I. Serekanî (Destpêk)

Pênaseya têgeha “Komara Mûzê” û girîngiya wê ya dîrokî-siyasî

Têgeha “Komara Mûzê” (bi îngilîzî: Banana Republic) bi awayekî biçûkxistinê ji bo danasîna welatên ku bi bêîstîqrara siyasî, aboriya ku bi giranî girêdayî îxracata yek berhemeke çandiniyê (di dîrokê de bi taybetî mûz) û bandora berbiçav a şîrket û hêzên biyanî têne wesfandin, tê bikaranîn. Ev têgeh di destpêka sedsala 20an de ji bo danasîna rewşa gelek neteweyên Amerîkaya Navîn derket holê. Girîngiya wê ya dîrokî-siyasî di wê yekê de ye ku ew formeke taybet a bindestiya aborî û siyasî ya neo-kolonyal îfade dike, ku tê de serweriya neteweyî ji ber berjewendiyên şîrketên derve û stratejiyên jeopolîtîk ên hêzên mezin, nemaze Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA), dihat binpêkirin. Ev têgeh ne tenê danasînê dike lê di heman demê de giraniyeke rexneyî jî hildigire û gelek caran ji bo ronîkirina mêtingerî, gendelî û bandorên zirardar ên destwerdana biyanî li ser pêşketin û xweseriya van neteweyan tê bikaranîn.

Derketina têgeha “Komara Mûzê” ne tenê afirandina hevokeke nû bû, lê belê nîşaneyeke zimanî bû ji bo rastiyeke jeopolîtîk û aborî ya ku jixwe di pêşketinê de bû û problematîk bû. Pirsnameya bikarhêner û gelek çavkanî amaje dikin ku ev têgeh şert û mercên heyî yên bêîstîqrarî, girêdayîbûna aborî û bandora biyanî vedibêje. Bikaranîna wê ji aliyê O. Henry ve navekî guncaw û bibandor ji bo diyardeyeke ku jixwe ji ber berfirehbûna DYA û çalakiyên şîrketan şekil digirt, peyda kir. Ji ber vê yekê, derketina vê têgehê nîşaneya pirsgirêkên kûr ên strukturel e, ne ku bi serê xwe sedem e. Hêza wê di awayê ku têgihiştineke diyarkirî ya van pirsgirêkan krîstalîze û populer kir de ye. Wekî din, divê bê zanîn ku ev têgeh ji aliyê Amerîkiyekî (O. Henry) ve hatiye çêkirin û di serî de ji bo danasîna welatên Amerîkaya Latînî ji perspektîfeke derve, ku gelek caran bi awayekî serdestane bû, hatiye bikaranîn. Ev yek hevsengiyeke berfirehtir a hêzê di navbera DYA û herêmê de nîşan dide. Ev esl û bikaranîn yekser têgehê di nav gotareke hêzê de bi cih dike, ku tê de “danasînkar” (aktor/çavdêrên DYA) li hember “ên ku tên danasîn” (neteweyên Amerîkaya Navîn) xwedî pozîsyoneke serdest e. Ev dînamîk ji bo têgihiştina wateyên wê yên biçûkxistinê û gelek caran împeryalîst girîng e.

Armanca gotarê: Vekolîna kûr a li ser koka peydabûna vê têgehê di destpêka sedsala 20an de

Armanca vê gotarê ew e ku analîzeke akademîk a berfireh li ser koka têgeha “Komara Mûzê” pêşkêş bike. Ew ê koka wê ya wêjeyî bişopîne, şert û mercên civakî-aborî û siyasî yên li Amerîkaya Navîn ên ku bûne sedema bikaranîna wê lêkolîn bike, û rola siyaseta derve ya DYA û hêza şîrketan, bi taybetî Şîrketa Fêkiyên Yekbûyî (United Fruit Company), di teşekirina van “komarên mûzê” de bi awayekî rexneyî binirxîne.

Kurteyek ji avaniya gotarê

Gotar dê bi vekolîna koka wêjeyî ya têgehê di berhema O. Henry de dest pê bike. Dûv re, ew ê li ser rewşa civakî-siyasî û aborî ya serdest a destpêka sedsala 20an a Amerîkaya Navîn raweste, bi taybetî li ser serdestiya çandiniya mûzê û şîrketên biyanî. Piştre, ew ê bandora siyaseta derve ya DYA, tevî “Dîplomasiya Dolarê”, analîz bike. Di dawiyê de, ew ê wateyên biçûkxistinê û bandora destpêkê ya têgehê nîqaş bike berî ku bi sentezeke encamên lêkolînê bi dawî bibe.

II. Koka Wêjeyî: O. Henry û Romana “Kelem û Şah” (Cabbages and Kings)

Jînenîgarî û serpêhatiya O. Henry li Hondurasê

William Sydney Porter (1862-1910), ku bi bernavka O. Henry tê nasîn, nivîskarekî Amerîkî bû ku bi qasî şeş mehan, ji dawiya sala 1896an heta destpêka 1897an, li Hondurasê, bi taybetî li bajarê Trujillo, ma. Ew ji ber tawanên sextekariyê di dema ku li Teksasê di bankekê de dixebitî, reviyabû wir. Dema ku O. Henry li Hondurasê derbas kir, her çend kin be jî, bû îlham û cihê gelek çîrokên di pirtûka “Kelem û Şah” de. Bajarê Trujillo di pirtûkê de wek “Coralio”ya xeyalî hat teswîrkirin.

