☺

xwende

—

Nivîsên Hişê Çêkirî

Fetha Qudsê ji Hêla Selahedînê Eyûbî ve (1187)

—

Ji aliyê

xwende

di nav

, de

Piştî Şerê Hîtînê û Bidawîhatina Nêzîkî 90 Salan a Serweriya Xaçperestan

1. Pêşgotin

Sedsalên 11an û 12an li Levantê bi awayekî berbiçav bi Seferên Xaçperestan hatin diyarkirin, ku di encamê de dewletên di bin serweriya Xiristiyanan de li herêmeke bi piranî Misilman hatin damezrandin.1 Di nav van destkeftan de, Quds, bajarekî xwedî girîngiyeke olî ya bêhempa ji bo Xiristiyan, Misilman û Cihûyan, ji sala 1099an heta 1187an, nêzîkî 90 salan, di bin kontrola Xaçperestan de ma.3 Berî derketina Selahedîn, cîhana Misilman ji aliyê siyasî ve perçebûyî bû, bi dubendiyên di navbera hêzên wek Xelîfetiya Fatimî ya li Misrê û mîrîtiyên cuda yên Zengî û yên din li Sûrî û Mezopotamyayê.5 Vegerandina Qudsê ji hêla Selahedînê Eyûbî ve di sala 1187an de ne tenê bûyereke leşkerî ya girîng bû, lê di heman demê de encama hewldanên stratejîk ên demdirêj ên Selahedîn ji bo yekkirina herêmên Misilman û seferberkirina hestek pan-Îslamî ji bo cîhadê bû. Ev bûyer nexşeya jeopolîtîk a Levantê bi bingehîn guherand, bû sedema Sefera Xaçperest a Sêyemîn, û mîrateya Selahedîn wek kesayetekê navdar di dîroka Îslamî û cîhanê de zexm kir.

Vegerandina Qudsê ji hêla Selahedîn ve di sala 1187an de wek xaleke werçerxanê ya girîng di Seferên Xaçperestan de tê dîtin, ku serkeftineke mezin a Misilmanan û derbeke giran li hêz û morala Xaçperestan nîşan dide.7 Ev bûyer lûtkeya hewldanên Selahedîn bû ji bo yekkirina hêzên Misilman û meşandina cîhadê li dijî dewletên Xaçperest.3 Ev gotara akademîk dê bi awayekî berfireh vegerandina Qudsê ji hêla Selahedînê Eyûbî ve di sala 1187an de şîrove bike. Ew ê li ser koka Selahedîn û rêya wî ya ber bi desthilatdariyê ve, jêhatîbûna stratejîk a ku di Şerê Hîtînê de nîşan da, kampanyaya leşkerî ya paşîn û dorpêçkirina Qudsê, û encamên kûr ên olî, siyasî û çandî yên vê bûyera dîrokî raweste, herweha dê girîngiyeke taybet bide koka wî ya Kurd. Yekkirina Misir, Sûrî û beşên Mezopotamyayê ji hêla Selahedîn ve berî ku bala xwe bide ser Qudsê 3 û pêşxistina çalak a cîhadê 3 bingehê vê serkeftinê pêk anî. Ev yekkirin çavkaniyên pêwîst (hêza mirovî, darayî ji Misrê 3) ji bo berêxwedana bi bandor li dijî dewletên Xaçperest peyda kir. Gotara cîhadê jî hevgirtineke îdeolojîk pêk anî. Ji ber vê yekê, ketina Qudsê encameke rasterast a vê yekkirina pêşîn û amadekariya îdeolojîk bû, ne serkeftineke leşkerî ya îzolekirî. Vê yekê hêza eniyeke Misilman a yekbûyî li hember hebûneke Xaçperest a perçebûyî nîşan da. Ev bûyer cewhera pevçûnê ji nû ve pênase kir, hevsengiya hêzê bi awayekî berbiçav di berjewendiya hêzên Misilman de guherand û bû sedema bertekeke mezin a Ewropî (Sefera Xaçperest a Sêyemîn).

Ji bo têgihiştineke baştir a çarçoveya bûyeran, li vir rêznameyeke bûyerên sereke yên ku ber bi rizgarkirina Qudsê ve çûn, tê pêşkêş kirin:

Rêznameya Bûyerên Sereke yên Berbi Rizgarkirina Qudsê ve

Dîrok (Zayînî)BûyerÇavkanî
1137/1138Jidayikbûna Selahedîn li Tikrîtê3
1169Tayînkirina Selahedîn wek wezîrê Misrê3
1171Rakirina Xelîfetiya Fatimî ji hêla Selahedîn ve û ragihandina pabendbûna bi Xelîfetiya Ebasî re3
1174Mirina Nûredîn Zengî; Selahedîn Şamê bi dest dixe12
1174-1186Selahedîn piraniya Sûriyê û beşên Mezopotamyayê dixe bin kontrola xwe12
3-4 Tîrmeh 1187Şerê Hîtînê; artêşa Xaçperest bi awayekî biryarder têk diçe3
20 Îlon 1187Destpêka dorpêçkirina Qudsê ji hêla artêşa Selahedîn ve18
2 Cotmeh 1187Teslîmbûna Qudsê ji Selahedîn re3
4 Adar 1193Mirina Selahedîn li Şamê3

Ev rêzname çarçoveyeke kronolojîk a zelal peyda dike, ku xwendevan dikare bûyerên ku dê bi hûrgilî werin nîqaş kirin tê de bi cih bike. Ew cewhera gav bi gav lê bi biryar a bilindbûna Selahedîn û kampanyayên wî radixe ber çavan, nîşan dide ku vegerandina Qudsê armanceke stratejîk a demdirêj bû, ne bûyereke ji nişka ve. Ev çarçove di têgihiştina têkiliyên sedem û encamê yên di navbera qonaxên cihêreng ên kariyera Selahedîn û encama dawî ya di 1187an de dibe alîkar.

2. Selahedînê Eyûbî: Koka Wî û Rêya Berbi Desthilatdariyê

Ji bo têgihiştina tam a serkeftina Selahedîn di vegerandina Qudsê de, pêwîst e ku mirov li koka wî, jiyana wî ya destpêkê, û qonaxên ku ew ber bi lûtkeya hêza siyasî û leşkerî ve birin, binêre. Koka wî ya Kurd, perwerdehiya wî di bin siya Zengiyan de, û bilindbûna wî ya stratejîk li Misrê, hemû faktorên girîng bûn ku karakter û rêbaza wî ya serkirdayetiyê şekil dan.

Koka Etnîkî û Malbatî ya Selahedîn

Selahedînê Eyûbî, ku navê wî yê tam Ebûlmuzafer Yûsif ibn Eyûb ibn Şazî ye, di sala 1137an an 1138an de li Tikrîtê (Îraqa îroyîn) di nav malbateke Kurd a bi nav û deng de ji dayik bûye.3 Bavê wî Necmedîn Eyûb û apê wî Esedûdîn Şêrko, her du jî kesayetiyên leşkerî yên girîng bûn ku di xizmeta Zengiyan de bûn.3 Malbata Selahedîn ji konfederasyona eşîrên Kurdên Hezbaniyan bû, bi taybetî ji şaxê Rewadî (Rawadiya).16 Rewadî di dîrokê de li Dvînê (Ermenistan) bi cih bûbûn û li wir beşek ji elîta siyasî-leşkerî bûn.22

Derbarê koka kûrtir a Rewadiyan de nîqaşên akademîk hene. Hin dîroknasên serdema navîn, wek Îbn el-Esîr, koka dawî ya Rewadiyan digihînin eşîra Ereb a Ezdî ya ji Yemenê, ku tê îdiakirin li Azerbaycanê bi cih bûne û paşê bi Hezbaniyên Kurd re asîmîle bûne û “Kurdî bûne”.16 Lêbelê, çavkaniyên din destnîşan dikin ku ev koka Ereb ne diyar e an jî tê nîqaş kirin.16 Analîza Îsmaîl Yakit 23 destnîşan dike ku Îbn el-Esîr çavkaniyeke sereke ye ji bo îdiaya Kurdbûnê lê delîlên nivîskî nîşan nade û xwe dispêre “ittifaq” (lihevkirin) a dîroknasan.

