Kampanyaya “Têkoşîna li Dijî Çar Mêş û Mûriyan” li Çînê (1958-1962)

Şerê li Dijî Çivîkan û Encamên Wê yên Wêranker

I. Destpêk

Kampanyaya “Têkoşîna li Dijî Çar Mêş û Mûriyan” (bi Çînî: 除四害; pinyin: Chú Sì Hài), ku di sala 1958’an de wekî yek ji çalakiyên destpêkê yên “Pêngava Mezin a bi Pêşve” (1958-1962) li Çînê hat destpêkirin, armanc dikir ku mişk, mêş, kêzik û çivîkan ji holê rake. Ev kampanya wekî însiyatîfeke paqijiyê û rêbazek ji bo parastina berhemên çandiniyê hat pêşkêşkirin. Di nav çivîkan de, çivîka daristanê ya Ewrasyayê (Passer montanus) bû hedefa herî berbiçav. Ev gotar dê amaje bike ku “Şerê Çivîkan”, ku ji têkeliya kelecana şoreşgerî, têgihiştineke şaş a ekolojiyê, û avahiyeke siyasî ya otorîter çêbû, rê li ber bêhevsengiyeke ekolojîk a giran vekir, Birçîbûna Mezin a Çînê bi awayekî berbiçav girantir kir, û di dawiyê de wekî derseke tund li ser encamên karesatbar ên polîtîkayên ku guh nadin delîlên zanistî û prensîbên ekolojîk di pêşxistina veguherîneke bilez û îdeolojîk de xizmet kir.

Ev danasîn dê kampanyayê ne tenê wekî tedbîreke tenduristiya giştî ya îzolekirî, lê belê wekî beşeke yekpare û îdeolojîk a plana ambargoyî ya Mao Zedong ji bo veguherandina bilez a aborî û civaka Çînê destnîşan bike. Ew ê bi kurtasî behsa encamên ekolojîk û mirovî yên karesatbar ên kampanyayê bike, û zemînê ji bo analîza hûrgilî ya li pey wê amade bike. Gotar dê bi vî awayî bê avakirin: çarçoveya îdeolojîk, hûrgiliyên kampanyaya çivîkan, encamên wê yên ekolojîk û mirovî, guhertina polîtîkayê ya dawî, û mîrasa wê ya mayînde.

II. Çarçoveya Îdeolojîk û Dîrokî: “Pêngava Mezin a bi Pêşve” û Vîzyona Mao

Di bin serokatiya Mao Zedong de, Çîn ket ser rêya veguherîneke radîkal, ku tê de têkiliya di navbera mirov û xwezayê de ji nû ve hat pênasekirin. “Pêngava Mezin a bi Pêşve” û kampanyayên pê re girêdayî, wek “Têkoşîna li Dijî Çar Mêş û Mûriyan”, di vê çarçoveya îdeolojîk de cih digirin.

Îdeolojiya Mao Zedong: “Mirov Divê Xwezayê Zeft Bike”

Kampanya li ser dirûşma Mao ya “ren ding sheng tian” ango “Mirov divê xwezayê zeft bike” hatibû damezrandin. Ev nêrîn dûrketineke radîkal bû ji felsefeyên kevneşopî yên Çînî, wek Daoîzmê, ku li ser lihevhatina di navbera mirov û xwezayê de radiwestiyan. Îdeolojiya nû bikaranîna hêza kar a Çînê ji bo bindestkirina xwezayê ji bo berjewendiya neteweyî pêş dixist. Judith Shapiro, di xebata xwe ya bi navê “Şerê Mao yê li Dijî Xwezayê” de, amaje dike ku ev îdeolojî rê li ber destwerdaneke tund a mirovan di cîhana xwezayî de vekir, ku gelek caran encamên karesatbar hem ji bo mirovan û hem jî ji bo jîngehê bi xwe re anî, û arguman dike ku destdirêjiya li ser mirovan û destdirêjiya li ser xwezayê di bin desthilatdariya Mao de gelek caran bi hev ve girêdayî bûn. Ev nêzîkatiya serdestiyê li hember xwezayê, ku di kampanyaya çivîkan de bi awayekî berbiçav xuya bû, bingeha îdeolojîk a gelek polîtîkayên jîngehî yên wê serdemê pêk dianî.

Armancên Siyasî û Sosyo-Aborî yên “Pêngava Mezin a bi Pêşve” (1958-1962)

“Pêngava Mezin a bi Pêşve” armanc dikir ku Çînê bi lez û bez ji civakeke çandinî veguherîne neteweyeke sosyalîst a pîşesazî, û ji pêvajoyên asayî yên pîşesazîbûnê derbas bibe. Ew hewl dida ku hilberîna çandinî û pîşesaziyê bi hev re zêde bike, bi giranî li ser rêbazên kedkarî li şûna lêçûnên sermayeyê. Mao armanc dikir ku ji Brîtanyaya Mezin zêdetir hilberînê bike û beriya Yekîtiya Sovyetê bigihîje Komunîzmê. Rêbazên sereke kolektîfkirina çandiniyê (avakirina Komunên Gel), nenavendîkirina biryarên çandinî û siyasî (gelek caran paqijiya îdeolojîk li ser pisporiyê dihate girtin), û hilberîna pola di firneyên hewşê de bûn. Ev armancên ambargoyî û rêbazên radîkal zemîna ji bo kampanyayên girseyî yên wekî “Têkoşîna li Dijî Çar Mêş û Mûriyan” amade kirin.

Guhertina ji Nêrînên Kevneşopî yên Çînî yên li ser Xwezayê

Wekî ku hate gotin, îdeolojiya Maoîst bi eşkereyî îdealên kevneşopî yên lihevhatinê red dikir. Di vê beşê de dê bê hûrgilîkirin ku çawa ramana Maoîst xwezayê wekî astengiyek an çavkaniyek ku divê ji bo armancên şoreşgerî were serdest kirin didît, û ev yek bi kevneşopiyên felsefî yên Çînî yên berê re tê berawirdkirin. Shapiro destnîşan dike ku Maoîzm hem kevneşopiya Çînî ya kevnar û hem jî zanista rojavayî ya nûjen red dikir dema ku ew bi armancên şoreşgerî re di nakokiyê de bûn. Ev redkirina şehrezayiya kevneşopî û zanistî rê li ber polîtîkayên jîngehî yên bêbingeh û xeternak vekir.

Rola Seferberiya Girse û Propagandayê

Kampanyaya “Têkoşîna li Dijî Çar Mêş û Mûriyan”, mîna însiyatîfên din ên “Pêngava Mezin a bi Pêşve”, bi giranî xwe dispêrt seferberiya girseyî. Propaganda, ku gelek caran zarokên ku bi qehremanî kêzikan tune dikin nîşan dida, ji bo teşwîqkirina beşdarbûnê bêyî ravekirineke zanistî dihate bikaranîn. Kampanya bi xwezayeke leşkerî bû û xwe dispêrt welatparêziyê. Dewletê bi rêya yekîneyên kar (danwei) û pergalên qeydkirinê pabendbûn misoger dikir.

