Şoreşa Mezin a Sûriyê (1925-1927)

Analîzek Berfireh a Serhildana Dij-Kolonyal û Têkoşîna Ji bo Serxwebûnê, bi Hûrgilî li ser Rola Kurdan

1. Pêşgotin: Şoreşa Mezin a Sûriyê (1925-1927) – Çarçove û Girîngî

Şoreşa Mezin a Sûriyê, ku di navbera salên 1925 û 1927an de qewimî, yek ji mezintirîn û demdirêjtirîn serhildanên dij-kolonyal li Rojhilata Erebî ya di navbera du şerên cîhanê de tê hesibandin. Ev şoreş ne tenê bertekek li hember siyaseta zordar a mandata Frensî bû, lê di heman demê de wekî tevgereke girseyî ya yekem li dijî desthilatdariya kolonyal li Rojhilata Navîn derket pêş, ku tê de gundî, karker, û dêrînên leşkerî bi awayekî berfireh seferber bûn. Ev serhildan, ku di destpêkê de ji herêma Cebelê Dürzî dest pê kir, bi lez û bez li seranserê Sûriyê û beşên Libnanê belav bû û veguherî berxwedaneke niştimanî ya berfireh. Girîngiya vê şoreşê ne tenê di çarçoveya dîroka Sûriyê de, lê herwiha di konteksta tevgerên rizgarîxwaz ên dij-emperyalîst ên serdemê de jî berbiçav e. Ew ne tenê bertekek bû, lê di heman demê de modelek proaktîf ji bo têkoşînên dij-kolonyal ên paşerojê pêşkêş kir. Çavkanî destnîşan dikin ku “Her serhildaneke Erebî ya paşê ya li dijî desthilatdariya biyanî ziman û taktîkên Şoreşa Mezin a Sûriyê dubare kiriye”. Ev yek nîşan dide ku Şoreşa 1925an bûyereke bingehîn bû ku bandoreke rasterast li ser tevgerên din kir û pêvajoyeke veguhestina zanîn û îlhamê di navbera tevgerên dij-kolonyal de pêk anî.

Armanca vê gotarê ew e ku bi awayekî akademîk û berfireh li ser sedemên kûr, bûyerên serekî, komên beşdar, bi taybetî hûrûkûrkirina rola Kurdan, bertek û stratejiyên Frensî, û encamên demdirêj ên Şoreşa Mezin a Sûriyê raweste. Ji bo vê yekê, dê çavkaniyên lêkolînê yên berdest bi awayekî rexneyî bên nirxandin û analîzkirin. Pirsên lêkolînê yên sereke ku ev gotar dê hewl bide bersiva wan bide ev in: Çima û çawa serhildan ji Cebelê Dürzî dest pê kir û bi lez belav bû û bû berxwedaneke niştimanî ya berfireh? Helwest û asta beşdariya Kurdan di vê serhildanê de çi bû û ev yek çawa dikare bê şîrovekirin, bi taybetî dema ku li ber çavan bê girtin ku hin çavkanî behsa beşdariya wan a di nav refên serhildêran de dikin, hinên din jî îşaret bi hebûna wan di nav hêzên alîkar ên Frensî de dikin? Stratejiyên leşkerî û siyasî yên Frensî ji bo tepeserkirina serhildanê çi bûn û ev stratejî çiqasî bi bandor bûn di gihîştina armancên demkurt û demdirêj ên Fransayê de? Û di dawiyê de, mîrateya demdirêj a şoreşê ji bo pêşketina neteweperweriya Sûrî û Libnanî, û herwiha ji bo têkiliyên navbera komên etnîkî û olî yên li herêmê çi ye?

