Artemisia Gentileschi (1593 – nêz. 1656): Têkoşîna Hunerî û Mîrasa Femînîst a Pêşengeke Barokê

Pêşgotin

Artemisia Gentileschi (1593 – nêz. 1656) yek ji hunermendên herî girîng û bibandor ên serdema Barokê li Îtalyayê tê hesibandin, û bêguman navdartirîn nîgarkêşa jin a sedsala 17an e. Ew ne tenê bi jêhatîbûna xwe ya teknîkî ya awarte û şêwaza xwe ya dramatîk a ku di bin bandora Caravaggio de mabû dihate nasîn, lê her weha bi teswîrkirina fîgurên jin ên bihêz û dîmenên mitolojîk û încîlî yên ku bi awayekî nûjen şîrove dikirin, derket pêş. Jiyana Artemisiayê bi awayekî kûr ji ber bûyereke trawmatîk hat şekilandin: tecawiza ku di temenekî ciwan de lê hat kirin û doza dadgehê ya ku li dû wê hat vekirin. Ev bûyer ne tenê bandorek mayînde li ser kesayet û hunera wê hişt, lê her weha bû sedem ku ew di dîroka hunerê de wekî sembolek berxwedan û hêza jinê were naskirin, bi taybetî piştî ku ji hêla dîroknasên hunera femînîst ve ji nû ve hat keşfkirin. Ev gotara akademîk dê li ser jiyan, huner, teknîk, temayên sereke, bandora bûyera tecawizê, û mîrasa Artemisia Gentileschi hûr bibe, û cihê wê yê girîng di dîroka hunerê de, nemaze ji perspektîfek femînîst, binirxîne.

Jînenîgariya Artemisia Gentileschi

Artemisia Lomi Gentileschi di 8ê tîrmeha 1593an de li Romayê ji dayik bû. Ew keça mezin û yekane ya nîgarkêş Orazio Gentileschi bû, ku yek ji şopînerên girîng ê Caravaggio dihat hesibandin. Perwerdehiya xwe ya hunerî ya destpêkê di bin çavdêriya bavê xwe de û di atolyeya wî de wergirt, li kêleka sê birayên xwe. Zû diyar bû ku Artemisia di nav zarokên Orazio de ya herî jêhatî bû. Yekem tabloya wê ya îmzekirî û tarîxkirî, Susanna û Kalemêr (koleksiyona Schloss Weißenstein, Pommersfelden, Almanya), ji sala 1610an e, dema ku ew tenê 17 salî bû. Ev berhem jixwe jêhatîbûneke pêşketî nîşan dide.

Kariyera Artemisiayê li bajarên mezin ên hunerî yên Ewropayê geş bû. Piştî bûyera tecawizê û doza dadgehê di sala 1612an de, û zewaca wê ya bi hunermendê Firensî Pierantonio Stiattesi re, ew ji Romayê çû Firensayê. Li Firensayê, wê pênc zarok anîn dinyayê û xwe wekî hunermendeke serbixwe bi cih kir. Serkeftineke wê ya girîng ew bû ku di sala 1616an de wekî jina yekem ji bo endametiya Accademia delle Arti del Disegno (Akademiya Hunerên Xêzkirinê) hat pejirandin. Ev yek ji bo jinekê di wê serdemê de destkeftiyek awarte bû, ji ber ku akademî bi gelemperî ji mêran re vekirî bûn.

Artemisia di sala 1620an de vegeriya Romayê û li wir ji bo deh salan ma, ji bilî seferekê bo Venedîkê di sala 1628an de. Ji sala 1630an û pê de, ew li Napoliyê bi cih bû û li wir heta mirina xwe studyoyeke serkeftî birêve bir. Ew di sala 1639an de ji bo demekê kurt serdana Londonê kir, dibe ku ji bo alîkariya bavê xwe yê nexweş di nîgarkirina banê Mala Şahbanûyê li Greenwich de bike, lê sala paşîn dîsa vegeriya Napoliyê. Tarîxa mirina wê ya teqez nayê zanîn, lê belgeyeke ku vê dawiyê hatiye dîtin nîşan dide ku ew di tebaxa 1654an de hê jî li Napoliyê dijî. Tê texmînkirin ku ew di navbera salên 1654 û 1656an de wefat kiriye.

Di seranserê kariyera xwe de, Artemisia ji bo kesayetên payebilind ên civaka Ewropî xebitî, di nav de Dûkê Mezin ê Toskanayê û Philip IV ê Spanyayê , û her weha Qral Charles I ê Îngilîstanê. Serkeftina wê ya di birêvebirina studyoyeke serbixwe de, nemaze li Napoliyê, û bidestxistina komîsyonên ji patronên bi prestîj, serxwebûna wê ya aborî û pîşeyî nîşan dide, ku ji bo jinek hunermend di sedsala 17an de tiştekî kêmpeyda bû. Ev serkeftin ne tenê şahidiya jêhatîbûna wê ya hunerî ye, lê her weha şahidiya jîrbûn û biryardariya wê ya di derbaskirina astengiyên civakî de ye.