Serkeftina kampanya di seferberkirina bi milyonan kesan de ne li ser têgihiştineke zanistî, lê li ser kelecana îdeolojîk û welatparêziyê, ku bi propagandayê dihate geşkirin, ava bûbû. Ev yek dinamîkeke xeternak nîşan dide ku tê de serokek karîzmatîk dikare enerjiya gel ji bo armancên wêranker bi kar bîne, nemaze dema ku ramana rexneyî û xwende-nivîsariya zanistî tê tepisandin an tune be. Balkişandina li ser zarokan di propagandayê de hewldanek ji bo îndoktrînekirina nifşê nû û afirandina wêneyekî piştgiriyeke gerdûnî û bi kelecan nîşan dide, ku kêmasiya bingeha zanistî vedişêre. Pêngava Mezin a bi Pêşve, tevî Kampanyaya Çar Mêş û Mûriyan, bi awayekî sîstematîk rastbûna îdeolojîk (“sorbûn”) li ser pisporiya pratîkî (“pisporbûn”) girtibû. Ev yek di tayînkirina rolên serokatiyê de li ser bingeha paqijiya îdeolojîk û paşguhxistina zanîna çandinî ya zanistî an kevneşopî de diyar bû. Kampanyaya çivîkan bi xwe jî li ser texmîneke hêsan û nezanistî ya di derbarê parêza çivîkan de hatibû damezrandin. Ev yek kêmasiyeke sîstematîk nîşan dide ku tê de armancên îdeolojîk û dilsoziya bi xeta Partiyê re li ser têgihiştina zanistî û ezmûna pratîkî serwer bûn, ku rasterast rê li ber hilbijartinên polîtîk ên karesatbar ên wekî tunekirina çivîkan vekir.

III. Kampanyaya “Têkoşîna li Dijî Çar Mêş û Mûriyan”: Hedefgirtina Çivîkan

Di çarçoveya “Pêngava Mezin a bi Pêşve” de, kampanyaya “Têkoşîna li Dijî Çar Mêş û Mûriyan” wekî stratejiyek ji bo paqijkirina welat û zêdekirina hilberînê hat destpêkirin. Di nav çar “haşereyên” ku hatin hedefgirtin de, çivîk cihekî taybet girtin.

Sedema Kampanyayê: Paqijî û Parastina Çandiniyê

Kampanya di sala 1958’an de wekî kampanyayeke paqijiyê ji bo tunekirina haşereyên berpirsiyarê veguhestina nexweşiyan (kêzik, mişk, mêş) û wêrankirina berheman (çivîk) hat destpêkirin. Dirûşma kampanyayê “ren ding sheng tian” (“Mirov Divê Xwezayê Zeft Bike”) bû. Armanca kampanyayê başkirina tenduristiya giştî û nîşandana pabendbûna bi nûjenkirina çandiniyê bû.

Çima Çivîk (Passer montanus) Bi Taybetî Hatin Hedefgirtin: Texmîna Xwarina Genim (bi texmînên hejmarî)

Çivîk, bi taybetî çivîka daristanê ya Ewrasyayê (Passer montanus), ji ber ku genim, tov û fêkî dixwarin, hatin hedefgirtin. Zanyarên Çînî texmîn kiribûn ku her çivîkek salê 4.5 kg (an jî nêzîkî 2 kg/4 pound) genim dixwe. Hatibû hesabkirin ku kuştina milyonek çivîk dê têra genimê 60,000 kesan xilas bike. Gotareke People’s Daily di sala 1956’an de diyar kiribû ku çivîkeke 30 gramî rojane nêzîkî 10 gram dexl dixwe, ango salê 2 kg.

Rêbazên Tunekirinê: Beşdariya Girse, Dengdanîn, Xerakirina Hêlînan, hwd.

Bi milyonan kes di koman de hatin organîzekirin. Rêbazên tunekirinê ev bûn:

Lêdana tepsî, beroş û defên bi deng ji bo ku çivîk nikaribin bêhna xwe vedin, û ji westandinê mirî bikevin.
Xerakirina hêlînan, şikandina hêkan, û kuştina çêlikan.
Avêtina çivîkan bi keviravêj an tivingan.
Bikaranîna tor û jehrê.
“Qehremanekî neteweyî” yê 16 salî tê ragihandin ku 20,000 çivîk bi dîtina hêlînan bi roj û fetisandina malbatên çivîkan bi şev kuştine.

Pîvana Tunekirina Çivîkan (bi texmînên hejmarî)

Bi milyonan, dibe ku bi sed milyonan, çivîk hatin kuştin. Hin çavkanî texmîn dikin ku 1 milyar çivîk hatine kuştin. Parçeyek di de behsa “zêdetirî du hezar milyon çivîk hatin kuştin” dike. Li Pekînê tenê, heta Gulana 1958’an 310,000 çivîk hatibûn kuştin; li seranserê Çîna Sor di wê demê de texmîna 4,000,000 bû. Li Pekînê, di sê rojan de texmîna 800,000 çivîk hatin kuştin. Kampanyayê nifûsa çivîkan kêm kir, û ew li Çînê hema hema tune kir.

Tablo 1: Texmînên Tunekirina Çivîkan, 1958-1960

Çavkanî/Nivîskar	Hejmara Texmînkirî ya Kuştî	Herêm (eger hebe)	Sala Texmînê/Raporê
Wikipedia	Bi Milyonan	Çîn	–
The Revelator	Bi Sed Milyonan	Çîn	–
EPW.in	Bi Sed Milyonan	Çîn	–
Chino K12 PDF	Bi Sed Milyonan	Çîn	–
DownToEarth	Bi Milyonan, dibe ku bi Sed Milyonan	Çîn	–
YSmithCPAllen PDF , WorldAtlas	1 Milyar	Çîn	–
JCHistoryTuition	1 Milyar, “zêdetirî du hezar milyon”	Çîn	–
Academic OUP	Bi Sed Milyonan	Çîn	–
JGeekStudies	Bi Sed Milyonan, 800,000 di 3 rojan de li Pekînê	Pekîn/Çîn	1959 (Han)
TIME Magazine	310,000 li Pekînê, 4 Milyon li seranserê Çînê	Pekîn/Çîn	Gulana 1958
PMC NCBI	1 Milyar	Çîn	–

Ev tablo bi awayekî dîtbar texmînên cihêreng ên mirina çivîkan ji çavkaniyên cuda berhev dike, pîvana bêhempa ya tunekirinê û zehmetiya bidestxistina hejmarên teqez ji bo kampanyayeke wisa kaotîk û neteweyî radixe ber çavan. Ew girîngiya kampanyayê û bandora wê ya yekser û tund a li ser nifûsa çivîkan tekez dike.