Dema ku O. Henry li Hondurasê bû, ew ne wek analîstê împeryalîzmê, lê wek kesekî ku ji ber sedemên şexsî (reva ji dadgeha DYA) li wir bû, çavdêriya hin aliyên destpêkê yên bandora aborî û siyasî ya DYA kir. Rewşa wî ya şexsî ew xiste pozîsyoneke ku bikaribe şahidiya formeke nû ya bandora DYA bike ku paşê dê bi awayekî eşkeretir bibe împeryalîzm. Teswîra wî ya Anchuriayê, bi karbidestên xwe yên gendel û şîrketên fêkiyan ên biyanî yên serdest , neynika mezinbûna bandora şîrketên DYA yên wek Şîrketa Fêkiyên Yekbûyî ya paşerojê bû. Bi vî awayî, afirandina wî ya wêjeyî bû neynikeke ecêb rast (her çend ji bo armancên satîrîk zêde hatibe kirin jî) ji dînamîkên cîhana rastîn re ku pêşengên şert û mercên fermîtir ên “Komara Mûzê” bûn.

Nirxandina romana “Kelem û Şah” û welatê xeyalî “Anchuria”

“Kelem û Şah”, ku di sala 1904an de hate weşandin , berhevokek ji kurteçîrokên bi mijarên bi hev ve girêdayî ye ku li “Komara Anchuria” ya xeyalî ya Amerîkaya Navîn diqewimin. Anchuria wek neteweyeke siyasî ya bêîstîqrar, bi guhertinên pir caran di hikûmetê de û gendeliya (bertîl) berbelav tê teswîrkirin. Roman bi hewldana serokkomar a revandina xezîneya dewletê dest pê dike. Konsolosê Amerîkî li Anchuriayê wek kesekî ku di serî de bi parastina berjewendiyên bazirganî yên DYA, wek “Şîrketa Fêkiyên Vesuvius” , ku paraleliyeke eşkere bi şîrketên wek Şîrketa Fêkiyên Yekbûyî re nîşan dide, mijûl e, tê portrekirin. O. Henry satîr û îroniyê bi kar tîne da ku karakter û rewşên li Anchuriayê teswîr bike, hem tinazên xwe bi gendeliya herêmî dike hem jî bi îdîayên Amerîkiyên koçber û berjewendiyên împeryal.

Afirandina têgehê û wateya wê ya destpêkê di çarçoveya wêjeyî de

O. Henry têgeha “komara mûzê” di “Kelem û Şah” de ji bo danasîna Anchuriayê bi kar anî. Mînak, çîrokek Anchuriayê wek “vê komara mûzê ya biçûk û deryayî” bi nav dike. Di çarçoveya wê ya wêjeyî de, ev têgeh sembola welatên bi hikûmetên lawaz ên ku bi hêsanî ji aliyê şîrketên fêkiyan ên biyanî (gelek caran bingeh-DYA) ve dihatin manîpulekirin û bi bêîstîqrara siyasî û gendeliyê dihatin nasîn, bû. Peyva “mûz” rasterast çarenûsa welêt bi vê kelûmêla çandiniyê ya yekane û saziyên biyanî yên ku bazirganiya wê kontrol dikirin ve girêdida. Têgehê cewhera dewleteke ku aborî û siyaseta wê ji aliyê çandin û îxracata mûzan ve, bi giranî ji bo berjewendiya şîrketên biyanî, dihat serdestkirin, girt.

Balkêş e ku têgeha “komara mûzê” ne encama hewldaneke siyasî an akademîk a bi zanebûn ji bo danasîna diyardeyekê bû. Ew îcadeke wêjeyî bû ku ji ber hêza xwe ya hander û guncawbûna xwe, belavbûneke berfireh bi dest xist û bû danasîneriyeke mayînde, her çend bi nakok be jî. O. Henry nivîskarekî çîrokan bû, ne zanyarekî siyasetê. Wî ev têgeh di nav berhemeke çîrokî de (“Kelem û Şah”) afirand. Pejirandin û bikaranîna berfireh a têgehê ya paşê nîşan dide ku ew deng veda ji ber ku bi kurtasî rastiyeke tevlihev a ku gelek kes dest pê dikirin nas bikin, îfade dikir. Ev yek ronî dike ka çawa berhemên çandî carinan dikarin diyardeyên siyasî bi hêztir ji analîzên fermî, nemaze di gotara populer de, pênase bikin. “Zeliqandina” vê têgehê bandorkeriya wê di kurtkirina rastiyeke têgihîştî de nîşan dide, bêyî ku li niyeta eslî ya nivîskar an alîgiriya xwezayî ya têgehê binêre.

III. Rewşa Civakî-Siyasî ya Amerîkaya Navîn di Destpêka Sedsala 20an de

Bêîstîqrara siyasî û rêveberiyên lawaz

Neteweyên Amerîkaya Navîn di destpêka sedsala 20an de gelek caran bi bêîstîqrara siyasî, saziyên hikûmetê yên lawaz û gendeliyê dihatin nasîn. Ev bêîstîqrarî gelek caran ji aliyê şîrketên biyanî ve dihat xurtkirin ku ji bo parastina berjewendiyên xwe piştgirî didan derbeyan an jî rejîmên dost saz dikirin. Mînak, Şîrketa Fêkiyên Cuyamel di sala 1911an de li Hondurasê piştgirî da derbeyekê. Rêveberiya otorîter gelek caran ji aliyê van şîrketan ve ji bo parastina destûrên erd û tepeserkirina nerazîbûnên karkeran dihat tercîhkirin. Dîktatorên wek Manuel Estrada Cabrera û Jorge Ubico li Guatemalayê îmtiyaz dan Şîrketa Fêkiyên Yekbûyî.