Bûyera Tecawizê û Doza Dadgehê (1612)

Di sala 1611an de, dema Artemisia 18 salî bû, ew ji hêla nîgarkêş Agostino Tassi ve, ku hevkar û nasê bavê wê Orazio Gentileschi bû, hat tecawizkirin. Orazio, Tassi ji bo hînkirina perspektîfê ji Artemisiayê re kirê kiribû, ji ber ku jin di wê demê de nikarîbûn beşdarî akademiyên hunerê bibin an jî bi hêsanî perwerdehiya fermî bibînin. Tassi soz da ku bi Artemisiayê re bizewice da ku namûsa wê “sererast bike”, lê ev soz bi cih neanî.

Di encamê de, di sala 1612an de, Orazio Gentileschi li dijî Tassi doz vekir, bi tohmeta tecawizkirina keça xwe. Doz heft mehan dewam kir û ji bo Artemisiayê bû ezmûneke gelek bi êş û şermezarker. Tomarên dadgehê yên ku heta roja îro mane, bi hûrgilî şahidiya Artemisiayê û pêvajoya dozê vedibêjin. Artemisia di dema şahidiya xwe de bi awayekî grafîkî behsa êrîşa seksî kir. Ji bo ku “rastiya” îfadeyên wê were piştrastkirin, ew neçar ma ku di bin îşkenceya sibille de (têlên ku li dora tiliyan dihatin pêçandin û tengkirin) şahidiyê bike. Tevî êşa fizîkî, Artemisia li ser îfadeyên xwe sekinî û bi wêrekî got, “Min rastî gotiye û ez ê her tim rastiyê bibêjim, ji ber ku ew rast e û ez li vir im ku li her derê hewce bike wê piştrast bikim”. Wê her weha rasterast ji Tassi re got: “Ev gustîlka ku tu didî min e û ev soza te ne”.

Parastina Tassi bi îdiayên bêbingeh û êrîşên li ser karakterê Artemisiayê tije bû. Wî îdia kir ku qet bi Artemisiayê re nebûye û hewl da ku wê wekî jineke bêexlaq nîşan bide. Lêbelê, di dema dozê de derket holê ku Tassi xwedî paşerojeke krîmînal a berfireh bû; ew berê bi tecawizkirin û ducanîkirina xesûya xwe (ku wê demê wekî ensest dihat hesibandin) û bi organîzekirina kuştina jina xwe, ya ku wî jî bi tecawizê bi dest xistibû, hatibû tawanbarkirin.

Di dawiyê de, Tassi sûcdar hat dîtin û cezayê sirgûnkirina ji Romayê lê hat birîn, her çend ev ceza qet bi tevahî nehat bicîhanîn. Tevî ku Artemisia di dozê de bi ser ket, navûdengê wê zirarek mezin dît û ev bûyer bandorek kûr û mayînde li ser jiyan û hunera wê hişt. Doz ne tenê şerekî qanûnî bû, lê di heman demê de şerek ji bo vegotin û kontrolkirina çîroka Artemisiayê bû. Şahidiya wê ya wêrek û tomarên dadgehê yên ku mane, dengê wê ji sedsala 17an digihînin îro û wê wekî kesayetek ku li dijî bêdengkirinê têkoşiyaye nîşan didin. Ev doz û gotinên Artemisiayê yên di dema îşkenceyê de, ruh, berxwedêrî û hêza karakterê wê radixin ber çavan.

Bandora vê travmayê li ser hunera Artemisiayê mijara gelek nîqaş û şîroveyan bûye. Gelek dîroknasên hunerê, bi taybetî yên femînîst, amaje dikin ku hilbijartina temayên wê û teswîrkirina wê ya jinên bihêz ên ku tola xwe hiltînin an jî li hemberî zordariyê disekinin, bi awayekî rasterast bi ezmûna wê ya tecawizê û dozê ve girêdayî ye. Lêbelê, girîng e ku mirov vê yekê ne tenê wekî “mexdûriyet” bibîne, lê belê wekî çawa Artemisiayê ev travma veguherandiye hêzekê di hunera xwe de û bi riya hunerê bersiv daye bêdengkirin û bêqîmetkirina ku civakê li ser wê ferz dikir.

Şêwaz û Teknîkên Hunerî yên Artemisiayê

Artemisia Gentileschi wekî yek ji şopînerên herî girîng ên nifşa duyemîn a Caravaggio tê nasîn, û şêwaza wê ya Barok bi awayekî xurt di bin bandora realîzma dramatîk û bikaranîna ronahiyê ya hostayê Îtalî de mabû. Wê teknîkên Caravaggîst, bi taybetî chiaroscuro (bikaranîna dijberiyên xurt ên ronahî û siyê) û tenebrism (formeke tundtir a chiaroscuroyê bi siyên kûr û ronahiyeke konsantrekirî), bi jêhatîbûneke mezin bi kar anî da ku di tabloyên xwe de hestek drama, tengezariya psîkolojîk û kûrahiya hestyarî biafirîne. Bikaranîna wê ya ronahiyê ne tenê ji bo efektên dîtbarî bû, lê amûreke vegotinê bû ku girîngiya fîgurên sereke û çalakiyan derdixist pêş û temaşevan dikişand nav dîmenê.