Hewldanên Propagandayê û Seferberkirina Gel, Tevî Zarokan

Propagandaya balkêş, ku gelek caran zarok bi awayekî berbiçav tê de cih digirtin, beşdarbûn teşwîq dikir. Posterên propagandayê zarokên ku bi qehremanî kêzikan tune dikin nîşan didan. Kampanya ji paqijiyê wêdetir dihat çarçovekirin; ew leşkerî û welatparêz bû. Zarokên dibistanê ji bo nêçîra çivîkan belavî gundan dibûn. Pêşbirk dihatin lidarxistin, û xelatên ne-maddî ji bo hejmara herî mezin a kêzikên kuştî dihatin dayîn. Zarok bi taybetî jê re amade û çalak bûn.

Hikûmetê bi awayekî çalak kuştin bi rêya xelat û rûmeta giştî ji bo dibistan, komên kar, û saziyên bi hejmara herî bilind a kuştiyan teşwîq dikir. Vê yekê çalakiyeke ekolojîk a wêranker veguherand werzîşeke pêşbaziyê, ku bi taybetî zarok tevlî dikir. Pergaleke wisa tundiya li dijî xwezayê normalîze dike û çalakiya kuştinê ji encamên wê yên ekolojîk vediqetîne, li şûna wê balê dikişîne ser hedefên kêfî û naskirina civakî. Wekî din, kampanya bi eşkereyî, beşek jê, wekî kampanyayeke paqijiyê hatibû destpêkirin. Lêbelê, rêbaz (hiştina bi milyonan cesedên çivîkan, têkdana kontrola xwezayî ya kêzikan) û encama dawî (zêdebûna nifûsa kêzikan, nexweşiyên girêdayî birçîbûnê) li dijî tenduristiya giştî ya rastîn û paqijiya jîngehê bûn. Pênaseya teng a “paqijiyê” wekî tenê tunekirina “haşereyên” xuya, pergalên ekolojîk ên berfireh ên ku tenduristiya jîngehê diparêzin paşguh kir.

IV. Encamên Ekolojîk ên Qirkirina Çivîkan

Qirkirina çivîkan di çarçoveya kampanyaya “Têkoşîna li Dijî Çar Mêş û Mûriyan” de ne tenê nifûsa çivîkan kêm kir, lê di heman demê de hevsengiya ekolojîk a nazik jî têk bir, û rê li ber zincîreyek ji encamên neyînî yên jîngehî vekir.

Têkçûna Hevsengiya Ekolojîk

Tunekirina çivîkan, ku nêçîrvanek xwezayî ne, hevsengiya ekolojîk bi giranî têk bir. Ev yek di gelek çavkaniyan de mijareke navendî ye. Kampanya wekî mînakek ji polîtîkayeke jîngehî ya bi xeletî hatî sêwirandin tê binavkirin ku encamên ekolojîk ji bo armancên demkurt paşguh kiriye. Ev destwerdana tund a di ekosîstemê de şert û mercên ji bo pirsgirêkên din ên jîngehî amade kir.

Zêdebûna Populasyonên Kêzikan, Bi Taybetî Kuliyan

Ji ber tunebûna çivîkan ji bo xwarina wan, nifûsa kuliyan (û kêzikên din) zêde bû û li seranserê welat belav bû. Çivîk nêçîrvanên xwezayî yên kuliyan bûn. Ev zêdebûna bêkontrol a kêzikan yekser bandor li çandiniyê kir.

Bandora li ser Hilberîna Çandiniyê û Windahiyên Berhemê (bi daneyên hejmarî yên berdest)

Kuliyên ku bi komî êrîş kirin, berhemên çandiniyê xwarin, û pirsgirêkên ekolojîk ên ku ji ber “Pêngava Mezin a bi Pêşve” (birrîna daristanan, bikaranîna çewt a jehr û dermanên kêzikan) çêbûbûn, girantir kirin. Berhema birincê ji ber kêmbûna çivîkan, hişkesalî û lehiyên hevdem kêm bû. Di sala 1960’î de, êrîşeke kuliyan bû sedem ku nîvê berhema birincê ya payînkirî winda bibe. Heta sala 1959’an, hilberîna berheman %15 kêm bûbû; ev kêmbûn berdewam kir. Kuliyan bi sed hezaran kîlo genim xwarin. Kêmbûneke berbiçav di hilberîna genim de çend salan berdewam kir, ku di salên 1960-61’an de kêmbûneke ji %25 zêdetir pêk hat.

Tunekirina çivîkan di valahiyeke ekolojîk de pêk nehat. “Pêngava Mezin a bi Pêşve” di heman demê de birrîna berfireh a daristanan (ji bo sotemeniya firneyên hewşê û afirandina erdên çandinî) û bikaranîna çewt a dermanên kêzikan jî dihewand. Van çalakiyan berxwedana ekosîstemê bêtir lawaz kir. Rakirina çivîkan (kontrolkerek xwezayî ya kêzikan) bi wêrankirina jîngehê û potansiyela kêzikên berxwedêr ên li hember dermanan re bû yek, û ji bo derketina kêzikan û hilweşîna çandiniyê bahozeke bêkêmasî afirand. Sedema eşkere ya kuştina çivîkan ew bû ku pêşî li xwarina tovên genim bigirin. Lêbelê, encama ekolojîk teqîneke nifûsa kêzikan bû ku ji ya ku çivîkan dikaribû bixwin pir zêdetir genim xwar. Ev yek têkçûneke bingehîn a têgihiştina prensîbên ekolojîk ên bingehîn (rola nêçîrvanan) û îroniyeke trajîk nîşan dide ku tê de çareserî ji pirsgirêka têgihîştî pir xirabtir bû.

V. Ji Têkçûna Ekolojîk ber bi Birçîbûna Mezin a Çînê ve

Hilweşîna ekolojîk a ku ji ber qirkirina çivîkan û zêdebûna kêzikan pêk hat, rasterast beşdarî yek ji karesatên mirovî yên herî mezin ên sedsala 20’an bû: Birçîbûna Mezin a Çînê.

Têkiliyên Rasterast û Nerasterast di navbera Kampanyaya Çivîkan û Birçîbûna Mezin a Çînê de (1959-1962)

Bêhevsengiya ekolojîk a ku ji ber tunekirina çivîkan çêbû, wekî girankerê Birçîbûna Mezin a Çînê tê hesibandin. Têkçûna berheman a ji ber belavbûna kêzikan rasterast beşdarî kêmbûna xwarinê bû. “Kampanyaya Mezin a Çivîkan Destpêka Birçîbûna Girse ya Herî Mezin di Dîrokê de bû”. Ev girêdan bingeha vegotinê pêk tîne.