Tevî nîqaşên li ser koka dûr, lihevhatineke berbiçav di nav zanyarên hevdem û nûjen de heye ku Selahedîn û xanedana Eyûbî bi esl û nasnameya xwe Kurd bûn.3 Dîroknasên wek Îbn Xelikan, Îbn el-Esîr, Mîkaîlê Sûrî, Behaedîn ibn Şedad, û heta hevdemê Selahedîn Usama ibn Munqîz jî ew wek Kurd bi nav kirine.24 Berhema El-Xazrecî ya li ser Eyûbiyan bi navê “Dîroka Dewleta Kurdan” (Târîxu Dewletî’l-Ekrâd) bû.20 Têgihiştina koka Kurdî ya Selahedîn girîng e ji ber ku ew kariyera wî ya destpêkê, hevalbendiyên malbatî, û pêkhateya leşkerî ya destpêkê şekil da. Xizmeta malbata wî ji Zengiyan re xwedî girîngiyeke mezin bû.22

Kompleksbûna koka Selahedîn, ku delîlên xurt ji bo malbat û eşîra Kurdî ya nêzîk (Rewadî, Hezbanî) 16 û herweha vegotinên serdema navîn (Îbn el-Esîr, Îbn Xeldûn) ku koka dûrtir a Rewadiyan bi eşîrên Ereb ên bi prestîj ve girêdidin û paşê behsa “Kurdîbûnê” dikin 16 nîşan dide, ne tenê mijareke etnîsîteyeke “saf” e. Di Rojhilata Navîn a serdema navîn de, neseb (kok) ji bo statuya civakî û meşrûiyetê girîng bû. Asîmîlasyon û zewaca di navbera komên wek Ereb û Kurdan de li herêmên mîna Azerbaycanê gelemperî bû.16 Tekezkirina li ser Kurdbûna Selahedîn ji hêla gelek hevdeman ve 20 li hember hewldanên girêdana koka wî ya dûr bi eşîrên Ereb re dibe ku armancên siyasî an civakî yên cuda yên dîroknasan an jî malbata Selahedîn bi xwe nîşan bide. “Kurdîbûn” bi xwe tê wateya nasnameyeke çandî ya serdest ku li ser nesebeke kevnar, dibe ku sembolîk, serdest bûye. Ji ber vê yekê, koka tevlihev a Selahedîn, li şûna ku bibe etîketeke etnîkî ya hêsan, dibe ku di hewldanên wî yên yekkirinê de sermayeyeke bêdeng bûbe. Digel ku piştgirî û artêşa wî ya destpêkê hêmanên Kurdî yên xurt hebûn 13, jêhatîbûna wî di rêvebirin û serkirdayetiya komên Misilman ên cihêreng (Ereb, Tirk, Kurd) de dibe ku bi awayekî nazik ji ber ku ew bi tenê bi yek bloka hêza Ereb an Tirk a serdest a wê demê ve girêdayî nedihat dîtin, xurt bûbe. Meşrûiyeta wî bêtir li ser kiryarên wî (parêzvanê Îslamê, yekker) ava bûbû, ne tenê li ser koka wî ya etnîkî. Ev yek jî rave dike ka çima vegotinên Pan-Erebîst an Pan-Turkîst ên nûjen hewl didin wî ji xwe re bihesibînin, dema ku vegotinên Kurdî tekezî li ser Kurdbûna wî dikin.27

Jiyana Destpêkê, Perwerdehî û Ezmûna Leşkerî ya Destpêkê

Selahedîn di sala 1137an an 1138an de li Tikrîtê ji dayik bû. Bavê wî, Necmedîn Eyûb, malbata xwe bir Helebê da ku bikeve xizmeta Îmadedîn Zengî.3 Ew li Be’lbek û Şamê mezin bû; tê ragihandin ku di destpêkê de bêtir eleqeya wî bi xwendina olî re hebûye ne ku bi perwerdehiya leşkerî.3 Wî Quran, teolojî, matematîk, felsefe û hiqûq xwendiye.10 Kariyera wî ya leşkerî di dora 14 saliya xwe de di bin serkêşiya apê xwe Esedûdîn Şêrko de dest pê kir, ku fermandarekî sereke yê Nûredîn (kur û cîgirê Zengî) bû.3 Selahedîn beşdarî sê seferên leşkerî yên Şêrko yên bo Misrê (1164-1169) bû, ku armanca wan pêşîgirtina li serdestiya Xaçperestan û mijûlbûna bi siyaseta tevlihev a wezîrtiya Fatimiyan (Şawer) bû.3 Vê yekê ezmûneke leşkerî û siyasî ya girîng li Misrê da wî.

Kariyera destpêkê ya Selahedîn bi tevahî di nav qada bandora Zengiyan de bû, di bin serkêşiya apê wî Şêrko de, ku fermandarê Nûredîn bû.3 Bavê wî jî di xizmeta Zengiyan de bû.3 Zengiyan (Îmadedîn û Nûredîn) di vejandina konsepta cîhadê li dijî Xaçperestan û destpêkirina pêvajoya yekkirina Misilmanan de roleke bingehîn lîstin.5 Bi taybetî Nûredîn wek “mamosteyê herî bi bandor” ê Selahedîn tê binavkirin.12 Stratejiyên paşê yên Selahedîn – yekkirina axa Misilmanan (pêşî Misir û Sûrî) û cîhada armanckirî li dijî Dewletên Xaçperest – ne bi tevahî nû bûn lê domandin û berfirehkirina modela Zengiyan bûn. Wî girîngiya bingeheke xurt a Sûrî, potansiyela çavkaniyên Misrê, û hêza îdeolojîk a cîhadê ji pêşiyên xwe yên Zengî fêr bû. “Veqetîna” wî ya dawî ji Zengiyan piştî mirina Nûredîn ne tenê desteserkirina desthilatdariyê bû, lê di heman demê de pêşveçûna stratejiya Zengiyan di bin serokatiya wî ya ambargotir de bû. Wî nexşerêya Zengiyan girt û ew mezin kir, di dawiyê de ji axayên xwe yên berê derbas bû. Ev yek rave dike ka çima hin dilsozên Zengiyan di destpêkê de ew wek desteserkerek didîtin.12

Bilindbûna li Misrê û Rakirina Xelîfetiya Fatimî

Piştî mirina Şêrko di sala 1169an de, Selahedîn, di 31 saliya xwe de, wek wezîrê Xelîfeyê Fatimî el-Adid û fermandarê leşkerên Sûrî li Misrê hate tayîn kirin.3 Ev tayînkirin beşek ji ber jêhatîbûn û têkiliyên wî yên malbatî bû, lê herweha ji ber ku Fatimiyan ew wek kesekî nisbeten lawaz û kontrolker didîtin.22 Wî desthilatdariya xwe bi tepeserkirina dijberan (mînak, serhildana alayên Nûbî yên artêşa Fatimî 12), tayînkirina endamên malbatê ji bo postên sereke, û pêşxistina Îslama Sunnî bi rêya damezrandina medreseyan xurt kir.12 Di sala 1171an de, Selahedîn Xelîfetiya Fatimî ya Şîa hilweşand, vegera li Îslama Sunnî û pabendbûna bi Xelîfeyê Ebasî yê li Bexdayê ragihand.3 Ev gaveke bîrdarî bû, ku Misrê kir bingeheke hêza Sunnî.

Bingeha yekem a mezin a hêza serbixwe ya Selahedîn Misir bû.3 Wî “dewlemendiyên çandiniyê yên Misrê wek bingeheke darayî” bikar anî.3 Qahîre bû paytexta Eyûbiyan.30 Kontrolkirina Misrê çavkaniyên darayî û hêza mirovî ya pêwîst ji bo kampanyayên wî yên paşê li Sûriyê û li dijî Xaçperestan peyda kir. Sîstema burokratîk a Fatimiyan bi piranî hate pejirandin.26 Biryara stratejîk a Selahedîn ji bo ewlekirina Misrê berî ku bi awayekî berbiçav berfireh bibe nav Sûriyê, pir girîng bû. Berevajî Nûredîn ku ji Sûriyê dixebitî, Selahedîn ev yek berevajî kir û Misrê wek xala destpêkê bikar anî. Ev guherîna navenda hêzê hêmaneke sereke ya serkeftina wî bû. Sultanatiya Eyûbî, ku li ser hêza Misrê hatibû damezrandin, ev şêwaz domand, û Misir ji bo piraniya hebûna xwe wek dilê aborî û siyasî yê împaratoriyê ma.22 Ev yek girîngiya stratejîk a domdar a Misrê di dînamîkên hêza herêmî de nîşan dide.

Yekkirina Herêmên Misilman (Sûrî, Mezopotamya) û Astengiyên Pêş Wî

Piştî mirina Nûredîn di sala 1174an de, Selahedîn berê xwe da Sûriyê da ku wê bixe bin kontrola xwe, îdia kir ku ew ji bo kurê ciwan ê Nûredîn, es-Salih Îsmaîl el-Melîk, wekaletê dike.3 Ew di Mijdara 1174an de bi awayekî aştiyane li ser vexwendina mîrê wê ket Şamê.4 Heta sala 1175an Hema û Humsê bi dest xist.12 Ew li Heleb û Mûsilê bi dijberiya dilsozên Zengiyan re rû bi rû ma, ku ew wek desteserkerek didîtin.12 Wî di şer de hêzên Zengiyan têk bir (mînak, Qiloçên Hemayê, 1175; nêzîkî Helebê, 1176).12 Ew ji hewldanên sûîqestê yên Haşhaşiyan (Heşîşiyan), ku carinan bi hevrikên wî yên Zengî yên li Helebê re hevalbend bûn, sax filitî.5 Piştî hewldanên demdirêj û danûstandinan, di sala 1183an de Helebê bi dest xist.12 Tevî ku nekarî Mûsilê bi zorê bigire, di sala 1186an de peymanek îmze kir ku Zengî wek vasalên wî man.12 Bandora Eyûbiyan heta Afrîkaya Bakur (Berqa, Trablus, Îfrîqiya bi awayekî demkî), Nûbiya (Îbrîm), û Erebsitanê (Yemen, Hîcaz) berfireh bû.21 Rêbazên wî yên yekkirinê dîplomasiya jêhatî, bikaranîna hêza leşkerî ya bilez dema pêwîst bû, propaganda (xwe wek yekkerê ji bo cîhadê nîşandan), û avakirina hevalbendiyan bûn.3 Di rêvebirina împaratoriyeke berfireh û cihêreng de (“konfederasyona malbatî” 22) bi mîrên nîv-otonom, parastina dilsoziya mîrên cihêreng, û peydakirina pêdiviyên artêşên mezin di kampanyayên berfireh de, ew bi zehmetiyên lojîstîkî û îdarî re rû bi rû ma.5