Ji xeynî hostatiya wê ya di bikaranîna ronahî û siyê de, Artemisia di warê kompozîsyonê de jî nûjen bû. Wê fîgurên xwe bi awayekî dînamîk rêz dikir, pir caran wan di nava çalakiyê de teswîr dikir da ku hestek lezgînî û tengezarî biafirîne. Qabîliyeta wê ya di girtina kêliyên barkirî yên hestyarî de hişt ku tabloyên wê ji teswîrên statîk wêdetir biçin û temaşevanan bikişînin nav tundiya dramatîk a vegotinê. Wê her weha têgihiştineke kûr a perspektîfa xêzkî û foreshortening (kurtkirina dîtbarî) nîşan da, ku dihîşt ew mekanên sê-alî yên qanihker biafirîne û fîguran di poz û goşeyên tevlihev de teswîr bike, û bi vî awayî hesta dînamîzm û realîzmê li kompozîsyonên xwe zêde bike.

Rengên Artemisiayê, bi taybetî di dema kariyera wê ya li Firensayê de, ji yên bavê wê geştir bûn. Paleta wê bi gelemperî rengên dewlemend ên axê û siyên kûr dihewand, ku kûrahiya hestyarî ya dîmenan zêde dikir. Baldariya wê ya hûr û kûr a li ser realîzma tekstûrê jî ew ji hevdemên wê cuda dikir; qumaş, zêr û çerm bi hûrgiliyên hêja dihatin teswîrkirin, û ev yek beşdarî kalîteya zindî ya fîgurên wê dibû.

Lêbelê, tiştê ku şêwaza Artemisiayê bi rastî cihê dike, teswîrkirina wê ya fîgurên mirovan, nemaze jinan e. Fîgurên wê, bi taybetî protagonîstên wê yên jin, bi hestek hêz, biryardarî û tevliheviya psîkolojîk ve barkirî ne. Bi riya bikaranîna taybetmendiyên rû yên îfadekar, zimanê laş û jestan, Artemisia jiyana hundurîn û hestên mijarên xwe radigihand. Ev yek bi awayekî berbiçav ji teswîrên îdealîzekirî û pasîf ên jinan ên ku di hunera gelek hevdemên wê yên mêr de dihatin dîtin, cuda bû. Jêhatîbûna wê ya teknîkî ne armancek bi serê xwe bû, lê bingehek bû ji bo îfadekirina vegotinên bihêz û karakterên jin ên ku xwedî ajans û kûrahiya psîkolojîk bûn. Ev yek dihêle ku hunera wê ne tenê ji hêla estetîk ve balkêş be, lê di heman demê de ji hêla hestyarî û entelektuelî ve jî kûr be.

Temayên Sereke di Berhemên Artemisiayê de

Berhemên Artemisia Gentileschi bi mijarên xwe yên balkêş û pir caran dijwar têne nasîn, ku bi gelemperî li ser protagonîstên jin ên bihêz û lêgerîna temayên wekî hêz, tundî, berxwedan û xilasiyê hûr dibin. Hilbijartina mijarên wê û nêzîkatiya wê ya cihêreng a li hemberî vegotin û karakterîzasyonê, wê ji gelek hevdemên wê yên mêr cuda dike.

Yek ji temayên herî berbiçav di hunera Artemisiayê de teswîrkirina lehengên jin ên ji çîrokên încîlî û mîtolojîk e. Ew bi berdewamî fîgurên wekî Jûdît, Susanna, Lucretia, û Cleopatra hildibijart. Van lehengan pir caran xwe di rewşên xeternak an pevçûnê de dibînin, û tabloyên Artemisiayê hêza wan a hundurîn, wêrekî û berxwedana wan li hemberî dijwariyan vedikolin. Bi hûrûkûrbûna li ser van protagonîstên jin, Artemisia deng da ezmûn û perspektîfên jinan, yên ku pir caran di hunera serdema wê de dihatin marjînalîzekirin. Ev ne tenê hilbijartineke tematîk bû, lê dikare wekî îfadeyeke hunerî ya ajansa jinê û şiyana jinan a ji bo çalakî û biryardariyê were dîtin.

Fîgurên jin ên Artemisiayê bi hesta xwe ya ajansê, biryardariyê û tevliheviya psîkolojîk ve têne diyar kirin. Ew ne wekî objeyên pasîf ên mêzeya mêranî, lê wekî kesayetên çalak û bihêz ên ku çarenûsa xwe kontrol dikin an jî bi awayekî çalak li dijî neheqiyê têdikoşin, têne teswîr kirin. Mînak, Jûdîta wê ne jineke nazik û dudil e, lê jineke bihêz û bi biryar e ku bi awayekî fizîkî çalak e di kuştina Holofernes de. Susannaya wê ne tenê bedewiyeke tazî ye, lê jineke di tengasiyê de ye ku bi awayekî eşkere nerehetiya xwe li hemberî tacîzê nîşan dide.