Analîza Hejmara Miriyan a Birçîbûnê (pêşkêşkirina texmînên cihêreng ên zanistî)

Texmînên hejmara miriyan pir cihêreng in:

Hikûmeta Çînê ya fermî: 15 milyon.
Yang Jisheng (“Kêl”: Mubei): 36 milyon. Yang her weha “windabûna giştî ya nifûsê” ya 76 milyonî (36 milyon mirin + 40 milyon zayînên windabûyî) pêşniyar dike.
Frank Dikötter (“Birçîbûna Mezin a Mao”): Kêmtirîn 45 milyon. Hin nirxandin behsa 2.5-3 milyon ji van ku bi lêdan/îşkenceyê hatine kuştin dikin.
Texmînên din ên zanistî: 20-30 milyon , 20-45 milyon , heta 75-78 milyon. Çavkaniyek behsa 7 kror (70 milyon) dike.
Berhevoka Wikipedia nivîskarên cihêreng rêz dike: Houser et al. (15m), Yao (18m), Peng (23m), Coale (27m), Ashton et al. (30m), Banister (30m), Becker (30m), Cao (32.5m), Chang & Halliday (38m), Rummel (38m), Chen (43-46m), Yu Xiguang (55m).

Serdem ji hêla hikûmeta Çînê ve gelek caran wekî “Sê Salên Karesatên Xwezayî” an “Sê Salên Zehmetiyê” tê binavkirin, ku sedemên mirovî kêm dike.

Tablo 2: Texmîna Hejmara Miriyan a Birçîbûna Mezin a Çînê, 1959-1962

Çavkanî/Nivîskar/Sazî	Hejmara Miriyan a Texmînkirî	Sala Texmînê	Nîşeyên Metodolojîk ên Sereke (eger hebin)
Hikûmeta Çînê (fermî)	15 Milyon	–	–
Yang Jisheng (“Kêl”)	36 Milyon	2008	Tevî 40 milyon zayînên windabûyî, giştî 76 milyon windahî
Frank Dikötter (“Birçîbûna Mezin a Mao”)	Kêmtirîn 45 Milyon	2010	Tevî 2.5-3 milyon ku bi tundiyê mirine
Houser, Sands, and Xiao	15 Milyon	2005	–
Yao	18 Milyon	1999	–
Peng	23 Milyon	1987	–
Coale	27 Milyon	1984	–
Ashton, et al.	30 Milyon	1984	–
Banister	30 Milyon	1987	–
Becker	30 Milyon	1996	–
Cao	32.5 Milyon	2005	–
Chang and Halliday	38 Milyon	2005	–
Rummel	38 Milyon	2008	–
Chen	43 heta 46 Milyon	1980	–
Yu Xiguang	55 Milyon	2005	–
John R. Platt (The Revelator)	Heta 75 Milyon	2024	Hinek akademîsyen heta 75-78 milyon texmîn dikin
GrowBillionTrees	Nêzîkî 7 Kror (70 Milyon)	–	–

Ev tablo ji bo nîşandana pîvana trajediya mirovî û nîqaşa zanistî ya berdewam a li ser mezinahiya wê ya teqez girîng e. Ew zehmetiya bidestxistina hejmarên قطعی ji bo bûyerên weha, ku gelek caran ji ber hestiyariyên siyasî û kêmbûna daneyên temam e, radixe ber çavan.

Faktorên Din ên Ku Beşdarî Birçîbûnê Bûn (Hişkesalî, Lehî, Rêveberiya Çewt a Çandiniyê, Biryarên Siyasî)

Rêveberiya Çewt a Çandiniyê: Kolektîfkirina bi zorê, teknîkên neceribandî (çandina nêzîk, cotkirina kûr), giranîdana li ser hilberîna pola di firneyên hewşê de ku keda ji çandiniyê dûr dixist. Sextekirina statîstîkên berhemê rê li ber standina zêde ya genim vekir.
Biryarên Siyasî: Israra Mao li ser polîtîkayên “Pêngava Mezin a bi Pêşve” tevî pirsgirêkên derketî ; tepisandina rexneyê (mînak, Peng Dehuai) ; redkirina berdana genim ji embaran ; hinardekirina berdewam a genim.
Karesatên Xwezayî: Hişkesalî û lehiyên hevdem li hin herêman. Lêbelê, hin zanyarên wekî Yang Jisheng arguman dikin ku hewa ne asayî bû û ne faktorek sereke bû. Hikûmetê gelek caran “karesatên xwezayî” ji bo veşartina têkçûnên polîtîkayê bi kar anî.

Digel ku kampanyaya çivîkan şaşiyeke ekolojîk a girîng bû ku beşdarî têkçûna berheman bû, birçîbûna ku li pey hat bi awayekî mezin ji hêla faktorên siyasî û sîstematîk ve hat zêdekirin. Di nav van de tepisandina muxalefetê (pêşîgirtina li hişyarî an sererastkirinên zû ), pêşîgirtina armancên îdeolojîk li ser jiyana mirovan (mînak, hinardekirina berdewam a genim ), redkirina pejirandina pirsgirêkê û berdana genimê depokirî ), û sextekirina daneyan di nav aboriyeke fermanî ya hişk de ) hebûn. Karesata ekolojîk a kampanyaya çivîkan bi vî rengî di nav pergaleke siyasî û aborî ya kûr a kêmas de wekî katalîzatorek tevgeriya, kêmbûna berheman veguherand bûyereke birçîbûna girseyî.

Encamên Civakî yên Birçîbûnê (Birçîbûn, Nexweşî, Têkçûna Civakî)

Birçîbûna berbelav, ku bi awayekî nehevseng bandor li deverên gundewarî kir. Hin gundan zêdetirî nîvê nifûsa xwe winda kirin. Têkçûna avahiyên civakî: veqetandina malbatan, hilweşîna nirxên kevneşopî. Tevgerên tund: kannîbalîzm hat ragihandin. Dêûbavan zarokên xwe û berevajî xwarin. Zêdebûna kontrola dewletê li ser jiyana rojane. Bandora demografîk a demdirêj: kêmbûna rêjeya mezinbûna nifûsê, avahiya temenî ya guherî, “nifşê windabûyî,” bandorên tenduristî yên mayînde yên wekî kurtbûna mezinbûnê. Tepisandina hovane ya muxalefetê an hewildanên ji bo dîtina xwarinê.

Vebêja “Pêngava Mezin a bi Pêşve” û Kampanyaya Çar Mêş û Mûriyan, wekî ku ji hêla zanyarên wekî Dikötter û Shapiro ve hatî hûrgilîkirin , têkiliyek xurt di navbera “şerê li dijî xwezayê” û tundî û zordariya tund a li dijî nifûsê de nîşan dide. Heman çarçoveya îdeolojîk a ku zeftkirina xwezayê rewa dikir, tedbîrên tund ên li dijî astengiyên mirovî yên têgihîştî yên li hember armancên şoreşgerî jî rewa dikir. Bêhêvîtiya ku ji ber hilweşîna jîngehê (birçîbûn) çêbû, bi zêdebûna hovîtiya dewletê, îşkence, û birçîkirina bi zanebûn a hin koman re rû bi rû ma.