Selahedîn gelek caran dilgiraniya xwe ji şerê li dijî Misilmanên din dianî ziman 5 û kampanyayên xwe yên Sûrî wek pêwîstiyek ji bo yekkirina li dijî Xaçperestan nîşan dida.12 Dilovaniya wî ya li hember dijminên Misilman ên têkçûyî tê destnîşan kirin.5 Ev vegotin ji bo avakirina meşrûiyeta wî wek rêberê cîhadê bû alîkar, ji ber ku şerê li dijî Misilmanan bi giştî baş nedihat dîtin heya ku ji bo armanceke olî ya bilindtir (ango, xurtkirina eniya li dijî dijminên derve) nebe. Digel ku dibe ku Selahedîn bi rastî yekîtiya bi rêya dîplomasiyê tercîh kiribe, kampanyayên wî yên domdar û gelek caran bi zorê li dijî Zengiyan û serwerên din ên Misilman 12 pêwîstiyeke stratejîk a zelal nîşan dide. Wî fêm kiribû ku eniyeke Misilman a perçebûyî, wekî ku berî wî hebû 5, nikare bi serkeftî li dijî dewletên Xaçperest bisekine. Yekkirin, heta ku şerê li dijî Misilmanan hewce bike jî, ji bo armanca mezintir a rizgarkirina Qudsê şertek bû. Ev yek tengezariya di navbera vegotinên olî yên îdealîst (yekîtî ji bo cîhadê) û rastiyên pragmatîk, gelek caran dijwar ên avakirina dewletê û yekkirina desthilatdariyê di serdema navîn de radixe ber çavan. Selahedîn bi hostayî ev tengezarî birêve bir, hem hêz û hem jî dîplomasî bikar anî, ku bi peyameke îdeolojîk a bihêz piştgirî lê dihat kirin. Serkeftina wî di yekkirina van herêman de bingeha ku serkeftina wî ya li Hîtînê û vegerandina Qudsê li ser ava bû, pêk anî.

3. Rewşa Keyaniyên Xaçperestan û Amadekariyên Hîtînê

Berî Şerê Hîtînê, Keyaniyên Xaçperest, bi taybetî Keyaniya Qudsê, bi gelek kêmasiyên navxweyî û gefên derve re rû bi rû bûn. Ev kêmasî, digel provokasyonên hin serokên Xaçperest, zemîneke guncaw ji Selahedîn re amade kir ku derbeke biryarder li hebûna Xaçperestan li Levantê bixe.

Kêmasiyên Navxweyî yên Dewletên Xaçperest

Dewletên Xaçperest (Keyaniya Qudsê, Kontiya Trablusê, Mîrîtiya Entakyayê, û Kontiya Edessayê – her çend Edessa berê ketibû) gelek caran bi dubendiyên navxweyî, hevrikiyên feodal, û krîzên cîgirtinê re rû bi rû diman.1 Keyaniya Qudsê, tevî ku serdest bû, di parastina yekîtiyê di nav vasalên xwe de zehmetî dikişand.1 Serdema padîşahê bicûk Baldwin IV, tevî ku gelek caran qehremanî bû, bi bêîstîqrarê hat şopandin. Cîgirtina Guyê Lusignanî bi rêya zewaca wî bi Sibyllayê re, bi taybetî ji hêla Raymond III yê Trablusê ve, dihat nîqaş kirin, ku ev yek bû sedema fraksiyonên kûr di nav esilzadeyan de.35 Ev bêyekîtî faktoreke krîtîk bû ku ber bi Hîtînê ve çû.42 Kêmbûna kronîk a hêza mirovî pirsgirêkeke domdar bû, ku xwe dispêra niştecîhên Ewropî, Xiristiyanên herêmî yên ji mezhebên cuda, û hejmareke kêm a şovalyeyan.45 Hewldanên ji bo kişandina bêtir niştecîhan ji Rojava gelek caran têrê nedikirin.46 Lêçûnên parastinê pir mezin bûn, û keyanî gelek caran feqîr bûn, xwe dispêran bazirganî, çalakiyên bankeyî, û bacên heciyan.38 Mesrefa leşkerên kirêkirî û lênihêrîna kelehan barekî girîng bû.46 Di warê leşkerî de, girêdana bi leşkerên feodal re tê wateya nebûna artêşeke mezin a daîmî.46 Digel ku êrîşa şovalyeyên bi zirxên giran xeternak bû, artêşên Xaçperest li hember taktîkên Tirk ên livdartir, bi taybetî siwarên kevanok û paşvekişînên sexte, zehmetî dikişandin.47 Kêmasiya hejmarî gelek caran ew neçar dikirin ku di navbera parastina axê û avakirina artêşekê de bijartinên stratejîk ên dijwar bikin.47 Civakeke hîbrîd bi avahiyên feodal ên Ewropî yên ku li gorî rastiyên Levantê hatibûn adaptekirin hebû. Di destpêkê de padîşahtiyeke hilbijartî/tayînkirî hebû, ku paşê bû mîrîtiyên irsî.48 Nifûsa cihêreng di nav xwe de niştecîhên Ewropî, Xiristiyanên herêmî (Ermenî, Grek, Sûryanî), Misilman û Cihû dihewand, ku muameleya destpêkê ya dijwar a li hember Misilmanên herêmî bûbû sedema hêrs û berxwedanê.45

Gelek çavkanî 35 tekezî li ser hevrikiyên navxweyî yên tund, bi taybetî di navbera Guyê Lusignanî û Raymond III yê Trablusê de, hema berî Hîtînê dikin. Raymond heta bi Selahedîn re agirbesteke cuda jî çêkiribû.40 Ev bêyekîtî rasterast bandor li biryardana stratejîk kir. Encumena şer a berî Hîtînê bi kûrahî perçe bûbû, Raymond şîreta hişyariyê dikir û yên din (Gerardê Ridefortî, Raynaldê Châtillonî) zextê ji bo tevgereke êrîşkar dikirin.40 Biryara dawî ya Guy ji bo meşê di bin bandora van zextên navxweyî û daxwaza wî ya ji bo îsbatkirina xwe de bû.44 Sîstema siyasî ya Dewletên Xaçperest, ku bi baronên hêzdar, nîv-otonom û padîşahtiyeke carinan lawaz dihat taybetmendî kirin 1, bi xwezayî van dubendiyan geş dikir. Ambargoyên şexsî û dilsoziyên feodal gelek caran li ser pêdiviyên ewlehiya kolektîf a keyaniyê serdest dibûn. Selahedîn ne tenê artêşeke Xaçperest li Hîtînê têk bir; wî sîstemeke siyasî ya li ber hilweşînê îstîsmar kir. Têkçûna Xaçperestan bi qasî jêhatîbûna leşkerî ya Selahedîn, encama têkçûnên wan ên siyasî yên navxweyî bû. Ev qelsiya navxweyî, qelsiyeke demdirêj û sîstemîk bû, ne tenê şaşiyeke demkî ya di biryardanê de.

Provokasyonên ku Bûn Sedema Şerê Hîtînê

Raynaldê Châtillonî, Mîrê Oultrejordainê (Kerek), gelek caran agirbestên bi Selahedîn re şikandin.3 Provokasyona wî ya herî girîng êrîşa li ser karwaneke mezin a Misilmanan bû ku di dawiya 1186an an destpêka 1187an de di navbera Misir û Şamê de diçû, mal û milkên wê desteser kirin û endamên wê dîl girtin, tevî ku agirbesteke heyî hebû.3 Ev kiryar dijberiyeke rasterast li dijî otorîteya Selahedîn û berjewendiyên wî yên aborî bû. Selahedîn daxwaza tezmînatê û berdana dîlan ji Padîşah Guy kir. Guy, tevî ku matmayî mabû, nekarî an nexwest Raynald (piştgirekî sereke) neçar bike ku tevbigere.40 Raynald bi serhişkî red kir.40 Selahedîn ji bo sûcên wî sond xwar ku Raynald bi xwe bikuje.40 Selahedîn şikandina agirbestê ji hêla Raynald ve wek casus belli bikar anî da ku hêzên xwe ji bo rûbirûbûneke biryarder seferber bike.3 Wî dest bi komkirina artêşeke mezin ji seranserê împaratoriya xwe kir (Misir, Sûrî, Cezîre).39 Tevgera wî ya destpêkê dorpêçkirina Tiberyayê di Tîrmeha 1187an de bû, bajarekî ku girêdayî Raymond III yê Trablusê bû, û jina wî Eschiva di kelehê de bû. Ev yek fêlbaziyeke bi zanebûn bû da ku artêşa sereke ya Xaçperest bikişîne nav şerekî li ser erdeke ku ji Selahedîn re guncaw bû.10

Êrîşa Raynald a li ser karwanê bi awayekî domdar wek sedema yekser a Hîtînê tê binavkirin.3 Selahedîn berê jî bi provokasyonên Raynald re rû bi rû mabû, di nav de êrîşên ber bi Mekkeyê ve.57 Ev êrîşa taybet ji ber ku agirbestek binpê dikir û rasterast bandor li prestîja Selahedîn û ewlehiya rêyên bazirganî yên girîng dikir, pir giran bû. Nekarîna Padîşah Guy ji bo kontrolkirina Raynald qelsî û dubendiyên navxweyî yên Keyaniya Qudsê nîşan dida.40 Digel ku Raynald casus belli peyda kir, Selahedîn jixwe ji bo rûbirûbûneke mezin amadekarî dikir, ji ber ku bi piranî herêmên xwe yek kiribûn.13 Kiryarên Raynald hinceta bêkêmasî da Selahedîn da ku kampanyaya xwe bide destpêkirin û piştgiriyê kom bike. Dorpêçkirina Tiberyayê ne tenê bertekek bû lê tevgereke stratejîk a hesabkirî bû ji bo diyarkirina şertên pevçûnê. Jêhatîbûna Selahedîn ne tenê di hêza wî ya leşkerî de bû lê di şiyana wî ya naskirin û îstîsmarkirina van qelsiyên Xaçperest de bû ji bo bidestxistina armancên xwe yên stratejîk ên demdirêj. Wî provokasyona Raynald veguherand gava destpêkê ya matkirina xwe.