Divê bê zanîn ku têgeha “neteweperwerî” di vê serdemê de xwedî gelek alî û wateyên cuda bû û ne wek îdeolojiyeke yekgirtî dihat fêmkirin. Manîfestoyên serhildanê ne tenê neteweperweriya pan-Sûrî, lê di heman demê de xweseriya Dürzî, rizgariya Erebîtiyê, û heta hestên cîhadî yên ji bo rûmeta Îslamê jî di nav xwe de dihewandin. Ev yek nîşan dide ku sîwana “berxwedana niştimanî” daxwazên cihêreng, carinan hevûdu temamker û carinan jî nakok, di bin xwe de kom dikir, ku ev yek dijberî nêrîneke hêsan a eniyeke neteweperwer a yekgirtî ye. Şoreşa Mezin a Sûriyê, wekî ku ji hêla gelek lêkolîneran ve hatiye destnîşankirin, bûyereke damezrîner bû di teşekirina Rojhilata Navîn a modern de. Ew ne tenê li dijî dagirkeriyê têkoşînek bû, lê di heman demê de modelek ji bo neteweperwerî û berxwedana gelêrî peyda kir ku bandora wê heta roja îro jî li Rojhilata Navîn bi hêz maye.

2. Mandaya Frensî li Sûriyê û Libnanê: Tovên Nerazîbûnê

Piştî hilweşîna Împaratoriya Osmanî di encama Şerê Cîhanê yê Yekem de, Sûriye û Libnan, li gorî biryarên Konferansa San Remo û bi erêkirina Cemiyeta Miletan, ketin bin mandaya Frensî. Ev mandat di bingeh de li ser Peymana Sykes-Picot a veşartî ya sala 1916an di navbera Brîtanya û Fransayê de hatibû damezrandin, ku tê de herêmên Erebî yên Împaratoriya Osmanî di navbera van her du hêzên emperyal de hatibûn parvekirin. Armanca fermî ya sîstema mandayê, wekî ku di Peymana Cemiyeta Miletan de hatibû diyarkirin, amadekirina van herêman ji bo xwerêveberî û serxwebûnê bû. Lêbelê, di pratîkê de, rêveberiya mandatorî bi gelemperî wekî rengekî nû yê kolonyalîzmê dihat dîtin û bi kar anîn, ku tê de berjewendiyên hêza mandatorî di ser berjewendiyên gelên herêmî re dihatin girtin. Ev nakokiya di navbera armanca ragihandî û pratîka rastîn a sîstema mandayê de yek ji sedemên bingehîn ên nerazîbûn û berxwedanê bû. Armanca ragihandî ya sîstema mandayê, ango amadekirina herêman ji bo xwerêveberiyê , rasterast bi armanc û pratîkên kolonyal ên Frensî re, yên wekî siyaseta “parçe bike û birêve bibe”, mêtingeriya aborî, û tepeserkirina tevgerên neteweperwer , di nav nakokiyeke kûr de bû. Ev durûtiya bingehîn baweriya ku serxwebûn tenê bi rêya berxwedanê, ne bi hevkariya bi desthilatdarên Mandayê re, dikare pêk were, xurt kir.

Yek ji stratejiyên sereke yên rêveberiya Frensî li Sûriyê polîtîkaya “parçe bike û birêve bibe” bû. Frensiyan Sûriye li ser çend dewletokên biçûk ên xweser dabeş kir, di nav de Dewleta Helebê, Dewleta Şamê, Herêma Xweser a Elewiyan, û Dewleta Cebelê Dürzî. Armanca vê dabeşkirinê lawazkirina tevgerên neteweperwer ên Sûrî, pêşîgirtina li avabûna nasnameyeke niştimanî ya yekbûyî, û hêsankirina kontrola Frensî li ser herêmê bû. Ev siyaseta parçebûnê di nav gelê Sûriyê de, ku xwe wekî neteweyek yekgirtî didît, bû sedema nerazîbûneke kûr û berfireh.