Ev rewşa bêîstîqrarî û rêveberiyên lawaz valahiyek çêkir ku şîrketên biyanî yên wek Şîrketa Fêkiyên Yekbûyî (UFC) karîn jê sûd werbigirin. Berevajî vê, kiryarên van şîrketan gelek caran vê bêîstîqrariyê domandin an xirabtir kirin bi rêya têkbirina pêvajoyên demokratîk û piştgirîkirina rejîmên otorîter ên ku xizmeta berjewendiyên wan dikirin. Ev yek çerxeke xeternak ava kir: dewletên lawaz rê dan serdestiya şîrketan, û serdestiya şîrketan dewlet lawaz û bindestê berjewendiyên biyanî hiştin, ku ev jî rê li ber pêşketina saziyên neteweyî yên xurt û serbixwe girt.

Girêdayîbûna aborî bi yek berhemê (bilindbûna çandiniya mûzê)

Aboriyên van neteweyan bi awayekî zêde girêdayî îxracata yek berhemeke çandiniyê, bi giranî mûz, bûn. Ev yek-çandinî (monokultur) van aboriyan li hember guherînên bihayên kelûpelên cîhanî, nexweşiyên çandiniyê (wek nexweşiya Panamayê) û polîtîkayên şîrketên fêkiyan ên serdest pir hesas kir. Giringîdana li ser îxracata mûzê gelek caran rê li ber cihêrengiya çandiniyê girt û pêşketina aborî ya berfirehtir asteng kir.

Pêşxistin an yekkirina bi zanebûn a aboriyên yek-berhemî (mûz) ji aliyê şîrketên biyanî ve ne tenê stratejiyeke aborî bû, lê di heman demê de rêbazek ji bo misogerkirina girêdayîbûna demdirêj û kontrolê bû, ku ev netewe li hember şokên derve û dîktatoriyên şîrketan pir hesas dikir. Bi kontrolkirina motora aborî ya sereke, van şîrketan karîn bandoreke mezin li ser hemû aliyên welatên mêvandar bikin. Ev lawaziya strukturel (li hember guherînên biha, nexweşî, biryarên şîrketan) taybetmendiyeke sereke ya modela “komara mûzê” bû.

Rol û hêza şîrketên biyanî (bi taybetî United Fruit Company)

Şîrketên biyanî, nemaze Şîrketa Fêkiyên Yekbûyî (UFC, di sala 1899an de hate damezrandin, paşê Chiquita), xwedî hêzeke pir mezin bûn. UFC xwediyê erdên berfireh bû , gelek caran ji cotkarên herêmî an jî dewletê zêdetir, û binesaziya krîtîk wek rêhesin, bendergeh û pergalên têlegraf/telefonê kontrol dikir. Li Guatemalayê, li gorî yek çavkaniyê, UFC xwediyê 42% ji erdê bû. Van şîrketan bandor li polîtîkayên hikûmetê dikirin an jî wan dîkte dikirin, tawîzên guncan (efûya bacê, bexşîna erd) bi dest dixistin û tevgerên karkeran, gelek caran bi awayekî bêrehm, tepeser dikirin. Ew bi awayekî pratîkî wek “dewlet di nav dewletê de” tevdigeriyan. Qezenc bi piranî vedigeriyan welatên eslî, û hindik ji nû ve ji bo pêşketina rastîn û cihêreng a welatên mêvandar dihat veberhênan.

Her çend şîrketên biyanî binesazî wek rêhesin û bendergehan ava kirin jî, ev pêşketin di serî de ji bo berjewendiyên xwe bû, ji bo hêsankirina derxistina çavkaniyan ne ku ji bo pêşxistina pêşketina neteweyî ya hevseng hatibû sêwirandin. Vê yekê deverên modern ên girêdayî aboriyên îxracatê afirandin, ku gelek caran ji hewcedariyên berfirehtir ên nifûsê qut bûn. Ew xizmeta hewcedariyên lojîstîkî yên şîrketê dikir, xwezaya dorpêçkirî ya operasyonên wan û modela aborî ya îxracat-oriented û girêdayî xurt dikir.

Mînakên sereke: Honduras û Guatemala wek “Komarên Mûzê” yên arketîpîk

Honduras: Gelek caran wek “komara mûzê” ya yekem an arketîpîk tê binavkirin. Şîrketên United Fruit û Standard Fruit xwedî bandoreke pir mezin bûn. “Anchuria” ya O. Henry ji Hondurasê îlhama xwe girtibû. Aboriya welêt bi giranî girêdayî mûzan bû, û şîrketên biyanî yên wek UFC û Cuyamel Fruit (ji aliyê Sam Zemurray ve hatibû damezrandin, ku paşê UFC girt) siyaseta wê manîpule kirin, tevî piştgirîkirina derbeyan. UFC erd û binesaziyeke girîng kontrol dikir. Mêtingeriya karkeran berbelav bû, ku bû sedema grevên girîng ên wek greva 1954an.