4. Şerê Mezin ê Hîtînê (1187)

Şerê Hîtînê, ku di 3-4ê Tîrmeha 1187an de qewimî, ne tenê rûbirûbûneke leşkerî bû, lê di heman demê de lûtkeya stratejiyeke birûmet a Selahedîn û zincîreyek şaşiyên kujer ên Xaçperestan bû. Ev şer hevsengiya hêzê li Levantê bi awayekî dramatîk guherand û rê li ber vegerandina Qudsê vekir.

Berawirdkirina Hêzên Eyûbî û Xaçperestan

Ji bo têgihiştina kûrahiya Şerê Hîtînê, pêwîst e ku mirov li pêkhate û hêza her du aliyan binêre. Cûdahiyên di hejmar, pêkhateya leşkerî, û serkirdayetiyê de roleke girîng di diyarkirina encama şer de lîstin.

Berawirdkirina Artêşên di Şerê Hîtînê de

TaybetmendîArtêşa Eyûbî (Selahedîn)Artêşa Xaçperest (Guyê Lusignanî)
Fermandarê GiştîSelahedînê EyûbîGuyê Lusignanî (Padîşahê Qudsê), Raymond III yê Trablusê, Raynaldê Châtillonî, Gerardê Ridefortî (Hostayê Mezin ê Templaran)
Hêza TexmînkirîÇavkanî diguherin; bi giştî ji hêza Xaçperest mezintir. Texmîn di navbera 20,000-30,000 14 heta 30,000-40,000 40 leşkeran de ne, di nav de dora 12,000 siwarên profesyonel û heta 30,000 dilxwaz.50Dora 15,000-20,000 mêr.14 Di nav de nêzîkî 1,200 şovalye, 1,000-4,000 serjên siwar/Turkopol, û 10,000-15,000 peya.43 Artêşa herî mezin a ku Keyaniya Qudsê heta wê demê kom kiribû.40
Pêkhateya SiwaranSiwarên kevanok ên pir livdar (Tirk, Kurd), siwarên giran.22Şovalyeyên bi zirxên giran (çekê sereke yê êrîşê), serjên siwar.47
Pêkhateya PeyayanPeyayên sivik, riman, û dilxwazên ji Misir, Sûrî, Cezîre, Diyarbekir. Pêkhateya etnîkî ya cihêreng: Tirk, Kurd (wek yekîneyên cihê), Tirkmen, Ereb, Nûbî, Berber.50Peya (gelek caran kêm dîsîplînkirî/bi bandor), û fermanên leşkerî (Templar, Hospîtaler).47
Avantajên StratejîkSerkirdayetiya yekbûyî, livdariya bilind, zanîna erdnîgariyê, piştgiriya lojîstîk a baş (karwanên hêştiran ji bo avê) 14, morala bilind.Zirxên giran ên şovalyeyan, dîsîplîna fermanên leşkerî.50
Kêmasiyên StratejîkDibe ku di şerê rasterast ê siwarên giran de li hember şovalyeyên Xaçperest lawaztir be heke stratejiyên din têk biçin.Serkirdayetiya perçebûyî, kêmbûna livdariyê, girêdana bi çavkaniyên avê yên sabit re, zirxên giran di germahiyê de dibûn pirsgirêk, lojîstîka lawaz.39

Ev tablo ne tenê cûdahiyên hejmarî lê yên kalîteyî jî radixe ber çavan – mînak, livdariya Eyûbiyan û piştgiriya lojîstîk (hêştirên bi av 14) li hember zirxên giran ên Xaçperestan (di germahiyê de problematîk 50) û girêdana wan bi çavkaniyên avê yên sabit re. Tablo dê argumana ku serkeftina Selahedîn ji ber stratejiyeke bilindtir bû ku van cûdahiyan îstîsmar kir, ne tenê ji ber hejmareke zêde, bi awayekî dîtbarî piştgirî bike.

Stratejiya Leşkerî ya Selahedîn

Stratejiya Selahedîn li Hîtînê şahesereke jêhatîbûna leşkerî bû, ku tê de wî bi awayekî hostayî qelsiyên dijmin îstîsmar kir û erdnîgarî û mercên hawîrdorê di berjewendiya xwe de bikar anî.

  • Kêşan û Westandin: Bi zanebûn Tiberyayê dorpêç kir da ku Xaçperestan ji kampa wan a bi av a li Sefûriyeyê (el-Saffuriyya) provoke bike û bikişîne meydana şer.10
  • Hilbijartina Qada Şer (Qiloçên Hîtînê): Manewra kir da ku li ser erda bijartiya xwe şer bike – deşteke ziwa û bêav ku ber bi Qiloçên Hîtînê ve diçû, girên volkanîk ku kêm rehetî pêşkêş dikirin.39 Selahedîn “li deşta Lubiyayê” li qada şer a guncaw geriya.56
  • Birrîna Çavkaniyên Avê: Piştrast kir ku hêzên wî kontrola çavkaniyên avê (Gola Tiberyayê, kaniyên li Kefer Hîtînê, Turan) digirin, di heman demê de ew ji Xaçperestan re qedexe dikin.39 Leşkerên wî bi hêştiran av distandin.14
  • Aciqandin û Dorpêçkirin: Siwarên sivik (siwarên kevanok) bikar anî da ku di dema meşa wan a di 3ê Tîrmehê de bi berdewamî stûna Xaçperest aciq bike, wan hêdî bike û zirarê bide wan.14 Di şeva 3ê Tîrmehê de kampa Xaçperest dorpêç kir.39
  • Şerê Psîkolojîk: Xaçperest bi def û zurnayan û sirûdên olî şiyar hiştin; giyayê hişk li ber bayê şewitand, ku bû sedema dûkelê û tîbûn û germahiyê zêdetir kir.39
  • Îstîsmarkirina Şaşiyên Xaçperestan: Ji biryara nebaş a Padîşah Guy ya ji bo meşê, li dijî şîreta Raymondê Trablusê, sûd wergirt.39

Selahedîn di destpêkê de li pevçûneke rasterast û seranserî ya siwarên giran negeriya. Taktîkên wî kişandin 39, aciqandina bi siwarên sivik 52, qedexekirina avê 39, û bikaranîna faktorên hawîrdorê yên wekî germahî û dûkelê 39 dihewand. Ev taktîk ji bo bêbandorkirina hêza sereke ya Xaçperestan (êrîşa şovalyeyên bi zirxên giran) bi westandina wan a fîzîkî û demoralîzekirina wan berî pevçûna sereke hatibûn sêwirandin. Ev nêzîkatî taybetmendiya fermandarên ku bi dijminekî bi zirxên giran lê kêm livdar re rû bi rû ne. Selahedîn bi awayekî bi bandor hawîrdora dijwar a havîna Filistînê bi xwe veguherand çekekê. Têgihiştina wî ya lojîstîkê (peydakirina avê ji leşkerên xwe re bi rêya hêştiran 14) bi tûndî bi kêmasiya amadekariya Xaçperestan ji bo meşa ziwa re berevajî bû. Hîtîn ne tenê manevrayên qada şer, lê têgihiştineke sofîstîke ya Selahedîn ji şer re nîşan dide. Ew kampanyayeke westandin û zexta psîkolojîk bû ku bi şerekî biryarder bi dawî bû, ku tê de dijmin jixwe bi awayekî berbiçav lawaz bûbû. Ev nêzîkatî îhtîmal e ku di bin bandora taktîkên şerê Steppeyê yên kevneşopî de bû ku ji leşkerên wî yên Tirk û Kurd re nas bûn.54

Rêveçûna Şer (3-4 Tîrmeh)