VI. Guhertina Polîtîkayê û “Rehabîlîtasyona” Çivîkan

Piştî ku encamên karesatbar ên qirkirina çivîkan û bandora wê ya li ser çandinî û birçîbûnê eşkere bûn, zexta ji bo guhertina polîtîkayê zêde bû. Zanist û delîlên ekolojîk, tevî ku bi derengî be jî, rolek di vê guhertinê de lîstin.

Rola Zanyar û Ornitologan (mînak, Tso-hsin Cheng û Akademiya Zanistî ya Çînê)

Heta Nîsana 1960’î, serokên Çînî nêrîna xwe beşek ji ber bandora ornitolog Tso-hsin Cheng guhertin, yê ku destnîşan kir ku çivîk ji bilî genim gelek kêzikan jî dixwin. Cheng ji destpêkê ve (1958) li dijî kampanyayê bû lê tenê di sala 1959’an de karî bandorê li polîtîkayê bike. Di sala 1959’an de, lêkolînerên ji Akademiya Zanistî ya Çînê otopsî li ser çivîkên mirî kirin û dîtin ku di zikê wan de ji genim bêtir kêzik hene. Ev delîla zanistî krîtîk bû. Tso-hsin Cheng ji ber muxalefeta xwe rastî zilmê hat, wekî sûcdar hat îlankirin û neçar ma ku korîdoran paqij bike.

Tablo 3: Encamên Sereke yên Lêkolînên Parêza Çivîkan (mînak, Akademiya Zanistî ya Çînê, 1959)

Lêkolîn (mînak, Akademiya Zanistî ya Çînê, Tîma Tso-hsin Cheng)	Sal	Encama Sereke (mînak, rêjeya kêzikan li hember genim di parêzê de)	Bandora Raporê ya li ser Polîtîkayê
Tso-hsin Cheng û tîma wî / Akademiya Zanistî ya Çînê	1959 (lêkolîn), Nîsana 1960 (bandora polîtîkayê)	Di zikê çivîkan de piranî kêzik (ji bo kontrolkirina kêzikên çandiniyê yên wekî kuliyan girîng) hebûn, ne genim.	Beşdarî biryara rawestandina kampanyaya li dijî çivîkan bû.

Ev tablo rola krîtîk a lêkolîna zanistî di sererastkirina dawî ya polîtîkayeke karesatbar de radixe ber çavan. Ew nîşan dide ku delîlên ampîrîk, heta dema ku destpêkê têne tepisandin an paşguh kirin jî, dikarin ji bo rêveberiya jîngehî ya saxlem jiyanî bin.

Biryara Mao ya ji bo Rawestandina Kampanyaya li Dijî Çivîkan (Nîsana 1960)

Di Nîsana 1960’î de, Mao Zedong ferman da ku kampanyaya li dijî çivîkan bi dawî bibe. Li şûna çivîkan, kêzikên nivînan wekî haşereya çaremîn hatin destnîşankirin. Raporek dibêje ku Mao tenê gotiye “suanle” (“ji bîr bike”).

Ornitolog Tso-hsin Cheng ji destpêka kampanyayê di sala 1958’an de, li ser bingeha têgihiştina ekolojîk, li dijî kampanyaya çivîkan derketibû. Lêbelê, şîreta wî ya zanistî destpêkê hat paşguhkirin, û ew rastî zilmê hat. Tenê piştî ku encamên karesatbar eşkere bûn (belavbûna kêzikan, têkçûna berheman di salên 1959-1960’î de) û lêkolîna Akademiya Zanistî ya sala 1959’an parêza kêzikxwar a çivîkan piştrast kir ), polîtîka di Nîsana 1960’î de hat guhertin. Ev derengmayîna du-salî, tevî argumanên zanistî yên dijber ên berdest, nîşan dide ku çawa hêza otorîter û hişkiya îdeolojîk dikare têketina zanistî ya krîtîk tepisîne an paşguh bike, heta dema ku ew ji bo pêşîgirtina li karesatê jiyanî be jî. Guhertin tenê piştî ku zirareke mezin çêbûbû pêk hat.

Hewldanên ji bo Vegerandina Hevsengiya Ekolojîk: Îthalkirina Çivîkan ji Yekîtiya Sovyetê (bi daneyên hejmarî yên li ser îthalatê)

Çîn 250,000 çivîk ji Yekîtiya Sovyetê (Rûsya) îthal kir da ku hevsengiyê ji nû ve saz bike. Ev yek piştî ku hikûmetê şaşiya xwe û bandora wêranker a zêdebûna kêzikan li ser berheman fêm kir, pêk hat.

Kampanya bi hewldaneke girseyî û ji hêla dewletê ve organîzekirî ji bo tunekirina çivîkan dest pê kir, ku ew wekî haşere dihatin dîtin (Beş III). Piştî dîtina berteka ekolojîk a karesatbar, heman dewlet neçar ma ku çivîkan ji Yekîtiya Sovyetê îthal bike da ku hewl bide heman xizmeta ekolojîk a ku wê wêran kiribû vegerîne. Ev guhertina polîtîkayê ya bêkêmasî, ji kuştinê heta îthalkirina heman cureyî, pejirandineke eşkere ya şaşiya bingehîn a kampanyayê û têgihiştina kûr a çewt a hikûmetê ya li ser xwezayê ye.

VII. Mîras û Dersên Ji Kampanyayê Hatin Derxistin

Kampanyaya “Têkoşîna li Dijî Çar Mêş û Mûriyan”, bi taybetî “Şerê Çivîkan”, ne tenê wekî bûyereke dîrokî ya trajîk, lê di heman demê de wekî çavkaniyeke girîng a dersan ji bo polîtîkayên jîngehê, rêveberiya dewletê, û têkiliya mirov bi xwezayê re dimîne.

Bandorên Demdirêj li ser Jîngeh û Polîtîkayên Jîngehê yên Çînê

Kampanya mînakeke sereke ya projeyên Maoîst ên karesatbar e ku jîngeha Çînê xera kirine. Shapiro arguman dike ku hin ji van polîtîkayên wêranker paşê jî di meriyetê de mabûn û dê nifşan bigire heta ku jîngeha Çînê sax bibe. Kampanyaya Çar Mêş û Mûriyan, û bi giştî Pêngava Mezin a bi Pêşve, rê li ber birrîna daristanan, xerabûna axê, û qirêjbûnê vekir, ku encamên jîngehî yên mayînde hiştin. Têkçûna kampanyayê bandor li rêveberiya jîngehî ya hevdem a Çînê kiriye û xetereyên paşguhkirina prensîbên ekolojîk ji bo destkeftiyên aborî yên yekser destnîşan kiriye. Ew rê li ber zêdebûna hişmendiyê ji bo nêzîkatiyên yekgirtî yên ku cihêrengiya biyolojîk û tenduristiya ekosîstemê li ber çavan digirin vekiriye. Lêbelê, hin çavkanî destnîşan dikin ku tunekirina haşereyan di kampanyayên hikûmetê yên paşerojê de di rojevê de ma. Çîn di kampanyayeke paşerojê ya “Çar Mêş û Mûriyan” de li şûna çivîkan hamamböceği (qurnewêlk) kir hedef.