Guatemala: Mînakeke din a klasîk. UFC xwedî hêzeke pir mezin bû, xwediyê erdên berfireh bû û binesaziyê kontrol dikir. Wê piştgirî da dîktatorên wek Estrada Cabrera û Ubico. Destwerdana herî navdar derbeya 1954an a bi piştgiriya CIAyê li dijî serokkomarê bi awayekî demokratîk hatî hilbijartin Jacobo Árbenz bû. Polîtîkayên reforma çandiniyê yên Árbenz, ku armanc dikir erdên UFC yên neçandî li cotkarên bê erd belav bike, ji aliyê şîrketê ve wek tehdîd hatin dîtin û ji aliyê berjewendiyên DYA ve wek komunîst hatin nîşandan. Vê derbeyê dawî li serdemeke pêşketina demokratîk li Guatemalayê anî.

Tablo 1: Taybetmendiyên Sereke yên “Komara Mûzê” di Destpêka Sedsala 20an de

Taybetmendî	Ravekirin	Mînak (Honduras/Guatemala)
Bêîstîqrara Siyasî	Derbeyên pir caran, saziyên lawaz, gendelî, gelek caran di bin bandora saziyên biyanî de.	Derbeya 1911an a Hondurasê bi piştgiriya Cuyamel Fruit Co. ; dîktatoriya Ubico li Guatemalayê ku ji UFC re guncan bû.
Aboriya Tek-Berhemî	Zêde girêdayîbûna bi yek berhemeke çandiniyê ya îxracatê, bi giranî mûz.	Aboriyên ku ji aliyê îxracata mûzê ve serdest bûn, ku wan hesas dikir.
Kontrola Şîrketên Biyanî	Serdestiya şîrketên biyanî (mînak, UFC) li ser erd, binesazî, karker û siyasetê.	UFC xwediyê erdên berfireh, rêhesin bû û bandor li hikûmetên her du neteweyan dikir.
Serweriya Lawaz	Biryardayîna neteweyî bi giranî di bin bandor an dîktata berjewendiyên şîrket û hikûmetên biyanî de.	UFC wek “dewlet di nav dewletê de” tevdigere ; destwerdanên DYA (mînak, derbeya 1954an a Guatemalayê).
Newekheviya Civakî-Aborî	Dewlemendî di destê elîteke biçûk a herêmî û şîrketên biyanî de kom bûye, bi xizaniya berbelav û mêtingeriya karkeran.	Pratîkên mêtingerî yên karkeran ji aliyê UFC ve, komkirina erd.

Ev tablo kurteyek zelal û berbiçav a taybetmendiyên diyarker ên “komara mûzê” yên ku di destpêka sedsala 20an de dihatin fêmkirin, pêşkêş dike û rasterast ji lêkolînê sûd werdigire. Ew alîkariya xwendevan dike ku bi lez xwezaya pirralî ya diyardeyê bi rêya dabeşkirina wê li ser pêkhateyên sereke bi mînakên berbiçav fêm bike, û çarçoveya analîtîk a gotarê xurt dike. Ev pêşkêşkirina birêkûpêk têgihiştinê hêsan dike û wek xaleke referansê ya hêja dixebite.

IV. Bandora Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) û Destwerdanên Wê

Çarçoveya giştî ya siyaseta derve ya DYA (wek Doktrîna Monroe, Korolariya Roosevelt)

Destpêka sedsala 20an şahidiya siyaseta derve ya berfirehker a DYA li Amerîkaya Latînî kir, ku li ser Doktrîna Monroe (1823) ava bûbû, ya ku armanc dikir rê li ber destwerdana Ewropî li Nîvqada Rojava bigire. Korolariya Roosevelt (1904) a li ser Doktrîna Monroe bi taybetî girîng bû. Wê mafê DYA yê destwerdanê di karûbarên neteweyên Amerîkaya Latînî yên ku ji hêla siyasî an darayî ve bêîstîqrar dihatin dîtin, ji bo pêşîgirtina li destwerdana Ewropî û parastina berjewendiyên DYA, destnîşan kir. Vê yekê bi awayekî pratîkî DYA wek “polîsê” herêmî bi cih kir. Di vê serdemê de gelek destwerdanên leşkerî yên DYA li Karayîb û Amerîkaya Navîn pêk hatin , gelek caran ji bo parastina berjewendiyên aborî yên DYA.

“Dîplomasiya Dolarê” û bandora wê li ser herêmê

“Dîplomasiya Dolarê” siyaseteke derve ya DYA bû ku bi taybetî bi rêveberiya Serok William Howard Taft (1909-1913) û Wezîrê Derve Philander C. Knox ve girêdayî bû. Armanca wê ya diyarkirî ew bû ku hêza aborî ya DYA – bi garantîkirina deynan û pêşxistina veberhênanên Amerîkî – ji bo afirandina îstîqrarê û pêşxistina berjewendiyên bazirganî yên DYA li Amerîkaya Latînî û Rojhilata Asyayê bi kar bîne, qaşo “dolaran li şûna guleyan” bi cih bike. Di pratîkê de, ew gelek caran tê wateya kontrola darayî ya DYA li ser dahatên gumrikê yên neteweyên deyndar û, dema ku li ber dihat sekinandin, dikaribû bibe sedema destwerdana leşkerî. Mînakên vê yekê destwerdanên li Nîkaragûayê ne, ku DYA hikûmetên dost piştgirî kir û bankerên Amerîkî kontrola banka neteweyî û rêhesinan girtin dest. Rexnegiran argûman kirin ku ew di serî de xizmeta berjewendiyên Wall Streetê dikir û hewcedariyên herêmî paşguh dikir, ku ev yek bû sedema nerazîbûn û neteweperestiya dij-Amerîkî. Armanc ew bû ku îstîqrareke guncan ji bo karsaziya Amerîkî were afirandin.