  • Meş (3ê Tîrmehê): Xaçperest ji Sefûriyeyê ber bi Tiberyayê ve meşiyan.39 Rastî aciqandina domdar a siwarên kevanok ên Selahedîn hatin.39 Heta êvarê negihîştin avê û neçar man ku li deşteke ziwa ya nêzîkî Qiloçên Hîtînê kampê deynin, jixwe ji tîbûn û westandinê diêşiyan.39 Hêzên Selahedîn ew dorpêç kirin.39
  • Şeva 3-4ê Tîrmehê: Leşkerên Selahedîn kampa Xaçperest aciq kirin, nehîştin bêhna xwe vedin, def û zurne bikar anîn, sirûdên olî gotin, û giyayê hişk şewitandin.39
  • Şer (4ê Tîrmehê):
  • Di berbanga sibê de, Xaçperest bêserûber, westiyayî û pir tî bûn.39
  • Selahedîn êrîşên hevrêzkirî da destpêkirin. Kevanokên Misilman tîrên xwe barandin.39
  • Peyayên Xaçperest, ku herî zêde ji tîbûn û êrîşan diêşiyan, rêzên xwe şikandin û ber bi Qiloçên Hîtînê ve reviyan, li bilindahiyê geriyan lê av nedîtin. Hinan dev ji şer berda.39 Ev veqetandina peya û siwaran xaleke werçerxanê ya krîtîk bû.
  • Êrîşên bêhêvî yên siwarên Xaçperest, bi serkêşiya şovalyeyan di nav de Templar û Hospîtaler, hewl dan ku rêzên Selahedîn bişkînin da ku bigihîjin avê an êrîşî Selahedîn bi xwe bikin.39
  • Êrîşa Raymondê Trablusê karî bişkîne (tê ragihandin ku Saracens ji hev veqetiyan da ku ew derbas bibin), lê ew û koma wî ya piçûk ji qada şer reviyan ber bi Sûrê ve, venegeriyan pevçûna sereke.35
  • Xaçperestên mayî, di nav de Padîşah Guy û Xaça Rastîn, li Qiloçên Hîtînê asê man.39
  • Tevî sê êrîşên bêhêvî yên şovalyeyên mayî, ew di nîvro/piştî nîvro de hatin têkbirin û têkçûn.39 Konê Padîşah Guy hate girtin.56

Gelek vegotin 39 behsa şikandina rêzên peyayên Xaçperest û paşvekişîna wan ber bi Qiloçên Hîtînê ve, ji siwaran veqetiyayî, dikin. Ernoul 61 jî piştî êrîşa Raymond têkçûneke berfireh destnîşan dike. Bandora artêşa Xaçperest xwe dispêra nêzîkatiya çekên hevgirtî ya siwarên giran ên ku ji hêla peyayan ve dihatin piştgirî kirin. Hilweşîna peyayan ji ber tîbûn, germahî û aciqandina dijmin şovalye îzole û bêparastin hiştin. Reva gengeşî ya Raymondê Trablusê 35 hêzên mayî bêtir demoralîze kir û komeke girîng a şovalyeyan ji holê rakir. Ev ne tenê paşvekişîneke taktîkî bû lê nîşaneke perçebûna serkirdayetiyê û windakirina hêviyê bû. Şer ne tenê ji ber stratejiya Selahedîn lê herweha ji ber hilweşîna navxweyî ya dîsîplîn û avahiya fermandariyê ya artêşa Xaçperest di bin zexteke tund de winda bû. Bandora psîkolojîk a tîbûn, germahî, dûkel û êrîşa bênavber bi qasî şerê rasterast wêranker bû.

Encamên Yekser

  • Windahiyên Xaçperestan: Têkçûna artêşa Xaçperest.3 Texmînên leşkerên Xiristiyan diguherin, lê windahî felaket bûn. Ji ~20,000, dibe ku tenê 3,000 peya sax filitîn.43 Piraniya şovalyeyan hatin kuştin an dîl girtin.43
  • Girtina Kesayetiyên Sereke: Padîşah Guyê Lusignanî, Raynaldê Châtillonî, Hostayê Mezin ê Templaran (Gerardê Ridefortî, her çend hin vegotin dibêjin ew reviya an hate fidyekirin 52), Hostayê Mezin ê Hospîtaleran, û gelek baron û şovalyeyên din hatin girtin.3
  • Înfazkirina Dîlan: Selahedîn bi xwe Raynaldê Châtillonî înfaz kir, sonda xwe bi cih anî.3 Wî fermana înfazkirina hemû Şovalyeyên Templar û Hospîtaler ên girtî da (dora 200-230 mêr), ku wî ew wek dijminên fanatîk didîtin, her çend dîlên din ên esilzade bi giştî ji bo fidyeyê hatin parastin.43
  • Girtina Xaça Rastîn: Xaça Rastîn, bermayiyeke herî pîroz ji bo Xaçperestan, ji hêla hêzên Selahedîn ve hate girtin, ku derbeke wêranker li morala Xiristiyanan bû.7 Ew li Şamê bi awayekî serûbinî hate gerandin.58
  • Keyanî Bêparastin Ma: Têkçûna li Hîtînê Keyaniya Qudsê hema hema bêparastin hişt, ji ber ku hema hema tevahiya hêza wê ya leşkerî di vî şerî de hatibû komkirin û tune kirin.3

Çavkanî bi awayekî domdar behsa girtina Padîşah Guy, gelek baronên mezin, û Hostayên fermanên leşkerî dikin.3 Înfazkirina Templar û Hospîtaleran hêzeke bingehîn a şerker ji holê rakir.43 Ev ne tenê têkçûna artêşekê bû; ew girtin an tunekirina tevahiya avahiya fermandariya leşkerî ya Keyaniya Qudsê û beşeke girîng a esilzadeyên wê bû. “Levee en masse” (arriere ban) ku ji hêla Padîşah Guy ve hatibû derxistin 43 tê wateya ku hemû mêrên şerker ên berdest li Hîtînê bûn, û ti rezerv nemabûn. Ev komkirin, ku armanca wê bidestxistina serkeftineke biryarder bû, li şûna wê dema têkçûn bû sedema hilweşîneke tam. Serkeftina Selahedîn li Hîtînê ew qas biryarder bû ji ber ku ew bi awayekî bi bandor serê Keyaniya Xaçperest jê kir, ku ev yek desteserkirina paşê ya bajar û kelehên wê, di nav de Quds, kir karekî pir hêsantir. Ti artêşeke meydanî nemabû ku garnîzonên dorpêçkirî rizgar bike, û serkirdayetiya herêmî di nav tevliheviyê de bû.

5. Kampanyaya Berbi Qudsê û Rizgarkirina Wê

Piştî serkeftina biryarder li Hîtînê, Selahedîn dem winda nekir û kampanyayeke bilez da destpêkirin ji bo desteserkirina piraniya axa Keyaniya Qudsê, ku bi dorpêçkirin û rizgarkirina Qudsê bi xwe bi dawî bû. Ev qonax jêhatîbûna stratejîk a Selahedîn û herweha lawaziya kûr a dewletên Xaçperest ên mayî nîşan dide.

Êrîşa Lezgîn a Selahedîn piştî Hîtînê

Piştî Hîtînê (4ê Tîrmehê), Selahedîn kampanyayeke bilez da destpêkirin ji bo desteserkirina herêmên di destê Xaçperestan de.4 Bajar û kelehên sereke bi lez ketin, gelek caran bi kêm berxwedan ji ber windakirina parêzvanên xwe li Hîtînê:

  • Tiberya yekser ket.58
  • Eka (Akka) di 8/9ê Tîrmehê de hate girtin.18
  • Desteserên din di nav xwe de Nasîre, Sefûriye, Heyfa, Qeyseriye, Sebastia, Nablus, Yafa, Remle, Îbelîn, Darum, Gazze, Beyt Cibrîn, Esqelan, Seyda, Beyrût, Cebele, Toron hebûn.3
  • Di nav çend hefte/mehan de, Selahedîn zêdetirî 50 bajar û kelehan bi dest xistibû.19 Heta nîvê Îlonê, piraniya Keyaniya Qudsê di bin kontrola wî de bû.18
  • Sûr (Tyre), di bin serkêşiya Conradê Montferratî de, îstîsnayeke berbiçav bû, ku bi serkeftî li hember Selahedîn li ber xwe da.3 Nekarîna Selahedîn ji bo girtina Sûrê dê girîng bibe ji ber ku ew bû xaleke komkirinê ji bo Xaçperestan û bendereke sereke ji bo Sefera Xaçperest a Sêyemîn.3

Çavkanî 18 behsa rêzikeke pir bilez a desteserkirinan ji hêla Selahedîn ve piştî Hîtînê dikin. Ev yek mimkun bû ji ber ku Hîtîn artêşa sereke ya meydanî ya Xaçperest û serkirdayetiya wê ji holê rakiribû. Garnîzon kêm bûbûn an jî tune bûn.43 Selahedîn ji şoka psîkolojîk û valahiya leşkerî ya ku ji hêla Hîtînê ve hatibû afirandin sûd wergirt. Kampanyaya wî ya bilez rê li ber Xaçperestan girt ku di wextê xwe de ji nû ve kom bibin an jî ji bo parastina piraniya bajaran hêzên alîkar ên girîng bistînin. Zanîna şertên teslîmbûnê yên Selahedîn (gelek caran destûrdayîna çûna aştiyane) jî bajaran teşwîq kir ku li şûna rûbirûbûna dorpêçeke bêhêvî teslîm bibin.58 Ev yek têgihiştina Selahedîn ji momentuma stratejîk re nîşan dide. Wî piştî Hîtînê bêhna xwe neda lê yekser avantajê xwe zext kir, armanc kir ku tevahiya Keyaniya Xaçperest hilweşîne berî ku bertekeke mezin a Ewropî were organîzekirin. Lêbelê, têkçûna wî li Sûrê, sînorên vê momentumê li hember pozîsyoneke baş-parastî ya bi serkirdayetiyeke biryardar nîşan da.

Dorpêçkirina Qudsê (20 Îlon – 2 Cotmeh 1187)

Piştî ku piraniya keyaniyê ketibû destê wî, Selahedîn berê xwe da armanca xwe ya herî mezin: Quds.