Gelek şîrovekar, bi taybetî di çarçoveya dîroka hunera femînîst de, pêwendiyek xurt di navbera ezmûnên kesane yên Artemisiayê, nemaze tecawiza ku lê hat kirin û doza dadgehê ya ku li dû wê hat, û temayên di hunera wê de dibînin. Tabloyên wê yên ku jinên ku tola xwe hiltînin an jî li hemberî tundiya mêran disekinin teswîr dikin, pir caran wekî îfadeyên katartîk ên travmaya wê an jî wekî şîroveyên li ser bêedaletiyên ku jin di civakeke baviksalarî de rû bi rû dimînin, têne şîrove kirin. Mînakî, tundî û realîzma grafîkî ya di Jûdît Serjêdike Holofernes de wekî îfadeyeke katartîk a travmaya wê tê dîtin, ku dihêle ew bi riya hunerê bi ezmûnên xwe re rû bi rû bimîne û wan bi rê ve bibe.

Lêbelê, girîng e ku meriv hunera Artemisiayê tenê bi travmaya wê ve sînordar neke. Hilbijartina wê ya van temayan dikare wekî hewldanek bi zanebûn ji bo îsbatkirina nasname û ajansa xwe di civakekê de ku pir caran otonomiya jinan înkar dikir, were dîtin. Bi teswîrkirina jinan di rolên hêzdar û çalak de, wê ne tenê vegotinên kevneşopî yên van çîrokan dijber dikir, lê di heman demê de ji bo xwe û jinên din jî modelek ji bo hêz û berxwedanê diafirand. Bi vî rengî, ew ne tenê “mexdûr”ek bû ku travmaya xwe teswîr dikir, lê hunermendek bû ku bi awayekî aktîf beşdarî diyalogên çandî û civakî yên serdema xwe dibû û ji bo jinan cîhekî nû di vegotinên hunerî de vedikir.

Analîza Berhemên Hilbijartî

Ji bo ku em kûrtir li huner û peyama Artemisia Gentileschi binêrin, analîzkirina hin berhemên wê yên sereke pêwîst e. Van berheman ne tenê jêhatîbûna wê ya teknîkî, lê her weha nêzîkatiya wê ya yekta ya li hemberî temayên nas û şiyana wê ya ji bo veguheztina hestên kûr nîşan didin.

Susanna û Kalemêr (1610)

Ev tablo, ku di 17 saliya Artemisiayê de hat çêkirin, yek ji berhemên wê yên herî pêşîn e û jixwe gelek taybetmendiyên şêwaza wê ya pêşerojê nîşan dide. Dîmen çîroka încîlî ya Susannayê vedibêje, ku dema di hemamê de ye ji hêla du kalemêrên şehwetperest ve tê tacîzkirin. Berevajî gelek teswîrên mêranî yên heman mijarê ku Susannayê wekî objeyek erotîk nîşan didin, Artemisia li ser tengasiya psîkolojîk û bêhêvîtiya Susannayê hûr dibe. Susanna bi laşê xwe yê zivirî û îfadeya rûyê xwe ya tije nerehetî, bi awayekî eşkere li hemberî tacîzê bertek nîşan dide. Ev tablo wekî dijberiyek li hemberî “mêzeya mêranî” ya kevneşopî tê dîtin û temaşevan vedixwîne ku bi protagonîsta jin re empatî bike. Şîroveyên femînîst amaje dikin ku ev berhem dibe ku bertekek pêşwext be li hemberî tacîzên ku wê beriya tecawiza Tassi jî kişandibe.

Jûdît Serjêdike Holofernes (nêz. 1612-13 û nêz. 1620)

Bêguman ev yek ji berhemên herî navdar û bi hêz ên Artemisiayê ye, ku wê bi kêmî ve du versiyonên wê çêkirine. Tablo dîmena încîlî ya Jûdîtê nîşan dide ku serê generalê Asûrî Holofernes, yê ku bajarê wê dorpêç kiribû, jêdike. Teswîra Artemisiayê ya vê çalakiyê bi realîzmeke hovane û tundiyeke grafîkî ve tê diyar kirin ku di hunera serdemê de kêm tê dîtin. Jûdît ne wekî fîgurek pasîf an jî bi tenê amûrek Xwedê, lê wekî jineke bihêz, bi biryar û bi awayekî fizîkî çalak tê teswîr kirin, ku bi alîkariya xizmetkara xwe Abra bi awayekî sîstematîk Holofernes dikuje. Hêza fizîkî ya jinan, biryardariya di rûyê wan de, û xwîna ku bi awayekî dramatîk diherike, vê tabloyê dike şahidek dîtbarî ya hêza jinê û tolhildanê. Gelek şîrovekar vê berhemê wekî bertekek rasterast li hemberî tecawiza ku li Artemisiayê hatibû kirin û wekî îfadeyeke hêza jinê ya li dijî zordariya mêranî dibînin. Berevajî versiyona Caravaggio ya heman mijarê, ku Jûdîta wî dudil û hema hema nefret xuya dike, Jûdîta Artemisiayê bi temamî di çalakiya xwe de ye û bi biryardariyeke sar tevdigere. Ev tablo bûye sembolek îkonîk a hunera femînîst.