Ji aliyê aborî ve, polîtîkayên Frensî bandoreke neyînî li ser gelê Sûriyê kir. Girêdana diravên Sûrî û Libnanî bi frangê Frensî re û serdestiya Frensiyan li ser aboriyê zerareke mezin da bazirgan û cotkarên herêmî. Rêveberiya Frensî herwiha wekî dijberê çanda Erebî ya serdest û bi mebesta guhertina karakterê welêt dihat dîtin. Li Cebelê Dürzî, ku aboriya wê bi giranî li ser çandiniyê bû, rêveberiya xelet a sektora çandiniyê, bacên giran ên ku ji hêla desthilatdarên mandayê ve dihatin ferzkirin ji bo zêdekirina dahatên bacê yên çandiniyê, û ziwabûna salên 1924 û 1925an rewşa aborî ya gel pir xirab kiribû. Balkêş e ku desthilatdarên Frensî têgihiştineke şaş ji strukturên civakî-aborî yên Sûriyê, bi taybetî li herêmên gundewarî yên wekî Cebelê Dürzî, hebûn. Wan ev civak wekî “feodal” û “paşverû” bi nav dikirin û bawer dikirin ku axayên feodal cotkarên Dürzî di bin mêtingeriyê de dihêlin. Lêbelê, lêkolînên kûrtir nîşan didin ku Cebelê Dürzî herêmeke sînorî bû ku tê de xwedîtiya erdên biçûk berbelav bû û çîna axayên mezin ên ku li deverên din ên Sûriyê hebûn, li wir tune bûn. Ev têgihiştina şaş a Frensiyan bû sedem ku polîtîkayên wan ne tenê mêtinger bin, lê di heman demê de bi kûrahî ji rastiyên herêmî dûr bin, û bi vî awayî nerazîbûn ji tenê zehmetiyên aborî wêdetir kûr kir. Ev şaştêgihiştin bû katalîzatorek ji bo xurtbûna hestên dij-kolonyal, ji ber ku ew ne tenê wekî îstismarkirina çavkaniyan, lê herwiha wekî destwerdanek di nav hevsengiyên civakî yên heyî û rêbertiya kevneşopî de dihat dîtin, ku hestek kûrtir a xerîbûn û neheqiyê çêdikir.

3. Pêtên Serhildanê: Raperîna Dürzî

Destpêka Şoreşa Mezin a Sûriyê rasterast bi bûyer û polîtîkayên li Cebelê Dürzî ve girêdayî bû. Kapîtan Gabriel Carbillet, ku wekî parêzgarê Frensî yê Cebelê Dürzî hatibû tayînkirin, bi polîtîkayên xwe yên tund û destwerdanên xwe di karûbarên herêmî de, bû sedema nerazîbûneke mezin di nav gelê Dürzî de. Carbillet hewl dida ku bandora malbata El-Etreş, ku malbateke bi prestîj û xwedî bandor li herêmê bû, têk bibe. Wî keda bi zorê li ser gel ferz dikir, serokên Dürzî biçûk dixistin, û hewl dida ku cotkaran li dijî kesên ku ew wek “axayên feodal” didîtin, sor bike. Ev têgihiştina Frensiyan ji civaka Dürzî, wekî ku berê jî hate gotin, şaş bû, ji ber ku li Cebelê Dürzî çîna axayan a mezin tune bû û piraniya cotkaran xwediyê erdên xwe bûn. Dema ku şandeyeke Dürzî çû Beyrûtê da ku ji Komîserê Bilind ê Frensî, General Maurice Sarrail, daxwaz bike ku Carbillet ji wezîfeyê were dûrxistin, Sarrail ne tenê daxwazên wan red kir, lê ew şande bi awayekî biçûkxistinê ji cem xwe derxist û gef li wan xwar. Ev helwesta Frensiyan bû pêteya dawî ya ku agirê serhildanê geş kir.

Di vê rewşa aloz de, Siltan Paşa El-Etreş, ku yek ji serokên herî navdar û rêzdar ên Dürzî bû û xwedî paşerojeke dûr û dirêj a têkoşînê li dijî Osmaniyan û piştre jî li dijî Frensiyan bû, derket pêş. Malbata El-Etreş ji sala 1879an ve bi awayekî nomînal herêma Cebelê Dürzî birêve dibir. Di 21ê Tîrmeha 1925an de, Siltan Paşa El-Etreş bi daxuyaniyeke siyasî û leşkerî ya dîrokî bi fermî destpêkirina şoreşê li dijî mandaya Frensî ragihand û bang li hemû gelên Sûriyê kir ku beşdarî vê berxwedanê bibin. Manîfestoya ku ji hêla serhildêran ve hat weşandin, daxwazên bingehîn ên şoreşê bi zelalî destnîşan dikir: serxwebûna tevahî ya Sûriyeya Erebî, avakirina hikûmeteke niştimanî, damezrandina meclîseke hilbijartî ku destûreke bingehîn li ser bingeha serweriya mutleq a neteweyê amade bike, vekişîna hemû hêzên dagirker ji axa Sûriyê, û avakirina artêşeke niştimanî ya bihêz.