  • Amadekariyên Parastinê ji hêla Balyanê Îbelînî û Rewşa Bajêr:
    Balyanê Îbelînî, ku ji Hîtînê filitîbû, tevî ku berê sond xwaribû ku li dijî Selahedîn çekan hilnede (Patriarch Heraclius ew ji sondê efû kir), hate qanih kirin ku parastina Qudsê bi rê ve bibe.17 Bajar tijî penaberên ku ji pêşveçûna Selahedîn direviyan bû, lê bi awayekî krîtîk kêmasiya leşker û şovalyeyan hebû (dibe ku di destpêkê de tenê 2 heta 14 şovalye hebûn).17 Balyan ji bo xurtkirina parastinê dora 60 burjuva û şagirtên şovalyeyan kir şovalye.18 Wî depokirina xwarin û pereyan organîze kir.67 Xuya ye ku Keybanû Sibylla di parastinê de roleke kêmtir lîstiye, sond ji Balyan re wek mîr hatine xwarin.67
  • Taktîkên Dorpêçê yên Selahedîn û Bûyerên Sereke yên Dorpêçê:
    Artêşa Selahedîn di 20ê Îlonê de gihîşt.17 Êrîşên destpêkê li ser Birca Dawid û Deriyê Şamê sekinîn.18 Hêzên Selahedîn bircên dorpêçê, manceniq, keviravêj, agirê Grekî, kevanên xaçî, û tîrên domdar bikar anîn.10 Parêzvanan karîn êrîşên destpêkê bi qasî şeş rojan paşve bixin.18 Di 26ê Îlonê de, Selahedîn kampa xwe veguhest Çiyayê Zeytûnê, sektorek ku ti deriyekî mezin ji bo êrîşên dijber ên Xaçperestan lê tune bû.18 Ev guherîneke stratejîk bû ber bi beşeke lawaztir a sûrê. Bombardimana bênavber û kolandina birca quncikê ya li aliyê bakur bû sedema hilweşîna wê di 29ê Îlonê de.18 Xaçperestan bi dijwarî şikestin parast lê nekarîn mêrên Selahedîn ji wir derxînin, ne jî Eyûbiyan karîn bi tevahî têkevin hundur.18 Morala parêzvanan hilweşiya; kêm kes mabûn ku sûran biparêzin, heta ji bo pereyên mezin jî.18 Oldaran meşên pêxwas organîze kirin, mîna Sefera Xaçperest a Yekemîn.18
  • Danûstandinên ji bo Teslîmbûnê:
    Balyan ji bo danûstandinê bi Selahedîn re derket.18 Selahedîn di destpêkê de teslîmbûneke bi danûstandin red kir, ji ber ku sond xwaribû ku bajêr bi zorê bigire da ku tola komkujiya 1099an hilîne.6 Balyan gefa wê yekê xwar ku parêzvan dê cihên pîroz ên Misilmanan (Qubeya Sexrê, Mizgefta Eqsayê) hilweşînin, malbatên xwe û 5,000 dîlên Misilman ên di bajêr de bikujin, û hemû dewlemendiya Xaçperestan bişewitînin da ku nekeve destê Eyûbiyan, paşê heta mirinê şer bikin.18 Ev gef, digel daxwaza Selahedîn ji bo dûrketina ji rijandina bêtir xwîna Misilmanan û zirara li cihên pîroz, bû sedem ku ew nerm bibe û bi teslîmbûneke bi danûstandin û fidyeyê razî bibe.18
  • Mercên Dawî yên Teslîmbûnê:
    Bajar di 2ê Cotmeha 1187an de bi awayekî aştiyane hate teslîm kirin.17 Ev dîrok sembolîk bû, hevdem bû bi salvegera Mîraca Pêxember Mihemed.6 Şertên fidyeyê: 10 dînaran/bezantan ji bo mêran, 5 ji bo jinan, 1 an 2 ji bo zarokan.10 Yên ku nedikarîn bidin dê bibûna xulam.10 Balyan arguman kir ku rêje pir bilind e. Selahedîn ji bo tevahiya nifûsê 100,000 bezant pêşniyar kir, paşê ji bo 7,000 kesan bi 30,000 bezantan razî bû.68 Balyan ji bo vê yekê pereyên xezîneya bajêr bikar anî.18 Texmînên xulamkiriyan: Ernoul behsa 20,000 Xiristiyanên ku nehatin fidyekirin û wek xulam hatin firotin dike.58 De Expugnatione 42 dibêje yên ku nikaribin bidin dê bibin “xenîmeta dijminên xwe, ku bi şûr werin kuştin,” her çend xulamkirin li cîhekî din wek encama gelempertir tê vegotin.

Mercên Teslîmbûna Qudsê

Kategoriya GelheyêFîdye (Dînar/Bezant)Encama Nedana FidyeyêÇavkanî
Mêr (ji 10 salî mezintir)10Xulamkirin/Kuştin10
Jin5Xulamkirin10
Zarok (7 salî an jêrtir/yan jî li gorî çavkaniyan)1 an 2Xulamkirin10
Koma 7,000 kesî (ji hêla Balyan ve hat fidyekirin)30,000 (tevahî)Rizgarbûn18

Ev tablo bi zelalî berpirsiyariyên darayî yên ku li ser beşên cihêreng ên nifûsa Xiristiyan hatine ferz kirin û çarenûsa yên ku nikarîn bidin, pêşkêş dike. Ew dihêle ku mirov bi awayekî hejmarî li bandora sosyo-aborî ya teslîmbûnê binêre û ji bo dilovaniya Selahedîn a ku pir tê nîqaş kirin li hember rastiyên dijwar ên ku gelek kes pê re rû bi rû man, xalên daneyên konkret peyda dike. Ev dane ji bo nirxandina cewhera serweriya Selahedîn û encamên yekser ên desteserkirinê ji bo niştecîhên Xiristiyan girîng in.

Ketinê Selahedîn nav Qudsê û Muameleya Wî ya li dijî Xelkê Xiristiyan û Perestgehên Pîroz

Selahedîn di 2ê Cotmeha 1187an de ket Qudsê.18 Desteserkirin bi awayekî nisbeten aştiyane bû, bi taybetî li gorî talankirina Qudsê ji hêla Xaçperestan ve di sala 1099an de.4 Selahedîn di destpêkê de plan kiribû ku hemû Xiristiyanan ji bo tola 1099an bikuje lê paşê bi fidyeyê razî bû.3

  • Kiryarên Dilovaniyê:
  • Destûr da gelekên ku fidye dan ku bi ewlehî bi mal û milkên xwe ve biçin.18
  • Gelek kal û pîrên ku nedikarîn bidin, efû kirin.18
  • 1,000 dîlên din li ser daxwaza birayê xwe el-Adil (hin çavkanî dibêjin Muzaferedîn 18) efû kirin.
  • Destûr da Patriarch Heraclius û Xiristiyanên din ên dewlemend ku bi xezîneyên xwe ve biçin, ku ev yek ji hêla kesayetiyên wek Îmadedîn el-Îsfehanî ve rastî hin rexneyan hat.27
  • Birayê wî El-Adil û yên din jî komên mirovan fidyekirin.18
  • Muameleya li Cihên Pîroz:
  • Xaça mezin a zêrîn a Xiristiyanan a li ser Qubeya Sexrê hate daxistin.6
  • Qubeya Sexrê û Mizgefta Eqsayê bi ava gulê hatin paqij kirin û ji bo îbadeta Misilmanan hatin vegerandin.6 Minbera Nûredîn li Eqsayê hate danîn.6
  • Dêrên Xiristiyanan bi giştî hatin rêzgirtin, her çend dibe ku hin bi demê re veguherîbin mizgeft an medreseyan. Dêra Qiyametê bi awayekî demkî hate girtin lê paşê ji bo heciyên Xiristiyan (Ortodoks û Xiristiyanên Rojhilatî bi serbestî, Latînî bi dayîna heqdestekê) hate vekirin.18
  • Dîlên Misilman ên di destê Xaçperestan de (li gorî Behaedîn dora 3,000) serbest berdan.18
  • Cihû vexwendin ku vegerin û li Qudsê bi cih bibin.27

Muameleya Selahedîn a li hember niştecîhên Xiristiyan ên Qudsê, li gorî komkujiya 1099an, bi awayekî berbiçav dilovan bû.4 Wî destûr da fidye û derbasbûna ewle.18 Ev dilovanî di bin bandora gefa Balyan a hilweşandinê de bû 18, herweha prensîbên Îslamî yên şer û muameleya bi Ehli Kitêb re 69, mînaka Xelîfe Umer 69, û daxwaza dûrketina ji rijandina bêtir xwînê.18 Kiryarên Selahedîn ne tenê ji ber dilovaniyê bûn. Wan ji bo armancên propaganda yên girîng xizmet kir, wêneya wî wek serwerekî dadperwer û mêrxas hem di cîhana Misilman û hem jî di ya Xiristiyan de xurt kir.3 Vê yekê herweha desteserkirina bajêr a bileztir û kêm-mesreftir hêsan kir û îhtîmala berxwedana pêşerojê li herêmên din kêm kir. Ev dilovaniya hesabkirî bû bingeheke mîrateya domdar a Selahedîn li Rojava. Ew standardek danî ku bi tûndî bi pratîkên din ên hevdem re berevajî bû û beşdarî nêrîna tevlihev, gelek caran bi rêzdarî, ya dîroknasên Ewropî û nivîskarên paşê li hember wî bû, tevî ku dijmin bû. Armanca wê herweha avakirina serweriyeke Eyûbî ya domdar li ser nifûseke cihêreng bû.