Xweportre wek Alegoriya Nîgarkêşiyê (La Pittura) (nêz. 1638-39)

Ev xweportre yek ji berhemên herî girîng ên Artemisiayê ye û di dîroka hunerê de yekta ye. Di vê tabloyê de, Artemisia xwe ne tenê wekî hunermendek, lê wekî kesayetiya alegorîk a Nîgarkêşiyê bi xwe (La Pittura) teswîr dike. Ev îdîayek wêrek û bihêz bû li ser nasname û statuya wê wekî hunermendekê di cîhanek hunerî de ku ji hêla mêran ve dihat domînekirin. Ew xwe di çalakiya nîgarkirinê de, bi firçeyek di destekî de û paletek di destê din de nîşan dide, bi porê tevlihev û kincên sade, ku sembola ked û xebata hunermend e. Kompozîsyon dînamîk e û Artemisia bi enerjiyek xurt xuya dike. Ev berhem ne tenê şahidiya jêhatîbûna wê ye, lê di heman demê de îfadeya ajans û xwebaweriya wê ye, û wekî xalek werçerxê di dîroka xweportreya jinan de tê hesibandin.

Lucretia (gelek versiyon, mînak nêz. 1623, nêz. 1640-45)

Artemisia çend caran çîroka Lucretiayê, jina esilzade ya Romayî ya ku piştî tecawizkirinê xwe dikuje da ku namûsa xwe biparêze û bi vî awayî dibe sedema serhildanekê, teswîr kiriye. Di versiyonên Artemisiayê de, Lucretia ne wekî objeyek erotîk an jî fîgurek pasîf a trajîk, lê wekî jinek di kêliya biryardayîna bi êş de tê nîşan dan. Artemisia li ser tengezariya psîkolojîk û êşa hundurîn a Lucretiayê hûr dibe, û bi vî awayî rastiya nerehet a ku çawa têgînên kevneşopî yên rûmet û paqijiyê jinan girêdidin, û her weha encamên psîkolojîk ên kujer ên tundiya mêranî radixe ber çavan. Tabloyên Lucretiayê yên Artemisiayê bi taybetî bi hestiyariya xwe ya kûr û şiyana hunermend a ji bo veguheztina êşa jinê têne nasîn.

Jûdît û Xizmetkara wê (mînak nêz. 1615-17, nêz. 1625)

Ji bilî dîmena serjêkirinê, Artemisia çend caran Jûdît û xizmetkara wê Abra di kêliyên piştî kuştina Holofernes de jî teswîr kiriye. Di van tabloyên han de, ku bi bikaranîna hostayane ya chiaroscuroyê têne diyar kirin, hestek tengezarî û hevkariya di navbera her du jinan de heye. Ew bi hev re tevdigerin, serê Holofernes vedişêrin û ji cihê bûyerê direvin. Van berheman ne tenê hêza jinê, lê her weha girîngiya hevgirtin û piştevaniya di navbera jinan de jî derdixînin pêş. Jinên Artemisiayê xwedî laşên realîst û masûlkedar in, karên lehengî pêk tînin, û hunermend hêza wan pîroz dike.

Van berheman, û yên din ên mîna wan, şahidiyê didin ka Artemisiayê çawa hunera xwe wekî platformek ji bo vekolîna ezmûnên jinan, îsbatkirina ajansa jinê, û dijberkirina normên civakî û hunerî yên serdema xwe bikar aniye. Ew ne tenê çîrokan vedibêjin, lê di heman demê de şîroveyên kûr li ser rewşa mirovî, nemaze ji perspektîfa jinê, pêşkêş dikin.

Artemisia Gentileschi û Dîroka Hunerê ya Femînîst

Cihê Artemisia Gentileschi di dîroka hunerê de bi awayekî berbiçav ji hêla perspektîfên femînîst ve ji nû ve hatiye şekilandin û nirxandin, nemaze ji salên 1970an û vir ve. Beriya vê serdemê, her çend jêhatîbûna wê carinan dihat nasîn jî, ew pir caran wekî şopînerê bavê xwe dihat dîtin an jî çîroka jiyana wê, nemaze bûyera tecawizê, li ser nirxandina hunera wê serdest bû. Dîroknasên hunera femînîst roleke sereke di ji nû ve keşfkirina Artemisiayê de û di danîna wê wekî fîgurek navendî ne tenê di hunera Barokê de, lê di kanona berfireh a hunermendên jin de lîstin.

Dîroknasên femînîst ên wekî Linda Nochlin û Mary D. Garrard bi awayekî kûr li ser huner û jiyana Artemisiayê xebitîn û şîroveyên nû pêşkêş kirin. Garrard, di pirtûka xwe ya bi bandor Artemisia Gentileschi: The Image of the Female Hero in Italian Baroque Art (1989) de, arguman kir ku Artemisia bi zanebûn temayên ku jinên bihêz û çalak nîşan didin hildibijart da ku ezmûnên xwe û yên jinên din îfade bike û normên baviksalarî yên serdema xwe dijber bike. Ji bo Garrard, Artemisia ne tenê mexdûrek bû, lê hunermendek bû ku bi riya hunera xwe li ber xwe dida û ajansa xwe îsbat dikir. Ev nêzîkatî bû sedem ku Artemisia wekî “îkonek femînîst” were dîtin.