Analîzek Krîtîk a Biryardayîna Otorîter û Girîngiya Zanistê di Çêkirina Polîtîkayan de

Kampanya nîşan dide ku kesên di desthilatdariyê de her gav nizanin çi çêtirîn e û dikarin şaşiyan bikin, nemaze dema ku hişyarî (wekî ku Mao di derbarê kuştina çivîkan de hat hişyarkirin) ji ber tirsa muxalefetê têne paşguh kirin. Ew fêrî serokan dike ku guh bidin şêwirmendan, lêkolînê bikin, û baweriyê bi zanistê bînin. Karesat bi terikandina hevsengiya ekolojîk dest pê kir, ku bi giranî li ser kiryarên Mao bi xwe bû. Avahiya ferman û kontrolê ya navendî ya ji bo parastinê dikare ne- انعطاف‌پذیر be û bandorbûnê lawaz bike.

Girîngiya Têgihiştina Prensîbên Ekolojîk

Kampanya mînakeke klasîk e ji tiştê ku diqewime dema ku hevsengiyên ekolojîk ên nazik têne têkbirin. Ew tekez dike ku heta guhertinên piçûk ên di ekosîsteman de jî dikarin bandorên dûrûdirêj hebin. Ew xetereya paşguhkirina prensîbên ekolojîk ji bo armancên çandinî an aborî yên demkurt nîşan dide.

Kampanyaya Çar Mêş û Mûriyan taybetmendiya rêveberiya “şêwaza kampanyayê” ya Maoîst bû, ku xwe dispêrt seferberiya girseyî, propagandaya tund, û hedefên ambargoyî û gelek caran ne-realîst. Digel ku kampanyaya çivîkan bi xwe hat guhertin, meyla kampanyayên wisa yên ji jor-bi-jêr û îdeolojîk li Çînê berdewam kir. Ev şêwaza rêveberiyê, heke bi têketina zanistî, beşdariya giştî, û mekanîzmayên bertekên xurt re neyê hevseng kirin, ji bo rêveberiya jîngehî ya saxlem xetereyan berdewam dike, ji ber ku ew îradeya siyasî li ser rastiyên ekolojîk pêş dixe.

Vebêja fermî ya hikûmeta Çînê meyl dike ku aliyên mirovî yên birçîbûnê kêm bike, û wê wekî “Sê Salên Karesatên Xwezayî” an “Sê Salên Zehmetiyê” bi nav dike. Xebatên wekî “Kêl” a Yang Jisheng, ku sedemên siyasî û lêçûna mirovî bi hûrgilî belge dikin, li Çînê qedexe ne. Ev yek têkoşîna berdewam a ji bo lihevanîna bûyerên dîrokî yên karesatbar, nemaze yên ku ji şaşiyên serokatiyê derketine, bi vebêjên neteweyî yên fermî yên ku li ser jêhatîbûn û pêşkeftina Partiyê tekez dikin, radixe ber çavan. Tepisandina dîrokeke wisa şiyana fêrbûna tam ji şaşiyên berê asteng dike. Yang Jisheng dibêje, “Heke welatek nikaribe bi dîroka xwe re rû bi rû bimîne, wê demê pêşeroja wî tune”.

Pêşniyarên ji bo Lêkolînên Paşerojê

Lêkolînên paşerojê dikarin li ser bandorên psîkolojîk ên demdirêj ên li ser kesên ku beşdar bûne, nemaze zarokan, bisekinin. Lêkolînên berawirdî yên destwerdanên jîngehî yên mezin ên bi vî rengî di dewletên din ên otorîter/navendî de dikarin bêne kirin. Analîzek kûrtir a pêşveçûna hişmendî û polîtîkaya jîngehê li Çînê piştî Mao, bi taybetî şopandina bandora karesatên dîrokî yên weha, dikare sûdmend be. Her weha, lêkolînên herêmî yên hûrgilîtir li ser bandorên cihêreng ên birçîbûnê û bertekên herêmî dikarin bêne kirin.

VIII. Encam

Kampanyaya “Têkoşîna li Dijî Çar Mêş û Mûriyan”, û bi taybetî “Şerê Çivîkan” a di navbera salên 1958-1962’an de li Çînê, ne tenê bûyereke trajîk di dîroka mirovahiyê de ye, lê di heman demê de mînakeke berbiçav e ku çawa îdeolojiyên tund, biryarên otorîter ên bêbingehên zanistî, û paşguhkirina prensîbên ekolojîk dikarin bibin sedema karesatên jîngehî û mirovî yên berfireh.

Ev kampanya, ku bi armanca paqijî û parastina çandiniyê hatibû destpêkirin, bi qirkirina bi milyonan çivîkan encam da. Ev yek, li şûna ku pirsgirêkan çareser bike, hevsengiya ekolojîk bi awayekî giran têk bir, bû sedema zêdebûna bêkontrol a kêzikan, nemaze kuliyan, û di encamê de hilberîna çandiniyê bi awayekî berbiçav kêm kir. Têkçûna ekolojîk a ku ji ber vê kampanyayê derket holê, bi awayekî rasterast beşdarî girankirina Birçîbûna Mezin a Çînê bû, ku tê de bi deh milyonan mirov jiyana xwe ji dest dan.

Guhertina polîtîkayê ya di sala 1960’î de, ku piştî delîlên zanistî yên ji hêla ornitologên wekî Tso-hsin Cheng û Akademiya Zanistî ya Çînê ve hatin pêşkêş kirin pêk hat, û hewildanên paşerojê yên ji bo “rehabîlîtasyona” çivîkan bi îthalkirina wan ji Yekîtiya Sovyetê, îtîrafeke eşkere ya têkçûna kampanyayê bû.

Mîrasa vê kampanyayê îro jî girîngiya xwe diparêze. Ew xetereyên desthilatdariya otorîter a bêkontrol, girîngiya krîtîk a têgihiştina ekolojîk di çêkirina polîtîkayan de, û lêçûna mirovî ya kûr a rêveberiya jîngehî ya îdeolojîk radixe ber çavan. “Şerê Çivîkan” wekî bîranîneke mayînde ya têkiliya mirovahiyê ya bi xwezayê re û potansiyela quretiyê ji bo rê li ber karesatê vekirinê xizmet dike. Ew tekez dike ku divê polîtîkayên jîngehî li ser bingeha zanistî, beşdariya giştî, û rêzgirtina ji bo pergalên xwezayî yên tevlihev bêne damezrandin.