Destpêkirina serhildanê bi gilî û gazincên taybet ên Dürzî (kiryarên Carbillet) dest pê kir, lê ji hêla rêberên wek Siltan El-Etreş ve zû bi zû di çarçoveyeke neteweperwerî ya berfirehtir de hate formulekirin. Ev yek bi serkeftî nerazîbûna herêmî bi hestên dij-kolonyal ên berfirehtir ve girêda. Manîfestoya Siltan El-Etreş, wek mînak, hem “referanseke veşartî ji gilî û gazincên herêmî yên Dürzî re” dihewand, hem jî bangên “neteweperwerî yên eşkere” dikir. Ev peyama dualî stratejîk bû: ew hem bersiv dida fikarên herêmî yên yekser ji bo seferberkirina bingeha Dürzî, hem jî bi awayekî همزمان gazî nasnameyeke neteweyî ya Sûrî ya mezintir dikir da ku çarçoveya serhildanê berfireh bike. Herwiha, rola “rûmetê” di seferberiyê de pir girîng bû. Biçûkxistin û îxanetkirina Frensiyan li hember rêber û kevneşopiyên Dürzî wek êrîşek li ser rûmeta wan hate dîtin, ku ev yek di civakeke kevneşopî de faktorek seferberiyê ya pir bi hêz bû. Ev hesta rûmeta civakî ya binpêkirî piştre bi îdealên neteweperwerî yên rûmet û serweriyê re têkel bû. Hewldana berê ya Siltan El-Etreş ji bo komkirina Cebelê Dürzî di sala 1922an de bi îdiaya “rûmet hatiye binpêkirin” piştî girtina Edhem Xencer, tevî ku wê demê bi ser neketibû ji ber ku fikarên herêmî yên berfirehtir tune bûn, nîşan dide ku têgeha rûmetê çiqas girîng bû. Lêbelê, heqaretên dubare yên Sarrail û Carbillet di sala 1925an de bi îhtîmaleke mezin kûrtir bandor kirin, û tevlîheviyeke bi hêz a rûmeta civakî ya birîndar û hişmendiya neteweyî ya nû geşbûyî afirand.

4. Belavbûna Berxwedana Niştimanî

Piştî ku li Cebelê Dürzî agirê serhildanê geş bû, ew bi lez û bez li herêmên din ên Sûriyê û heta beşên Libnanê jî belav bû. Şam, Hums, Hema û gelek bajar û gundên din bûn şahidê çalakiyên berxwedanê. Serhildan, ku di destpêkê de ji gundan dest pê kiribû, di demeke kurt de piştgirî ji hemû çîn û beşên civaka Sûrî yên ku xwedî hişmendiyeke siyasî bûn, çi li bajaran û çi jî li gundan, wergirt. Ev yek nîşana kûrbûna hestên dij-kolonyal û daxwaza serxwebûnê di nav gelên Sûriyê de bû.

Di vê serdemê de gelek şer û pevçûnên leşkerî yên girîng di navbera serhildêrên Sûrî û artêşa Frensî de qewimîn. Di nav van de, Şerê El-Kefr di 21ê Tîrmeha 1925an de, ku tê de hêzên Siltan El-Etreş serkeftineke destpêkê bi dest xistin, û Şerê El-Mezraa di 2ê Tebaxa 1925an de, ku tê de serhildêran hêzeke mezin a Frensî hema hema bi tevahî tune kir, cihên girîng digirin. Şerê El-Museyfire di 17ê Îlona 1925an de, tevî ku serhildêran zirareke mezin da Frensiyan, bi destwerdana balafirên Frensî bi dawî bû û Frensiyan karîn xwe ji têkçûneke tam rizgar bikin. Li Hemayê, di 4-5ê Cotmeha 1925an de, Fewzî El-Qawuqjî serhildanek da destpêkirin û bajar ji bo demekê kontrol kir, lê piştre di encama bombekirineke dijwar a Frensiyan de neçar ma ku paşve vekişe. Yek ji bûyerên herî dramatîk ketina serhildêran a nav Şamê di Cotmeha 1925an de bû. Serhildêran Qesra Azm, ku navenda Komîserê Bilind ê Frensî bû, dagir kirin. Wek bersiv, Frensiyan bi awayekî hovane Şam bombebaran kir, ku bû sedema kuştina gelek sivîlan û wêrankirina beşên mezin ên bajêr. Serhildan li Libnanê jî deng veda, û serhildêrên Dürzî bajarên Hesbaya û Raşayayê di Cotmeh-Mijdara 1925an de dagir kirin. Şer û pevçûn li Xûtaya Şamê, El-Nebek, û gelek deverên din heta bihara 1927an berdewam kirin.