Şîroveyên femînîst bi gelemperî balê dikişînin ser çend aliyên sereke yên hunera Artemisiayê:

1. Teswîrkirina Jinên Bihêz: Wekî ku berê hat gotin, Artemisia bi berdewamî jinên bihêz ên ji Încîl û mîtolojiyê (Jûdît, Susanna, Lucretia, Cleopatra) teswîr dikirin, lê ew wan bi awayekî ku ajans û hêza wan derdixist pêş şîrove dikir, berevajî teswîrên kevneşopî yên ku pir caran wan pasîf an jî erotîze dikirin.
2. Bandora Tecawizê: Gelek analîzên femînîst girîngiyek taybet didin bandora tecawizê û doza dadgehê ya li ser hunera Artemisiayê, û tabloyên wê yên ku tundî û tolhildanê nîşan didin wekî bertekên li hemberî vê travmayê şîrove dikin. Ev yek bi taybetî di analîza Jûdît Serjêdike Holofernes de berbiçav e.
3. Dijberkirina Mêzeya Mêranî: Tê argumankirin ku Artemisia bi teswîrkirina jinan ji perspektîfek jinê, “mêzeya mêranî” ya ku di hunera Rojavayî de serdest bû, dijber dikir. Ew hest û ezmûnên hundurîn ên karakterên xwe yên jin derdixist pêş.
4. “Civaka Trans-dîrokî ya Jinan”: Hin teorîsyenên femînîst, wekî ku ji hêla Grace T. O. Ray ve tê behs kirin (li ser bingeha xebata Gary Schwartz û Mary Garrard), têgîna “civaka trans-dîrokî ya jinan” bikar tînin da ku Artemisiayê bi têkoşînên jinan ên li seranserê dîrokê û heta roja îro ve girêbidin. Li gorî vê nêrînê, hunera Artemisiayê, bi taybetî teswîrkirina wê ya hêza jinê û berxwedana li hemberî zordariya mêranî, ji bo jinên ku îro jî bi pirsgirêkên wekhev re rû bi rû dimînin, xwedî wate û îlhamê ye. Ev têgîn hewl dide ku bi nîşandana berdewamiya têkoşînên jinan li dijî zordariya baviksalarî di serdemên cihêreng de, hevgirtin û hişmendiyek femînîst a hevpar biafirîne.

Lêbelê, girîng e ku meriv baldar be ku şîrovekirina hunera Artemisiayê tenê bi travmaya wê ve neyê sînordarkirin. Her çend tecawiz bêguman bandorek kûr li ser wê hiştibe jî, sînordarkirina tevahiya berhema wê bi vê bûyerê re dibe ku ajans, jêhatîbûn û ambîsyonên wê yên hunerî yên berfirehtir ji nedîtî ve were. Nameyên wê yên ku hatine keşfkirin kesayetiyek jîr, azwer û bi biryar nîşan didin ku hewl dide çarenûsa xwe kontrol bike. Her weha, hin lêkolîner amaje dikin ku hilbijartina wê ya teswîrkirina xwe di rolên lehengî de ne tenê ji bo derbaskirina travmayê bû, lê di heman demê de hewldanek bi zanebûn bû ji bo ku xwe têxe nav kanona hunerî û rêz û hurmetê ji temaşevanên xwe bistîne, mîna hevdemên xwe yên mêr.

Bi vî rengî, Artemisia Gentileschi di nav dîroka hunera femînîst de bûye fîgurek ku hem tê pîrozkirin hem jî carinan tê nîqaşkirin. Ew ne tenê wekî hunermendek jêhatî, lê her weha wekî sembolek berxwedan, hêzdarkirin û têkoşîna jinan li dijî sîstemên baviksalarî tê dîtin. Ji nû ve keşfkirin û şîrovekirina wê ji hêla femînîstan ve ne tenê cihê wê di dîroka hunerê de ji nû ve destnîşan kiriye, lê her weha hiştiye ku çîrok û hunera wê ji bo nifşên nû yên temaşevanan, nemaze yên ku bi mijarên wekhevî û edaleta zayendî re eleqedar in, watedar be.

Mîrasa Artemisia Gentileschi û Cihê Wê di Dîroka Hunerê de

Mîrasa Artemisia Gentileschi pirzimanî û mayînde ye, û cihê wê di dîroka hunerê de, bi taybetî piştî ji nû ve nirxandinên sedsala 20an, wekî yek ji hunermendên herî girîng ên serdema Barokê û wekî pêşengek ji bo hunermendên jin hatiye çespandin.