6. Girîngî û Mîrateya Rizgarkirina Qudsê

Rizgarkirina Qudsê di sala 1187an de ne tenê serkeftineke leşkerî bû; ew bûyereke kûr a sembolîk û olî bû ku bandoreke mayînde li ser cîhana Misilman, dewletên Xaçperest, û têkiliyên di navbera her du aliyan de hişt. Mîrateya Selahedîn bi xwe jî bi awayekî nelivî bi vê destkefta dîrokî ve girêdayî ye.

Girîngiya Olî û Sembolîk ji bo Îslamê

Vegerandina Qudsê wek serkeftineke bîrdarî ji bo Îslamê hate dîtin, ku xewneke demdirêj a ji ketina wê di sala 1099an de pêk anî.6 Vegerandina Mizgefta Eqsayê (Mizgefta Dûr, cihê sêyemîn ê herî pîroz di Îslamê de) û Qubeya Sexrê ji bo îbadeta Misilmanan xwedî nirxeke sembolîk a bêhempa bû.6 Ketina Selahedîn di salvegera Mîracê de vê yekê xurtir kir.6 Vê yekê morala Misilmanan li seranserê herêmê bilind kir û konsepta û pratîka cîhadê li dijî Xaçperestan ji nû ve zindî kir.3 Propagandaya cîhadê ya Selahedîn, ku li ser Qudsê sekinîbû, pir bi bandor bû.6 Bûyer wek erêkirineke îlahî ya serweriya Selahedîn û hewldanên wî yên ji bo yekkirina cîhana Misilman di bin ortodoksiya Sunnî de hate şîrove kirin.6

Çavkaniyên wek 6 tekezî li ser rola navendî ya Qudsê di cîhada Selahedîn û propagandaya wî de dikin.6 Berî Selahedîn, Nûredîn jî wêjeya “Fezîletên Qudsê” ji bo avakirina piştgiriyê ji bo cîhadê bikar anîbû.6 Selahedîn ev stratejî mîras girt û xurtir kir. Ji bo Selahedîn, serwerekî Kurd ku herêmên cihêreng ên Ereb û Tirk yek kiribûn, gelek caran bi rêya pevçûna bi Misilmanên din re, rizgarkirina Qudsê çavkaniyeke bêhempa ya meşrûiyetê li seranserê cîhana Îslamî peyda kir. Ew ji dilsoziyên etnîkî û herêmî derbas bû, wî wek şampiyonê Îslamê bi cih kir. Rizgarkirina serkeftî ya Qudsê otorîteya Selahedîn heta radeyekê zexm kir ku dibe ku bi tenê bi desteserkirina Sûrî an Misrê ne mimkun bûya. Ew bû destkefta tacîdar a ku împaratoriya wî ya cihêreng, bi kêmanî ji hêla îdeolojîk ve, yek kir û piştgirî ji bo kampanyayên wî yên domdar li dijî Xaçperestan seferber kir.

Bandora li ser Dewletên Xaçperest û Destpêkirina Sefera Xaçperest a Sêyemîn

Windakirina Qudsê û piraniya Keyaniya Qudsê derbeke wêranker li Dewletên Xaçperest xist, axa wan, hêza mirovî, û çavkaniyên aborî bi awayekî berbiçav kêm kir.7 Paytexta Xaçperest veguherî Sûrê û paşê Ekayê.18 Hebûna Xaçperest bi piranî li çend bajarên peravê kêm bû.3 Ketina Qudsê rasterast bû sedem ku Papa Gregor VIII (û cîgirê wî Clement III) banga Sefera Xaçperest a Sêyemîn (1189-1192) bike ji bo vegerandina Bajarê Pîroz.3 Sefera Xaçperest a Sêyemîn padîşahên mezin ên Ewropî yên wek Richard I (Dilê Şêr) yê Îngilîstanê, Philip II yê Fransayê, û Frederick Barbarossa yê Almanyayê tevlî kir.7 Tevî ku Sefera Xaçperest a Sêyemîn nekarî Qudsê vegerîne, ew bû sedem ku Xaçperest kontrola şerîteke peravê ya girîng (di nav de Eka û Yafa) ji nû ve bi dest bixin û bi rêya Peymana Remle/Yafayê (1192) rê li ber heciyên Xiristiyan ji bo Qudsê vekin.3

Windakirina Qudsê têkçûneke mezin bû ji bo Xaçperestan.7 Lêbelê, ew yekser bû sedema Sefera Xaçperest a Sêyemîn, bertekeke mezin a Ewropî.8 Girîngiya olî û sembolîk a Qudsê ji bo Xiristiyaniya Rojava ew qas kûr bû ku windakirina wê hêzên Ewropî seferber kir bi awayekî ku paşketinên berê nekiribûn. Serkeftina Selahedîn, tevî ku hema hema Dewletên Xaçperest ên heyî tune kir, bi awayekî nelirê ruhê xaçperestiyê li Ewropayê di asteke mezintir de ji nû ve geş kir, padîşahên hêzdar rasterast kişand nav pevçûnê. Vê yekê bû sedema rûbirûbûneke rasterasttir di navbera Selahedîn û hêzên mezin ên Ewropaya Rojava de. Ji ber vê yekê, ketina Qudsê di 1187an de, Seferên Xaçperestan bi dawî nekir lê belê ew gurrtir kir, ku bû sedema qonaxeke nû ya pevçûna tund. Digel ku Selahedîn bi piranî li ber xwe da, Sefera Xaçperest a Sêyemîn pêşveçûna wî ya tam rawestand û jiyana dewleteke Xaçperest a kurtkirî ji bo sedsaleke din misoger kir 8, ku ev yek berxwedêriya tevgera Xaçperestiyê li hember gefên hebûnî yên li ser armancên wê yên bingehîn nîşan dide.

Kesayetî û Rêbertiya Selahedîn

Nirxandina kesayetî û rêbertiya Selahedîn ji perspektîfên cihêreng pêk tê:

  • Dîroknasên Misilman ên Hevdem (mînak, Behaedîn ibn Şedad, Îmadedîn el-Îsfehanî): Selahedîn wek mucahîdekî (şervanê pîroz) dîndar,