Tablo 1: Kronolojiya Bûyerên Sereke yên Şoreşa Mezin a Sûriyê (1925-1927)

Dîrok	Bûyer	Cih	Aktorên Sereke	Encamên Kurt
21 Tîrmeh 1925	Siltan El-Etreş şoreşê radigihîne; Şerê El-Kefr	Cebelê Dürzî	Siltan El-Etreş, Hêzên Dürzî vs. Artêşa Frensî	Serkeftina serhildêran
2 Tebax 1925	Şerê El-Mezraa	Cebelê Dürzî	Hêzên Dürzî vs. Artêşa Frensî (General Michaud)	Serkeftineke mezin ji bo serhildêran; artêşa Frensî hema hema têk çû
17 Îlon 1925	Şerê El-Museyfire	El-Museyfire	Serhildêrên Dürzî vs. Artêşa Frensî (General Gamelin)	Zirarên mezin ji bo Frensiyan; destwerdana hewayî ya Frensî rê li ber serkeftina tam a serhildêran girt
4-5 Cotmeh 1925	Serhildana Hemayê	Hema	Fewzî El-Qawuqjî, Hêzên serhildêr vs. Artêşa Frensî	Hema ji hêla serhildêran ve tê kontrolkirin; piştre ji hêla Frensiyan ve bi tundî tê bombebaran kirin û tê tepeserkirin
18-21 Cotmeh 1925	Ketina serhildêran a Şamê; Bombekirina Şamê ji hêla Frensiyan ve	Şam	Nesîb El-Bekrî, Hesen El-Xerat vs. Artêşa Frensî (General Sarrail)	Serhildêr dikevin Şamê; Frensî bi hovane bajêr bombebaran dikin, qurbaniyên sivîl ên mezin û wêranî çêdibin
Mijdar 1925	Dagirkirina Hesbaya û Raşayayê	Başûrê Libnanê	Serhildêrên Dürzî vs. Artêşa Frensî	Serhildêr van bajaran kontrol dikin
Mijdar 1925-Gulan 1927	Şerên berdewam li Xûta, El-Nebek, û deverên din; tepeserkirina gav bi gav a serhildanê	Deverên cuda yên Sûriyê	Komên serhildêr ên cihêreng vs. Artêşa Frensî	Berxwedan berdewam dike lê hêdî hêdî ji hêla Frensiyan ve tê şikandin
Hezîran 1927	Bi fermî dawîhatina serhildanê	Sûriye	Artêşa Frensî	Serhildan bi awayekî leşkerî tê tepeserkirin

Beşdariya civakên cihêreng ên Sûrî, di nav de Sunî, Şîa, Elewî û Xiristiyan, yek ji taybetmendiyên herî girîng ên vê şoreşê bû. Ev yekitiya nav-civakî, ku li hemberî hewldanên Frensiyan ên ji bo parçekirina gelê Sûriyê li ser bingehên etnîkî û olî pêk hat, hêza serhildanê zêde kir. Rêberên Partiya Gel (Hizb al-Sha’b), wek Ebdulrehman Şahbender, roleke sereke di organîzekirin û belavkirina îdeolojiya neteweperwerî ya şoreşê de lîstin. Li Xûtaya Şamê, Hesen El-Xerat serkêşiya komeke girîng a serhildêran dikir. Li Dêra Zorê, malbata Eyaş El-Hac çalakiyên şoreşgerî li dar dixistin. Her çend serhildana Îbrahîm Henano ya li gundewarê Helebê bi giranî di navbera salên 1919 û 1921an de bû jî, ew wekî sembolekî berxwedanê di hişê gel de mabû û bandora wî di serdema Şoreşa Mezin de jî hebû.