Yek ji aliyên herî berbiçav ên mîrasa wê serkeftinên wê yên pîşeyî yên bêhempa ne di demekê de ku jin di cîhana hunerê de bi astengiyên mezin re rû bi rû diman. Wekî ku berê hat gotin, ew jina yekem bû ku di sala 1616an de ji bo Accademia delle Arti del Disegno li Firensayê hat pejirandin. Wê kariyereke navneteweyî li bajarên mezin ên hunerî yên wekî Roma, Firensa, Venedîk, Napolî û Londonê birêve bir. Patronaja ku wê ji kesayetên payebilind ên Ewropî, di nav de Dûkê Mezin ê Toskanayê, Philip IV ê Spanyayê, û Qral Charles I ê Îngilîstanê, wergirt, şahidiya rêzgirtin û daxwaza ji bo hunera wê bû. Rêvebirina studyoyeke serkeftî, nemaze li Napoliyê, ku ew ji bo demek dirêj lê ma û xebitî, serkeftineke aborî û pîşeyî ya girîng bû ku serxwebûna wê nîşan dida. Ev serkeftin hê bêtir balkêş e ji ber ku ew “bi daîmî li yek dîwana qraliyetê nexebitî, ne jî ji parastina mêrekî dewlemend, hêzdar an bibandor sûd werdigirt”. Ev yek nîşan dide ku serkeftina wê encama jêhatîbûn û biryardariya wê ya kesane bû.

Artemisia ne tenê hunermendek jêhatî bû, lê di heman demê de jinek bû ku li dijî normên civakî yên serdema xwe têkoşiya û karî xwe wekî kesayetiyek serbixwe û rêzdar îsbat bike. Çîroka jiyana wê, bi taybetî berxwedana wê ya li hemberî travmayê û israra wê ya ji bo domandina kariyera xwe, wê dike sembolek hêz û berxwedanê.

Her çend çavkanî bi hûrgilî behsa bandora wê ya rasterast li ser hunermendên din ên hevdem nakin jî, serkeftin û navûdengê wê bê guman rê ji bo hunermendên jin ên paşerojê re hêsantir kiriye. Ew wekî “yekem jina Îtalî ku berhemên wê ji hêla hevdemên wê ve hatin pesinandin û tabloyên wê di xebata hunermendên din de bibandor bûn” tê binav kirin.

Piştî mirina wê, Artemisia ji bo demekê dirêj ket nav tariya dîrokê û berhemên wê carinan bi xeletî ji bavê wê an hunermendên din re dihatin veqetandin. Ev jibîrkirin trajediya gelek hunermendên jin ên di dîrokê de nîşan dide, yên ku tevî jêhatîbûna xwe ji ber zayenda xwe hatine paşguh kirin. Lêbelê, ji nû ve keşfkirina wê di sedsala 20an de, bi taybetî ji hêla dîroknasên hunera femînîst ve, ne tenê cihê wê yê rast di dîroka hunerê de vegerand, lê her weha wê kir çavkaniyek îlhama ji bo nifşên nû. Îro, hunera wê û çîroka jiyana wê berdewam dike ku bi milyonan kesan, bi taybetî jinan û femînîstan, îlham bide.

Mîrasa Artemisiayê ne tenê li ser jêhatîbûna wê ya hunerî ye, lê her weha li ser têkoşîna wê ya ji bo naskirin û serxwebûnê wekî jinekê di cîhanek hunerî ya baviksalarî de ye. Serkeftina wê ne tenê serkeftineke estetîk bû, lê her weha serkeftineke civakî û kesane bû. Çîroka jibîrkirina wê û paşê ji nû ve keşfkirina wê ne tenê çîroka wê ye, lê çîroka gelek jinên din ên jêhatî ye ku di dîrokê de hatine marjînalîzekirin. Mîrasa wê di heman demê de bîranînek e ji bo girîngiya ji nû ve nivîsandina dîrokê da ku dengên jibîrkirî tê de cih bigirin. Wekî din, serxwebûna wê ya aborî û jîrbûna wê ya karsaziyê, ku di rêvebirina studyoyeke serkeftî de diyar dibe, aliyek din ê girîng ê mîrasa wê ye ku nîşan dide ka jinek çawa dikaribû di sedsala 17an de di aboriya hunerê de sax bimîne û pêş bikeve.

Encamname

Artemisia Gentileschi bêguman yek ji fîgurên herî berbiçav û girîng ên serdema Barokê ye. Jêhatîbûna wê ya hunerî ya awarte, ku bi bikaranîna hostayane ya chiaroscuroyê, kompozîsyonên dramatîk, û teswîrkirina kûr a psîkolojîk a fîgurên xwe diyar dibe, wê di nav hevdemên xwe de cihê dike. Jiyana wê, ku bi awayekî kûr ji ber travmaya tecawizê û doza dadgehê ya ku li dû wê hat şekil girt, bi awayekî nayê înkarkirin bandor li ser temayên û îfadeya hunera wê kir. Lêbelê, ew ji “mexdûriyetê” wêdetir çû û hunera xwe wekî amûrek ji bo îfadekirin, berxwedan û hêzdarkirinê bikar anî.

Taybetmendiya herî girîng a hunera Artemisiayê teswîrkirina wê ya jinên bihêz û çalak e. Lehengên wê yên încîlî û mîtolojîk ne fîgurên pasîf in, lê kesayetên xwedî ajans, biryardarî û kûrahiya hestyarî ne. Bi vî awayî, wê ne tenê vegotinên kevneşopî yên van çîrokan dijber kir, lê di heman demê de perspektîfek jinê ya yekta pêşkêşî cîhana hunerê kir.