WERGIRTÎ

  1. Crusader States – World History Encyclopedia, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.worldhistory.org/Crusader_States/
  2. What were the Crusades? – The Crusades – KS3 History – BBC Bitesize, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.bbc.co.uk/bitesize/articles/zmbmp9q
  3. Saladin | Biography, Achievements, Crusades, & Facts | Britannica, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.britannica.com/biography/Saladin
  4. Islam: Empire of Faith – Profiles – Saladin – PBS, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.pbs.org/empires/islam/profilessaladin.html
  5. Saladin & the Unification of the Muslim Front: 1169-1187 CE – World …, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.worldhistory.org/article/1384/saladin–the-unification-of-the-muslim-front-1169/
  6. Muslim Jerusalem, the Crusades, and the Career of Saladin, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.jmberlin.de/sites/default/files/media/documents/carole_hillenbrad_engjerusalem_englisch_imprimatur_v3_2seitig.pdf
  7. Battle of Hattin – (European History – 1000 to 1500) – Vocab, Definition, Explanations | Fiveable, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://library.fiveable.me/key-terms/europe-1000-1500/battle-of-hattin
  8. Third Crusade | Summary, Significance, Key Events, Location …, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.britannica.com/event/Third-Crusade
  9. What were the effects of Saladin’s capture of Jerusalem? | Britannica, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.britannica.com/question/What-were-the-effects-of-Saladins-capture-of-Jerusalem
  10. Saladin – Early Islamic World: Biography – Ducksters, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.ducksters.com/history/islam/saladin.php
  11. Who is Saladin? – – Bringing the Holy Land Home, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://chertseytiles.holycross.edu/crusades/who-is-saladin/
  12. Saladin – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Saladin
  13. Saladin, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://samplecontents.library.ph/wikipedia/wp/s/Saladin.htm
  14. Saladin: Muslim ruler who defeated the Crusaders – Live Science, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.livescience.com/saladin
  15. Jihad Propaganda in the Time of Saladin When Saladin succeeded Nur al-Din as the supreme jihad warrior and the architect of Musl – LSA Course Sites, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://courses.lsa.umich.edu/israel-palestine/wp-content/uploads/sites/142/2013/12/086.-Hillenbrand-175-237.pdf
  16. Selahaddin Eyyubi – Vikipedi, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://tr.wikipedia.org/wiki/Selahaddin_Eyyubi
  17. en.wikipedia.org, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Jerusalem_(1187)#:~:text=The%20siege%20of%20Jerusalem%20lasted,refugees%20but%20had%20few%20soldiers.
  18. Siege of Jerusalem (1187) – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Jerusalem_(1187)
  19. Kudüs fatihi Selahaddin Eyyubi, yeniden Kudüslülerin hafızasında – Anadolu Ajansı, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.aa.com.tr/tr/dunya/kudus-fatihi-selahaddin-eyyubi-yeniden-kuduslulerin-hafizasinda/2244080
  20. Eyyûbîler – Vikipedi, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://tr.wikipedia.org/wiki/Eyy%C3%BBb%C3%AEler
  21. A Brief History of the Ayyubid Dynasty – Riwaya, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://riwaya.co.uk/riwaya-blog/a-brief-history-of-the-ayyubid-dynasty/
  22. Ayyubid dynasty – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Ayyubid_dynasty
  23. http://www.ttk.gov.tr, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.ttk.gov.tr/Dergiler/Belleten/297-Belleten/4-Ismail-Yakit.pdf
  24. was salah din alayubi a kurd : r/kurdistan – Reddit, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.reddit.com/r/kurdistan/comments/1exvm07/was_salah_din_alayubi_a_kurd/
  25. Tartışma:Selâhaddin Eyyûbî/Arşiv 4 – Vikipedi, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://tr.wikipedia.org/wiki/Tart%C4%B1%C5%9Fma%3ASel%C3%A2haddin_Eyy%C3%BBb%C3%AE/Ar%C5%9Fiv_4
  26. Ayyubid Sultanate – Seshat, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://seshat-db.com/core/polity/367
  27. Kurdish inspiration of Jews, Christians, Muslims, and Renaissance …, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.kurdistan24.net/index.php/en/story/377556/Kurdish-inspiration-of-Jews,-Christians,-Muslims,-and-Renaissance-and-Enlightenment-thinkers-in-tolerance-and-coexistence:-The-Sultan-Saladin
  28. http://www.britannica.com, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.britannica.com/biography/Saladin#:~:text=Saladin%20began%20his%20military%20career,Mesopotamia%2C%20Palestine%2C%20and%20Egypt.
  29. Saladin and the Ayyubid Campaigns in the Maghrib – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.researchgate.net/publication/272720932_Saladin_and_the_Ayyubid_Campaigns_in_the_Maghrib
  30. Ayyubid dynasty – (World History – Before 1500) – Vocab, Definition, Explanations | Fiveable, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://library.fiveable.me/key-terms/world-history-to-1500/ayyubid-dynasty
  31. The Art of the Ayyubid Period (ca. 1171–1260) – The Metropolitan Museum of Art, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.metmuseum.org/essays/the-art-of-the-ayyubid-period-ca-1171-1260
  32. The Legacy of Salahuddin Al-Ayyubi in Islamic and Western History – Sedekahsg, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://singaporesedekah.com/pages/the-legacy-of-salahuddin-al-ayyubi-in-islamic-and-western-history
  33. dergipark.org.tr, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1010636
  34. What was Saladin’s strategy in combating the Crusader States? – TutorChase, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.tutorchase.com/answers/ib/history/what-was-saladin-s-strategy-in-combating-the-crusader-states
  35. Battle of Hattin – Tareq Rajab Museum, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://trmkt.org/battle-of-hattin/
  36. What factors led to the eventual decline of the Crusader States? – TutorChase, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.tutorchase.com/answers/ib/history/what-factors-led-to-the-eventual-decline-of-the-crusader-states
  37. A Political History of the Kingdom of Jerusalem … – Western CEDAR, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://cedar.wwu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1024&context=wwu_honors
  38. Kingdom of Jerusalem | Historical State, Middle East | Britannica, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.britannica.com/place/kingdom-of-Jerusalem
  39. The catastrophic massacre of the Crusaders at the Battle of Hattin …, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.historyskills.com/classroom/ancient-history/battle-of-hattin/
  40. “Give the lie to the Devil”: The Battle of Hattin – Medievalists.net, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.medievalists.net/2023/12/give-the-lie-to-the-devil-the-battle-of-hattin/
  41. Crusader Crucible: The Horns of Hattin – Warfare History Network, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://warfarehistorynetwork.com/crusader-crucible-the-horns-of-hattin/
  42. ims.leeds.ac.uk, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://ims.leeds.ac.uk/wp-content/uploads/sites/29/2019/02/Conquest-of-the-Holy-Land.pdf
  43. Battle of Hattin 1187 – Crusader Kingdoms, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.crusaderkingdoms.com/hattin.html
  44. http://www.narrativespace.net, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.narrativespace.net/uploads/1/1/7/9/117904861/hornsfhattin.pdf
  45. The Crusader States and Cultural Exchange | European History – 1000 to 1500 Class Notes, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://library.fiveable.me/europe-1000-1500/unit-5/crusader-states-cultural-exchange/study-guide/7Oy9D1xIL272ZfPj
  46. Crusader Strategy: Possibilities and Limitations – Medieval History, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://historymedieval.com/crusader-strategy-possibilities-and-limitations/
  47. Crusader Warfare, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://public.websites.umich.edu/~eng415/topics/war/Crusader_Warfare.html
  48. Crusader Society, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.crusaderkingdoms.com/crusader-society.html
  49. How did western Christians in Outremer view their Muslim neighbours during the crusading era? – Wix.com, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://qmhistoryjournal.wixsite.com/qmhj/post/how-did-western-christians-in-outremer-view-their-muslim-neighbours-during-the-crusading-era
  50. The Battle of Hattin: A Decisive Clash of the Crusades – Seven Swords, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://sevenswords.uk/battle-of-hattin/
  51. Ayyubid dynasty | Rulers, History, Founder, & Facts – Britannica, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty
  52. Battle of Hattin Military Conflict in Fabula Mundi | World Anvil, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.worldanvil.com/w/fabula-mundi-barwickian/a/battle-of-hattin-militaryConflict
  53. Saladin Handled Conquered Enemies with a Merciful Touch – Warfare History Network, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://warfarehistorynetwork.com/article/saladin-handled-conquered-enemies-with-a-merciful-touch/
  54. Jerusalem 1187: How did ethnicity impact Saladin’s army? – History Stack Exchange, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://history.stackexchange.com/questions/42401/jerusalem-1187-how-did-ethnicity-impact-saladins-army
  55. Battle of Hattin | EBSCO Research Starters, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.ebsco.com/research-starters/military-history-and-science/battle-hattin
  56. The Battle of Hattin Revisited » De Re Militari, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://deremilitari.org/2025/01/the-battle-of-hattin-revisited/
  57. H-Net Reviews, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=23608
  58. The Battle of Hattin & Its Aftermath, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, http://myweb.ttu.edu/jhowe/syllabi/battle_of_hattin__its_after.html
  59. The Battle of Hattin, 1187 – DTIC, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADA331805
  60. warfarehistorynetwork.com, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://warfarehistorynetwork.com/article/saladin-handled-conquered-enemies-with-a-merciful-touch/#:~:text=At%20the%20Battle%20of%20Hattin,and%20many%20prisoners%20were%20taken.
  61. courses.lsa.umich.edu, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://courses.lsa.umich.edu/israel-palestine/wp-content/uploads/sites/142/2013/12/85a.pdf
  62. templarblog.com, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://templarblog.com/blogs/the-history-of-the-knights-templar/battle-of-hattin-1187-templars-vs-saladin#:~:text=The%20battle%20began%20with%20the,led%20to%20their%20rapid%20weakening.
  63. Battle of Ḥaṭṭīn | Saladin, Crusades & 1187 – Britannica, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.britannica.com/event/Battle-of-Hattin
  64. Saladin takes Jerusalem, 1187 | All Things Medieval – Ruth Johnston, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://ruthjohnston.com/AllThingsMedieval/?p=1785
  65. Saladin – Background, Crusades & Facts | HISTORY – History.com, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.history.com/articles/saladin
  66. Third Crusade | EBSCO Research Starters, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.ebsco.com/research-starters/history/third-crusade
  67. Balian of Ibelin – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Balian_of_Ibelin
  68. Military History: Saladin’s Siege of Jerusalem – ThoughtCo, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.thoughtco.com/crusades-siege-of-jerusalem-2360716
  69. The Holy City: Why Jerusalem Matters in Islam – Islamic Circle of …, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://icna.org/the-holy-city-why-jerusalem-matters-in-islam/
  70. Saladin: The myth and the man – Interview with Dr Suleiman …, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.historyanswers.co.uk/medieval-renaissance/saladin-the-myth-and-the-man-interview-with-dr-suleiman-mourad/
  71. Salahuddin Ayyubi (Saladin)6 min read – WhyIslam.org, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.whyislam.org/salahuddin-ayyubi-saladin/
  72. Saladin: The Warrior Who United the Islamic World Against the Crusaders, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://historychronicler.com/saladin-the-warrior-who-united-the-islamic-world-against-the-crusaders/
  73. (PDF) Saladin and the Crusades – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.researchgate.net/publication/379023420_Saladin_and_the_Crusades
  74. Imad al-Din al-Isfahani – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Imad_al-Din_al-Isfahani
  75. The Crusades: Consequences & Effects – World History Encyclopedia, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.worldhistory.org/article/1273/the-crusades-consequences–effects/
  76. Third Crusade – HISTORY CRUNCH – History Articles, Biographies, Infographics, Resources and More, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://www.historycrunch.com/third-crusade.html
  77. Diplomatic Negotiations During Crusades – Diplomatic interactions between Christian and Muslim powers during the Crusades (1095-1291), including truces, prisoner exchanges, and cross-cultural diplomatic encounters. | Flashcards World, erişim tarihi Mayıs 31, 2025, https://flashcards.world/flashcards/sets/18c43ac0-e234-441d-9bac-000260c50647/
,

Yorum bırakın

Ji nivîsên nû agahdar be!

Niha bibe abone da ku xwendina xwe bidomînî û bigihîjî hemû arşîvê.

Xwendinê bidomîne