Çawaniya kiryarên DYA şert û mercên ku bi têgehê dihatin wesfandin çêkirin

Siyaseta derve ya DYA, bi rêya destwerdanên leşkerî yên rasterast û “Dîplomasiya Dolarê”, hawîrdorek afirand ku tê de şîrketên Amerîkî yên wek UFC karîn bêceza tevbigerin û kontrola xwe berfireh bikin. Hikûmeta DYA gelek caran piştgirî da berjewendiyên UFC, şîrketê wek amûreke bandora Amerîkî didît. Vê yekê piştgirîkirina derbeyan li dijî hikûmetên ku berjewendiyên şîrketan tehdîd dikirin, wek ku di sala 1954an de li Guatemalayê û di sala 1911an de li Hondurasê hate dîtin, di nav xwe de dihewand. Ev destwerdanî pêvajoyên demokratîk ên herêmî têk bir, rejîmên otorîter ên dostê karsaziya DYA piştgirî kir, û piştrast kir ku aborî ji bo xizmetkirina bazarên biyanî û qezencên şîrketan bimînin, bi vî awayî taybetmendiyên “komarên mûzê” xurt kirin.

Di vê çarçoveyê de, girîng e ku were fêmkirin ku hikûmeta DYA û şîrketên DYA wek aktorên bi hev ve girêdayî tevdigeriyan. Siyaseta derve ya DYA û berjewendiyên şîrketên Amerîkî yên wek UFC gelek caran hevdu xurt dikirin, û tandemeke hêzdar afirandin ku çarenûsa neteweyên Amerîkaya Navîn teşe da. Ne her gav wisa bû ku hikûmet şîrketan rêve dibir, an berevajî, lê belê lihevhatineke berjewendiyan hebû. “Dîplomasiya Dolarê” bi eşkere armanc dikir ku hêza aborî ya DYA (bank, şîrket) ji bo pêşxistina armancên DYA bi kar bîne. UFC ji destwerdanên leşkerî û zexta dîplomatîk a DYA sûd werdigirt , û berevajî, hebûn û kontrola wê ya li ser çavkaniyan wek pêşxistina bandora DYA dihat dîtin. Derbeya 1954an a Guatemalayê mînakeke sereke ye ku tê de lobiya UFC bi armancên dij-komunîst ên DYA yên Şerê Sar re li hev hat, û bû sedema çalakiya hevpar. Ev yek li şûna têkiliyeke hêsan a serwer-karmend, sînerjiyeke tevlihev nîşan dide.

Wekî din, retorîka DYA ya pêşxistina “îstîqrarê” li herêmê (armanceke sereke ya Dîplomasiya Dolarê ) gelek caran tê wateya parastin an sazkirina rejîmên ku bi berjewendiyên aborî û siyasî yên DYA re lihevhatî bûn, her çend ev yek tê wateya têkbirina îstîqrara demokratîk a rastîn an pêşketina herêmî be jî. Korolariya Roosevelt destwerdana li neteweyên “bêîstîqrar” rewa dikir. Dîplomasiya Dolarê armanc dikir ku îstîqrarê ji bo bazirganiya DYA biafirîne. Lêbelê, destwerdanên li Nîkaragûayê û Guatemalayê gelek caran tê wateya hilweşandina hikûmetên heyî an tepeserkirina tevgerên gelêrî ji bo sazkirin an parastina yên dostê DYA. Ji ber vê yekê, “îstîqrara” ku dihat bidestxistin gelek caran rûpoş û otorîter bû, berjewendiyên derve li ser pêşketina demokratîk a navxweyî an serweriyê digirt.

Encama demdirêj a vê destwerdanê jî çandina tovên girêdayîbûna aborî ya demdirêj, lawaziya siyasî û hestên kûr ên dij-Amerîkî li herêmê bû. Dema ku armanc qezencên aborî û siyasî yên demkurt bûn, destwerdanên DYA û piştgirîkirina serdestiya şîrketan bêhemdî ev encamên neyînî anîn. Dîplomasiya Dolarê û destwerdanên leşkerî bûn sedem ku welatên Amerîkaya Navîn deyndarê DYA bibin û ji destwerdana wê nerazî bibin. Kiryarên UFC beşdarî bêîstîqrara civakî û siyasî ya demdirêj bûn. Ev mîrateya destwerdanî û mêtingeriyê şêwazên girêdayîbûnê yên ku bi dehsalan dom kirin afirandin û tevgerên neteweperest gurr kirin. Têgeha “komara mûzê” bi xwe bû sembola vê bindestiya nerazî.