Hevbendiya di navbera şervanên Dürzî yên gundewarî û kesayetî û bazirganên neteweperwer ên bajaran (bi taybetî ji taxa Meydan a Şamê, wekî ku Provence destnîşan dike ) ji bo berfirehbûn û domandina serhildanê xwedî girîngiyeke stratejîk bû. Ev yek dijberî stratejiya Frensî ya îzolekirina herêmên gundewarî bû. Têkiliyên aborî yên berê (bazirganiya genim) di navbera Cebelê Dürzî û bazirganên Şamê de bingehek ji bo vê hevbendiyê ava kiribû. Ev tora heyî ragihandin, hevrêzî, û seferberkirina çavkaniyan hêsan kir, û serhildaneke herêmî veguherand gefeke niştimanî. Qabiliyeta serhildêran ku bikevin nav bajarên mezin ên wekî Hema û Şamê û li wir operasyonan pêk bînin, heta ku demkî be jî, bandoreke psîkolojîk a ku ji destkeftiyên wan ên leşkerî yên taktîkî pir wêdetir bû, hebû. Vê yekê qelsiya kontrola Frensî nîşan da û berxwedaneke berfirehtir teşwîq kir. Tevî ku hêzên Frensî di dawiyê de ev bajar ji nû ve bi dest xistin, pir caran bi rêbazên hovane yên wekî bombebarana hewayî , van kiryaran wêneya bêserûberiya Frensî şikand û nîşan da ku serhildan ne tenê li herêmên dûr sînordar e.

Lêbelê, divê bê zanîn ku ev yekitî ne bê kêmasî bû. Tevî ku çavkanî tekezî li ser beşdariya pir-mezhebî dikin , delîlên din destnîşan dikin ku ev yekitî ne mutleq bû û bi zextên navxweyî û derveyî re rû bi rû ma. Hin çavkanî îdîa dikin ku “gelek komên hindikahî û eşîr li kêleka Frensiyan şer kirin. Pevçûnên mezhebî di navbera Dürzî û Kurdan, û Misilman û Xiristiyanan de çêbûn”. Siyaseta “parçe bike û birêve bibe” ya Frensî hin serkeftin bi dest xistibû. Rastiya ku Frensiyan hêzên alîkar ji hindikahiyan peyda dikirin nîşan dide ku ne hemû kom beşdarî serhildanê bûn. Pevçûnên mezhebî yên ku hatine behskirin destnîşan dikin ku aloziyên heyî an jî manîpulasyonên Frensî dikarin hevgirtina berfirehtir têk bibin. Ev tevlihevî ji bo analîzeke akademîk a kûr girîng e.

Tablo 2: Rêberên Sereke yên Serhildanê û Deverên Çalakî/Grûpên Wan

Navê Rêber	Etnîsîte/Oliya (heke têkildar be)	Herêma Çalakiyê	Grûpa Pêwendîdar / Rolê Sereke
Siltan Paşa El-Etreş	Dürzî	Cebelê Dürzî, Başûrê Sûriyê	Serokê Giştî yê Şoreşê
Ebdulrehman Şahbender	Sunî	Şam, Bajarên Mezin	Serokê Partiya Gel, organîzatorê siyasî yê şoreşê
Hesen El-Xerat	Sunî	Xûtaya Şamê	Fermandarê serhildêrên Xûtayê
Fewzî El-Qawuqjî	Sunî (bi eslê xwe Tirkmen)	Hema, Bakurê Sûriyê	Efserekî berê yê Artêşa Sûrî, rêberê serhildana Hemayê
Nesîb El-Bekrî	Sunî	Şam	Rêberekî girîng ê neteweperwer, bi Partiya Gel re têkildar bû
Îbrahîm Henano	Sunî	Herêma Helebê	Rêberê serhildanên berê, sembola berxwedanê
Mihemed El-Eyaş	Ereb, Sunî	Dêra Zorê	Rêberê komên şoreşger li herêma rojhilat