Ji nû ve keşfkirina wê ji hêla dîroknasên hunera femînîst ve di sedsala 20an de roleke girîng di ji nû ve nirxandina cihê wê yê di dîroka hunerê de lîst. Ew îro ne tenê wekî nîgarkêşeke mezin a Barokê, lê her weha wekî pêşengek ji bo hunermendên jin û wekî îkonek femînîst tê nasîn. Çîrok û hunera Artemisiayê ne tenê mijarek dîrokî ye, lê diyalogek berdewam e ku bi nifşên nû re, nemaze yên ku bi mijarên wekhevî, edalet û hêza jinê re eleqedar in, têkilî datîne.

Di dawiyê de, mîrasa Artemisia Gentileschi ji çarçoveya dîroka hunerê û femînîzmê wêdetir diçe. Çîroka wê ya derbaskirina astengiyên mezin, bikaranîna hunerê wekî amûrek ji bo îfadekirin û hêzdarkirinê, û avakirina kariyereke serkeftî tevî hemî dijwariyan, peyameke gerdûnî ya hêvî, berxwedan û serfiraziya ruhê mirovî pêşkêş dike. Ew berdewam dike ku îlhama xwe bide kesên ku li dijî bêedaletiyê têdikoşin û hewl didin dengê xwe bidin bihîstin, û bi vî rengî cihê xwe yê mayînde di panteona hunermendên herî bibandor ên cîhanê de diparêze.

wergirtî

1. Artemisia Gentileschi (1593 – 1654 or later) | National Gallery, London, https://www.nationalgallery.org.uk/artists/artemisia-gentileschi 2. Artemisia Gentileschi Midjourney style | Andrei Kovalev’s Midlibrary, https://midlibrary.io/styles/artemisia-gentileschi 3. Artemisia Gentileschi and her contributions to Baroque art | Women …, https://library.fiveable.me/women-in-art-history/unit-3/artemisia-gentileschi-contributions-baroque-art/study-guide/LwdUFQBgP9Ls7n4c 4. artemisia’s trial by cinema – UC Press E-Books Collection, https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=kt5b69q3pk&chunk.id=ch01&toc.id=&brand=ucpress 5. Artemisia Gentileschi & Women in Art History – The OLu MUSE, https://olumuse.org/2018/10/10/artemisia-gentileschi-women-in-art-history/ 6. Artemisia Gentileschi and Feminism in Early Modern Europe (Renaissance Lives), https://www.amazon.com/Artemisia-Gentileschi-Feminism-Modern-Renaissance/dp/1789142024 7. Artemisia Gentileschi – Wikipedia, https://it.wikipedia.org/wiki/Artemisia_Gentileschi 8. Artemisia Gentileschi | Baroque Painter, Feminist Icon – Britannica, https://www.britannica.com/biography/Artemisia-Gentileschi 9. Artemisia Gentileschi | Paintings | National Gallery, London, https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/artemisia-gentileschi 10. Tragedy to Triumph – The Story of Artemisia Gentileschi – Linda Marie Smith, https://www.lindamsmith.com/tragedy.html 11. Women’s History Month Artist Spotlight: Artemisia Gentileschi – BYU Museum of Art, https://moa.byu.edu/womens-history-month-artist-spotlight-artemisia-gentileschi/ 12. Artemisia Gentileschi | EBSCO Research Starters, https://www.ebsco.com/research-starters/history/artemisia-gentileschi 13. Artemisia in her own words | Artemisia | National Gallery, London, https://www.nationalgallery.org.uk/exhibitions/past/artemisia/artemisia-in-her-own-words 14. (PDF) An eighteenth-century biography of Artemisia gentileschi – ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/259925047_An_eighteenth-century_biography_of_Artemisia_gentileschi 15. Artemisia Gentileschi: Baroque Mastery and Feminist Icon, https://artsartistsartwork.com/artemisia-gentileschi-baroque-mastery-and-feminist-icon/ 16. Artemisia Gentileschi: Life, Works, and Feminist Interpretations | Baroque Art Class Notes, https://library.fiveable.me/baroque-art/unit-11/artemisia-gentileschi-life-works-feminist-interpretations/study-guide/lmI0IECmgozHttSL 17. “The “Trans-Historical Community of Women” and the Paintings of …, https://digitalcommons.lindenwood.edu/theconfluence/vol2/iss2/5/ 18. THE TEMPESTUOUS LIFE AND WORK OF ARTEMISIA GENTILESCHI: AN ANALYSIS OF WOMEN AND ART IN THE ITALIAN RENAISSANCE – Arca, https://arcabc.ca/islandora/object/lc:4457/datastream/PDF/view 19. Artemisia Gentileschi in 10 Paintings – DailyArt Magazine, https://www.dailyartmagazine.com/artemisia-gentileschi-in-10-paintings/ 20. http://www.collegeart.org, https://www.collegeart.org/pdf/artbulletin/Art%20Bulletin%20Vol%2072%20Vol%203%20Pollock.pdf 21. THE INDOMITABLE SPIRIT Artemisia Gentileschi – What’shername, https://whatshernamepodcast.com/artemisia-gentileschi/ 22. Artemisia Gentileschi, 1593–1653 | American Journal of Psychiatry, https://psychiatryonline.org/doi/10.1176/appi.ajp.2012.12101313