Tablo 2: Kronolojiya Bûyerên Girîng: Bandora DYA û UFC li Amerîkaya Navîn (Destpêka Sedsala 20an)

Sal	Bûyer	Çavkanî
1899	Damezrandina Şîrketa Fêkiyên Yekbûyî (United Fruit Company).
1901-1904	O. Henry “Kelem û Şah” dinivîse/diweşîne, têgeha “komara mûzê” diafirîne.
1904	Korolariya Roosevelt a li ser Doktrîna Monroe tê ragihandin.
1909-1913	Serokatiya Taft û pêkanîna “Dîplomasiya Dolarê”.
1911	Şîrketa Fêkiyên Cuyamel (Sam Zemurray) piştgirî dide derbeyê li Hondurasê.
1912	Marînên DYA destwerdanê li Nîkaragûayê dikin ji bo piştgirîkirina Serok Adolfo Díaz.
n. 1898-1920	Gelek destwerdanên leşkerî yên DYA li Karayîb û Amerîkaya Navîn.
1928	Komkujiya Mûzê li Ciénaga, Kolombiyayê (karkerên UFC tê de bûn).
1929	Şîrketa Fêkiyên Yekbûyî Şîrketa Fêkiyên Cuyamel digire.
1930-1940	UFC hêza xwe xurt dike, piştgirî dide dîktatorên wek Ubico li Guatemalayê.
(Ber bi) 1954	Reforma çandiniyê ji aliyê Árbenz ve li Guatemalayê; lobiya UFC û propaganda.

Ev kronolojî çarçoveyeke demkî ji bo têgihiştina lihevhatina însiyatîfên siyaseta DYA (Korolariya Roosevelt, Dîplomasiya Dolarê) û kiryarên şîrketan (berfirehbûna UFC, tevlêbûna di derbeyan de) ku bi hev re diyardeya “komara mûzê” afirandin û domandin, pêşkêş dike. Ew alîkariya dîtbarkirina rêz û têkiliya bûyeran dike, vegotina dîrokî zelaltir dike û zêdebûna tevlêbûna DYA û hêza şîrketan bi demê re nîşan dide.

V. Wateyên Negatîf û Bandora Destpêkê ya Têgehê

Çawa têgehê nêrîn û têgihiştinên li ser van neteweyan xurt kir û nîşan da

Ji destpêka xwe ve, têgeha “komara mûzê” biçûkxistinê û riswakirinê dihewand. Wê wateyên paşverûtî, gendelî û bêîstîqrara xwezayî bi xwe re dianî. Wê zihniyeteke kolonyal xurt kir bi rêya kêmkirina tevahiya netewe û nifûsên wan ên cihêreng bo yek taybetmendiyê (hilberîna mûzê) û teswîrkirina wan wek ku bi xwezayî nikarin xwe bi rê ve bibin bêyî çavdêriya biyanî (ango DYA) an rêveberiya şîrketan. Ev têgeh gelek caran di wêneyên nijadperest û karîkaturan de diyar dibû, ku nifûsên xwecihî û Afro-Karayîbî wek bindest an prîmîtîv nîşan didan, û bi vî awayî mêtingerî hîn zêdetir rewa dikir. “Yên din” kirina van nifûsan pêkhateyeke sereke bû.

Rexneyên destpêkê û nîşandana helwestên împeryalîst

Her çend ev têgeh bi berfirehî dihat bikaranîn jî, wateyên wê yên rexneyî gelek caran bêtir li ser kêmasiyên têgihîştî yên neteweyên Amerîkaya Navîn bûn ne ku li ser pergalên mêtinger ên ku li ser wan hatibûn ferzkirin. Lêbelê, hebûna wê bi xwe têkiliya problematîk ronî dikir. Têgeh bi xwe helwestên împeryal ên DYA û bandora mezin a şîrketên fêkiyan ên DYA nîşan dida. “Nexweşiyên ‘komarên mûzê’ bi awayekî neraskirî bi bandora mezin a şîrketên (fêkiyan) ên DYA ve girêdayî bûn”. Ev etîket bi xwe bû hincetek ji bo domandina destwerdana DYA û mêtingeriya şîrketan, ji ber ku ew van neteweyan wek ku hewcedarê rêberî an kontrola derve ne, nîşan dida.

Etîketa “komara mûzê” ne tenê heqaretek bû; ew wek amûreke gotarî kar dikir ku pratîkên împeryalîst rewa dikir bi rêya çarçovekirina neteweyên armanckirî wek ku bi xwezayî kêmasiyên wan hene û hewcedarê bandora “medenîkirin” an “îstîqrarkirinê” ya hêz û şîrketên biyanî ne. Çavkaniyên bi eşkere diyar dikin ku ev têgeh mêtingerî û berfirehbûna împeryal rewa dikir. Bi danasîna van neteweyan wek kaotîk, gendel û yek-girêdayî , têgehê vegotinek afirand ku tê de destwerdana derve (ji aliyê hikûmeta DYA an şîrketên wek UFC) dikaribû wek pêwîst an jî sûdmend were çarçovekirin. Vê “yên din” kirinê ajansa nifûsên herêmî ji holê rakir û bindestiya wan di nav gotara împeryal a serdest de hema hema xwezayî an neçar xuya kir.