IX. Çavkanî

Dikötter, Frank. Mao’s Great Famine: The History of China’s Most Devastating Catastrophe, 1958-1962. Bloomsbury Publishing, 2010.
Shapiro, Judith. Mao’s War Against Nature: Politics and the Environment in Revolutionary China. Cambridge University Press, 2001.
Yang Jisheng. Tombstone: The Great Chinese Famine, 1958-1962. Farrar, Straus and Giroux, 2012.
Wikipedia contributors. “Four Pests campaign.” Wikipedia, The Free Encyclopedia.
Wikipedia contributors. “Great Leap Forward.” Wikipedia, The Free Encyclopedia.
Platt, John R. “Six Lessons From the World’s Deadliest Environmental Disaster.” The Revelator, 21 Oct. 2024.
“The mass killing of this bird caused a great famine in China!” The Times of India, 4 Feb. 2025.
“Great Leap Forward.” Britannica.
Kupperman, Robert H., and Jeff Kamen. “China’s Great Leap Forward.” Asian Studies, 2019.
“The Great Sparrow Campaign was the Start of the Greatest Mass Starvation in History.” Chino Valley Unified School District.
“A bird that almost killed mighty China! Yes, just a few Years back.” Grow Billion Trees, 27 May 2025.
“Mao’s Push and Nature’s Shove: The Four Pests Campaign Breaks Ecological Barriers.” NHDWebCentral.
Balow, Dan. “Mao and the Four Pests.” SteveLaube.com, 26 Aug. 2014.
Liu, Jianguo, et al. “China’s Complex Challenge to Conserve Biodiversity.” PMC NCBI, 2015.
“Four Pests Campaign.” Fiveable Library.
Haider, Parvedge. “The Four Pests Campaign: An Environmental Disaster in China.” Southeast Asia Journal, 5 June 2025.
Smil, Vaclav. “China’s great famine: 40 years later.” BMJ, 1999.
Ghai, Rajat. “World Sparrow Day 2025: Chairman Mao and Passer montanus.” Down To Earth, 20 Mar. 2025.
“The Four Pests Campaign.” YSmithCPAllen.com.
“Eliminate the Four Pests (1958).” ChinesePosters.net.
“What was the Four Pests campaign?” JC History Tuition.
“Hubris: The War on Sparrows and Nature’s Backlash.” DeepEnglish.com.
Møller, Anders Pape, et al. “Comparative urbanization of birds in China and Europe.” Current Zoology, vol. 65, no. 6, 2019, pp. 617-625.
“The Great Leap Forward.” Investopedia.
“Mao’s Great Famine.” Goodreads.
“Tombstone: The Great Chinese Famine, 1958-1962.” Goodreads.
Wu, Tao. “Game, Glory and Violence: Children in the Sparrow-killing Movement (1956-1960).” Term Paper, The Chinese University of Hong Kong, 2019.
“RED CHINA: Death to Sparrows.” TIME Magazine, 5 May 1958.
“The Four Pests Campaign: Objectives, Execution, Failure, and Consequences.” WorldAtlas.
“Sparrows Without Nest.” My Salmiakki Life.
“An unexpected bird in Honkai: Star Rail and China’s war on sparrows.” Journal of Geek Studies, 5 Aug. 2023.
Li, Bingjing, and James Kai-sing Kung. “The Political Economy of the Great Chinese Famine (1959-1961).” SMU Economics, 2017.
Sorrentino, G., et al. “Pest Control in Agriculture and Public Health: A Critical Review.” PMC NCBI, 2020.
Dikötter, Frank. Interview by The Taipei Times. FrankDikotter.com, 2011.
“China Unofficial Archives.” Minjian-danganguan.org.
“Chinese Cultural Revolution Resources: Primary Resources.” UNC University Libraries.
“The Decline of the House Sparrow: A Review.” ResearchGate, 2015.
“Ağaç serçesi.” Wikipedia (Turkish).
“Büyük Çin Kıtlığı.” Wikipedia (Turkish).
“Tso-hsin Cheng.” Wikipedia.
“Heavy-handed measures.” CLAC.
“Mao’s Great Famine.” Wikipedia.
“Mao Zedong ordered the killing of all the sparrows in China…” Reddit r/history.
“Why Was Small Not Beautiful? Rethinking China’s Great Leap Forward through Water.” Environmental History, vol. 30, no. 1, 2025.
“Sparrow protection: from history to future.” BCP Social Sciences & Humanities, vol. 19, 2022, pp. 290-296.