Her wiha, pejirandina berfireh a têgehê, heta di çarçoveyên satîrîk an rexneyî de jî, xetera domandina stereotipên neyînî yên pê ve girêdayî çêdikir, û potansiyel bandor li wan kesan jî dikir ku rexne li împeryalîzmê digirtin bi rêya çarçovekirina nîqaşê li dora taybetmendiyên xwezayî yên “komara mûzê” li şûna hêzên derve yên ku ew afirandine. Her çend bikaranîna O. Henry dibe ku satîrîk bûya , û bikaranîna akademîk a paşê analîtîk e jî, wêneya bingehîn a têgehê (bêîstîqrarî, gendelî, girêdayîbûn) bi kûrahî cih girt. Ev dikaribû bibe sedema navxweyîkirineke nazik a van stereotipan, ku tê de heta rexne jî dibe ku bêhemdî li ser “nîşanan” (mînak, gendeliya herêmî) rawestin bêyî ku bi tevahî “nexweşiyê” (ango, mêtingeriya biyanî û destwerdan wek sedema bingehîn) derxînin pêş. Hêza têgehê di şiyana wê ya teşekirina têgihiştinê de ye, û ev têgihiştin, gava ku were damezrandin, zehmet e ku were hilweşandin.

VI. Encambêjî

Kurteya faktorên sereke yên di peydabûna têgeha “Komara Mûzê” de

Peydabûna têgeha “Komara Mûzê” encama lihevhatina gelek faktoran bû. Koka wê ya wêjeyî di berhema O. Henry de ye, ku bi awayekî satîrîk rewşa welatekî xeyalî yê Amerîkaya Navîn teswîr kir. Ev teswîr li ser şert û mercên civakî-aborî yên rastîn ên herêmê di destpêka sedsala 20an de ava bûbû: bêîstîqrara siyasî ya berbelav, aboriyên ku bi awayekî xeternak girêdayî yek berhemeke çandiniyê (mûz) bûn, û rola serdest a şîrketên biyanî, nemaze Şîrketa Fêkiyên Yekbûyî. Faktoreke din a krîtîk bandora siyaseta derve ya DYA bû, ku bi rêya Doktrîna Monroe, Korolariya Roosevelt, “Dîplomasiya Dolarê” û destwerdanên leşkerî yên rasterast, hawîrdorek ji bo serdestiya şîrketan û bindestiya siyasî ya van neteweyan çêkir.

Dubarekirina girîngiya wê wek danasîna fenomeneke dîrokî-siyasî ya taybet

Divê were tekezkirin ku “Komara Mûzê” ji hevokeke balkêş wêdetir e; ew bi awayekî rast (her çend biçûkxistinê be jî) serdemeke dîrokî ya cihê û modelek ji girêdayîbûna neo-kolonyal vedibêje ku tê de serwerî, pêşketina aborî û rêgeha siyasî ya hin neteweyan di destpêka sedsala 20an de ji aliyê hêzên derve ve bi tundî hate sînordarkirin. Ew bûye sembola têkiliyeke hêzê ya newekhev û bandorên demdirêj ên împeryalîzma aborî.

Şert û mercên dîrokî yên ku ev têgeh vedibêje, wek mînakeke klasîk a ka çawa neteweyên bingehîn ên hêzdar û şîrketên wan dikarin têkiliyên girêdayî bi neteweyên perîferîk re biafirînin û biparêzin, û rêyên pêşketina wan ji bo berjewendiya derve teşe bidin, dixebitin. Teoriya girêdayîbûnê, ku paşê derket holê, tam rexne li van cure têkiliyan digire ku tê de strukturên aborî û siyasî yên neteweyên pêşkeftî ji aliyê hêzên derve yên serdest ve û ji bo berjewendiya wan tên teşekirin (wek ku di rexneya Galeano de tê dîtin ). Tevahiya vegotina kontrola UFC li ser erd, binesazî û siyasetê , ligel piştgiriya hikûmeta DYA , rasterast di nav vê çarçoveya teorîk de cih digire. “Komara Mûzê” ne tenê etîketeke dîrokî ye lê mînakeke hêzdar a van dînamîkan di pratîkê de ye.

Wekî din, çîroka “komara mûzê” mînakeke destpêkê û berbiçav a têkoşîna berdewam a di navbera hewldanên neteweyan ji bo destnîşankirina serweriyê û kontrolkirina çavkanî û çarenûsa xwe de, û hêza şîrketên pirneteweyî (bi piştgiriya dewletên hêzdar) ji bo bandorkirin û gelek caran têkbirina wan hewldanan e. Hilweşandina Árbenz li Guatemalayê ji ber hewldana reforma erd ku berjewendiyên UFC tehdîd dikir, mînakeke zelal a hêza şîrketan e ku bi alîkariya dewleteke biyanî, rasterast serweriya neteweyî têk dibe. Şêwaza berfirehtir a UFC ya bandorkirina li siyaseta herêmî, qanûnên karkeran û polîtîkayên aborî vê tengezariyê destnîşan dike. Her çend çarçove guherîbe jî, ev pevçûna bingehîn a di navbera berjewendiyên neteweyî yên serwer û hêza şîrketan a transneteweyî de îro jî di siyaseta cîhanî de pirsgirêkeke krîtîk dimîne, û serdema “komara mûzê” wek pêşîneke dîrokî û çîrokeke hişyarker dixebite.

(Bi kurtî) îşaretek li ser dengvedana wê ya mayînde

Her çend şert û mercên taybet ên destpêka sedsala 20an guherîbin jî, têgeha “komara mûzê” îro jî, gelek caran bi awayekî metaforîk, ji bo rexnekirina rewşên gendeliya siyasî ya têgihîştî, girêdayîbûna aborî û bandora biyanî ya neheq li deverên cihêreng ên cîhanê tê bikaranîn. Ev yek mîrateya wê ya mayînde (her çend problematîk be jî) di gotara siyasî de nîşan dide.

WERGIRTÎ

1. sc.edu, https://sc.edu/uofsc/posts/2022/09/conversation_banana_republic.php#:~:text=The%20term%20originated%20as%20a,turn%20of%20the%2020th%20century. 2. What’s a banana republic? – USC News & Events | University of …, https://sc.edu/uofsc/posts/2022/09/conversation_banana_republic.php 3. Banana republic (politics) | Description, Origin, History, Examples …, https://www.britannica.com/topic/banana-republic 4. Third World Analogies and First World Solutions • The Global, https://theglobal.blog/2021/03/24/third-world-analogies-and-first-world-solutions/ 5. 7 Facts About Banana Republics & Their Role in History and Politics …, https://www.thecollector.com/banana-republics-facts/ 6. Muz cumhuriyeti – Vikipedi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Muz_cumhuriyeti 7. Bilim ve Gelecek 132.Sayı – DOKUMEN.PUB, https://dokumen.pub/bilim-ve-gelecek-132say.html 8. O. Henry’s Banana Republic: Cabbages and Kings | Road Works, https://roadworksbooks.wordpress.com/2012/03/18/cabbages-and-kings-o-henry-flees-to-honduras/ 9. Banana republic – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Banana_republic 10. Banana Industry in Central America | Oxford Research Encyclopedia …, https://oxfordre.com/latinamericanhistory/display/10.1093/acrefore/9780199366439.001.0001/acrefore-9780199366439-e-605?p=emailAgX8pGZV6NuVE&d=/10.1093/acrefore/9780199366439.001.0001/acrefore-9780199366439-e-605 11. A Camera in the Garden of Eden: The Self-Forging of a Banana …, https://read.dukeupress.edu/hahr/article-pdf/422792/370Soluri.pdf 12. Banana Republics Study Guide | Quizlet, https://quizlet.com/study-guides/banana-republics-24f69ab3-eeb4-486d-aa77-14f2ee4bf6e0 13. Press freedom and banana republic | The Financial Express, https://thefinancialexpress.com.bd/views/press-freedom-and-banana-republic 14. United Fruit Company – (Latin American History – 1791 to Present …, https://library.fiveable.me/key-terms/latin-america-1791-present/united-fruit-company 15. Banana Trade in Latin America – CABI Digital Library, https://www.cabidigitallibrary.org/doi/pdf/10.5555/20073072504 16. Banana Republics: The Bloody Legacy of The United Fruit Company …, https://historychronicler.com/banana-republics-the-bloody-legacy-of-the-united-fruit-company/ 17. Tahmin Ettiğiniz Gibi Değil: Gelişmemiş Ülkeler İçin Kullanılan Muz Cumhuriyeti Tabirinin Hikayesini Duymuş Muydunuz? – Onedio, https://onedio.com/haber/tahmin-ettiginiz-gibi-degil-gelismemis-ulkeler-icin-kullanilan-muz-cumhuriyeti-tabirinin-hikayesini-duymus-muydunuz-883718 18. United Fruit Company | Peabody Museum of Archaeology & Ethnology, https://peabody.harvard.edu/united-fruit-company 19. United Fruit Company in Guatemala: the overthrow of Pres. Jacobo …, https://cowlatinamerica.voices.wooster.edu/archive-item/united-fruit-company-in-guatemala-the-overthrow-of-pres-jacobo-arbenz-during-1954-in-a-u-s-orchestrated-coup/ 20. http://www.calstatela.edu, https://www.calstatela.edu/sites/default/files/lorenzana_article_.pdf 21. United Fruit Company laborers campaign for economic justice …, https://nvdatabase.swarthmore.edu/content/united-fruit-company-laborers-campaign-economic-justice-honduras-1954 22. Blood For Bananas: United Fruit’s Central American Empire – WSU …, https://history.wsu.edu/rci/sample-research-project/ 23. The Octopus and the Generals: The United Fruit Company in …, https://www.hbs.edu/faculty/Pages/item.aspx?num=32372 24. Dollar diplomacy – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Dollar_diplomacy 25. Dollar Diplomacy Definition and Examples – ThoughtCo, https://www.thoughtco.com/dollar-diplomacy-4769962 26. United States Begins “Dollar Diplomacy” | EBSCO Research Starters, https://www.ebsco.com/research-starters/history/united-states-begins-dollar-diplomacy 27. Taft’s “Dollar Diplomacy” – U.S. History – UH Pressbooks, https://pressbooks-dev.oer.hawaii.edu/ushistory/chapter/tafts-dollar-diplomacy/ 28. United Fruit Company – (Honors US History) – Vocab, Definition …, https://library.fiveable.me/key-terms/hs-honors-us-history/united-fruit-company 29. http://www.journal.mai.ac.nz, https://www.journal.mai.ac.nz/system/files/maireview/128-659-1-PB.pdf 30. files.munnorthwest.org, https://files.munnorthwest.org/application/seattlemun/33bb5fb8b05d81731b179a89017a0ac7a6d603d44f899cce305605d43784acea/HLPF%20Formatted.pdf