WERGIRTÎ

1. Four Pests campaign – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Four_Pests_campaign 2. Impact of Chinese Four Pests Campaign and Importance of …, https://southeastasia-journal.com/archives/5000 3. Four Pests Campaign – (History of Modern China) – Vocab, Definition, Explanations, https://library.fiveable.me/key-terms/history-modern-china/four-pests-campaign 4. World Sparrow Day 2025: How Mao’s Anti-Sparrow Campaign Led …, https://www.downtoearth.org.in/wildlife-biodiversity/world-sparrow-day-2025-chairman-mao-and-passer-montanus 5. Six Lessons From the World’s Deadliest Environmental Disaster – The Revelator, https://therevelator.org/china-sparrow-campaign/ 6. Mao’s War Against Nature: Politics and the Environment in Revolutionary China (Studies in Environment and History): Shapiro, Judith: 9780521786805 – Amazon.com, https://www.amazon.com/Maos-War-Against-Nature-Revolutionary/dp/0521786800 7. The political economy of Chinese environmental protection: lessons of the Mao and Deng years, https://library.fes.de/libalt/journals/swetsfulltext/6713246.pdf 8. Great Leap Forward | China, Background, Methods, & Outcome …, https://www.britannica.com/event/Great-Leap-Forward 9. China’s Great Leap Forward – Association for Asian Studies, https://www.asianstudies.org/publications/eaa/archives/chinas-great-leap-forward/ 10. http://www.history.cuhk.edu.hk, https://www.history.cuhk.edu.hk/internal/ma/Wu_Tao_HIST5508C.pdf 11. Eliminate the Four Pests (1958) | Chinese Posters | Chineseposters.net, https://chineseposters.net/themes/four-pests 12. What was the Four Pests campaign? – JC History Tuition, https://www.jchistorytuition.com.sg/what-was-the-four-pests-campaign-economic-transformation-china-notes/ 13. therevelator.org, https://therevelator.org/china-sparrow-campaign/#:~:text=Around%20the%20same%20time%2C%20Zedong,%E2%80%9CMan%20must%20conquer%20nature.%E2%80%9D 14. The mass killing of this bird caused a great famine in China! – The Times of India, https://timesofindia.indiatimes.com/etimes/trending/the-mass-killing-of-this-bird-caused-a-great-famine-in-china/articleshow/117901478.cms 15. The War on Sparrows and Nature’s Backlash – Deep English, https://deepenglish.com/lessons/hubris/ 16. An unexpected bird in Honkai: Star Rail and China’s war on …, https://jgeekstudies.org/2023/08/05/an-unexpected-bird-in-honkai-star-rail-and-chinas-war-on-sparrows/ 17. RED CHINA: Death to Sparrows | TIME, https://time.com/archive/6800787/red-china-death-to-sparrows/ 18. Sparrows without nest – My Salmiakki Life, https://www.mysalmiakkilife.fi/sparrows-without-nest/ 19. Why did Mao Zedong kill sparrows? – Quora, https://www.quora.com/Why-did-Mao-Zedong-kill-sparrows 20. en.wikipedia.org, https://en.wikipedia.org/wiki/Four_Pests_campaign#:~:text=Sparrow%20nests%20were%20destroyed%2C%20eggs,to%20drop%20dead%20from%20exhaustion. 21. India’s ‘Three Pest Campaign’ | Economic and Political Weekly, https://www.epw.in/journal/2020/8/commentary/indias-three-pest-campaign.html 22. The Four Pests Campaign: Objectives, Execution, Failure, And …, https://www.worldatlas.com/articles/the-four-pests-campaign-objectives-execution-failure-and-consequences.html 23. A bird that almost killed mighty China! Yes, just a few Years back. – Grow Billion Trees, https://growbilliontrees.com/blogs/knowledge/a-bird-that-almost-killed-mighty-china-yes-just-a-few-years-back 24. The Great Sparrow Campaign was the Start of the Greatest Mass Starvation in History, https://www.chino.k12.ca.us/cms/lib/CA01902308/Centricity/Domain/3696/D%20Sparrow.pdf 25. Comparative urbanization of birds in China and Europe based on …, https://academic.oup.com/cz/article/65/6/617/5369259 26. http://www.ysmithcpallen.com, https://www.ysmithcpallen.com/sites/default/files/sites/all/documents/Four%20Pests%20Campaign.pdf 27. Bionetworks, system biology, and superorganisms – PMC – PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7441993/ 28. Great Leap Forward: What It Was, Goals, and Impact – Investopedia, https://www.investopedia.com/terms/g/great-leap-forward.asp 29. Mao and the Four Pests – – The Steve Laube Agency, https://stevelaube.com/mao-four-pests/ 30. Heavy Handed Measures – CLAC, https://www.clac.ca/Your-voice/Article/heavy-handed-measures 31. Mao Zedong ordered the killing of all the sparrows in China, because sparrows ate grains planted by Chinese workers. But the sparrows also ate locusts, which in turn at more grain than the sparrows did. Oops. : r/history – Reddit, https://www.reddit.com/r/history/comments/qpbhh/mao_zedong_ordered_the_killing_of_all_the/ 32. Great Leap Forward – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Great_Leap_Forward 33. Mao’s Great Famine: The History of China’s Most Devastating …, https://www.goodreads.com/book/show/8410925-mao-s-great-famine 34. Mao’s Push and Nature’s Shove: The Four Pests Campaign Breaks Ecological Barriers – Thesis, https://00-08943045.nhdwebcentral.org/48608894/uploaded/Process_Paper_2_.pdf 35. Büyük Çin Kıtlığı – Vikipedi, https://tr.wikipedia.org/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_%C3%87in_K%C4%B1tl%C4%B1%C4%9F%C4%B1 36. Mao’s Great Famine: The History of China’s Most Devastating Catastrophe, 1958-1962, https://www.amazon.com/Maos-Great-Famine-Devastating-Catastrophe/dp/0802779239 37. Frank Dikötter, Mao’s Great Famine, The History of China’s most …, https://journals.openedition.org/chinaperspectives/5585 38. Mao’s Great Famine – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Mao%27s_Great_Famine 39. Great Chinese Famine – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Great_Chinese_Famine 40. Mao’s Great Famine: The History of China’s Most Devastating Catastrophe, 1958-62, https://www.amazon.com/Maos-Great-Famine-Devastating-Catastrophe/dp/0747595089 41. Interviews 14, http://www.frankdikotter.com/interviews/interviews-14.html 42. Consequences of the Great Leap Forward | History of Modern China …, https://library.fiveable.me/history-modern-china/unit-13/consequences-great-leap/study-guide/s10q9TdaJWpS0Ecz 43. China’s great famine: 40 years later – PMC, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1127087/ 44. Tso-hsin Cheng – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Tso-hsin_Cheng 45. Four pests campaign – Simple English Wikipedia, the free encyclopedia, https://simple.wikipedia.org/wiki/Four_pests_campaign 46. Millions Died of Famine After Sparrow Eradication – Lakewood, CO Bird Habitat, https://savebelmarpark.com/millions-died-after-sparrow-eradication/ 47. bcpublication.org, https://bcpublication.org/index.php/SSH/article/download/1619/1743 48. Threats to China’s Biodiversity by Contradictions Policy – PMC – PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4293358/ 49. Welcome · China Unofficial · China Unofficial Archives, https://minjian-danganguan.org/ 50. By Judith Shapiro – Mao’s War against Nature: Politics and the Environment in Revolutionary China: 1st (first) Edition: Aubry Andrews – Amazon.com, https://www.amazon.com/Judith-Shapiro-Politics-Environment-Revolutionary/dp/B008UB3LSE 51. Mao’s War Against Nature – Face to Face Media Films & Video, https://www.facetofacemedia.ca/page.php?pageID=117&sectionID=2&pageParentID=107 52. Mao’s War Against Nature: Politics and the Environment in Revolutionary China, by Judith Shapiro, Cambridge – Journals, https://journals.uair.arizona.edu/index.php/JPE/article/download/21582/21141 53. Famine in Imperial and Modern China | Oxford Research Encyclopedia of Asian History, https://oxfordre.com/asianhistory/display/10.1093/acrefore/9780190277727.001.0001/acrefore-9780190277727-e-133?p=emailAkSOSIj21oDIg&d=/10.1093/acrefore/9780190277727.001.0001/acrefore-9780190277727-e-133 54. Tombstone: The Great Chinese Famine, 1958-1962 by Yang Jisheng | Goodreads, https://www.goodreads.com/book/show/13538825-tombstone 55. The Causes of China’s Great Famine, 1959-1961: County-Level Evidence – School of Economics, https://economics.smu.edu.sg/sites/economics.smu.edu.sg/files/economics/Events/SNJTW2017/Bingjing%20Li.pdf 56. Primary Resources – Chinese Cultural Revolution Resources …, https://guides.lib.unc.edu/cul_revolution/primary 57. The decline of the House Sparrow: A review – ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/279673654_The_decline_of_the_House_Sparrow_A_review 58. Ağaç serçesi – Vikipedi, https://tr.wikipedia.org/wiki/A%C4%9Fa%C3%A7_ser%C3%A7esi 59. Why Was Small Not Beautiful? Rethinking China’s Great Leap Forward through Water, https://www.journals.uchicago.edu/doi/abs/10.1086/733417