5. Rola Kurdî di Şoreşa Mezin a Sûriyê de

Analîzkirina rola Kurdan di Şoreşa Mezin a Sûriyê de pêdivî bi têgihiştineke kûr a rewşa civakî, siyasî û demografîk a Kurdan di bin mandaya Frensî de heye. Kurd li Sûriyê xwedî hebûneke dîrokî bûn, bi taybetî li herêmên bakur û bakur-rojhilatê welêt wek Kurdax (Çiyayê Kurmênc), Cezîre, û Cerablûsê, herwiha li bajarên mezin ên wekî Şam û Helebê jî civakên Kurd hebûn. Di salên 1920an de, bi taybetî piştî têkçûna serhildanên Kurdan li Tirkiyê, wek Serhildana Şêx Seîd di sala 1925an de, û zêdebûna polîtîkayên asîmîlasyonê yên dewleta Kemalîst, pêleke mezin a koçberiya Kurdan ber bi Cezîreya Sûriyê ve çêbû. Desthilatdarên Frensî ev koçberî teşwîq dikirin û mafê hemwelatîbûnê didan koçberên Kurd, ku ev yek beşek ji stratejiya wan a “parçe bike û birêve bibe” û herwiha ji bo pêşxistina çandiniyê li herêma Cezîrê bû. Li gorî çavkaniyan, beriya sala 1927an li Cezîrê 47 gundên Kurdan hebûn, lê heta sala 1939an ev hejmar gihiştibû navbera 700 û 800 gundan. Ev guherîna demografîk bêguman bandor li ser helwest û tevgera siyasî ya Kurdan di serdema şoreşê de kir.

Helwesta siyasî ya Kurdan di vê serdemê de ne yekgirtî bû û di navbera meylên cihêreng ên neteweperwerî, daxwazên xweseriyê, û carinan jî hevkariya bi Frensiyan re diguherî. Hin daxwazên destpêkê ji bo xweseriya Kurdî di bin mandaya Frensî de ji hêla kesayetiyên wek Nûrî Kandî ji Kurdaxê di sala 1924an de û ji hêla konfederasyona eşîrên Berazî ve hatin pêşkêşkirin. Di sala 1927an de, rêxistina neteweperwer a Kurd Xoybûn li Libnanê hate damezrandin, ku Haco Axa, yek ji serokên eşîrên mezin ên Kurd li Cezîrê, di nav damezrînerên wê de bû. Armanca sereke ya Xoybûnê têkoşîna li dijî Komara Tirkiyê bû, lê hebûna wê li Sûriyê bandor li ser siyaseta Kurdî ya herêmî jî dikir. Di nîvê salên 1930an de, hin serok û eşîrên Kurd li Cezîrê, wek Haco Axa, Kaddûr Beg, û Xelîl Beg Îbrahîm Paşa, piştgirî dan tevgereke xweseriyê û daxwaz kirin ku leşkerên Frensî li herêmê bimînin, ji tirsa ku hikûmeteke neteweperest a Şamê dê berjewendiyên wan paşguh bike. Ev yek nîşan dide ku hin beşên civaka Kurd ji desthilatdariya navendî ya Şamê bi fikar bûn û hebûna Frensiyan wekî garantiyek ji bo mafên xwe didîtin. Kesayetiyên Kurd ên wekî Husnî El-Berazî, ku di bin mandaya Frensî de wezîrtî kiribû lê piştre ji ber têkiliyên wî bi serhildêrên Sûrî re hatibû girtin, di navbera neteweperweriya Sûrî/Erebî û parastina nasname û berjewendiyên Kurdî de diçûn û dihatin. Ev rewş tevliheviya helwestên Kurdan û dijwariya kategorîzekirina wan wek “hevkar” an “berxwedêr” bi awayekî mutleq nîşan dide.

Beşdariya Kurdan di Şoreşa Mezin a Sûriyê de mijareke aloz e û çavkanî li ser vê yekê agahiyên cihêreng û carinan jî nakok didin. Hin lêkolîner, wek Michael Provence, îdîa dikin ku Kurd, ligel Dürzî, Sunî, Xiristiyan û Elewiyan, di redkirina kolonyalîzmê de “hatin cem hev” û beşdarî şoreşê bûn. Lêbelê, nirxandinên din ên li ser xebatên Provence, û herwiha çavkaniyên din, destnîşan dikin ku hin komên hindikahî û eşîr, potansiyel tevî hin Kurdan, li kêleka Frensiyan şer kirin. Herwiha, tê îdîakirin ku “pevçûnên mezhebî di navbera Dürzî û Kurdan de” jî çêbûne. Ev xaleke pir girîng e ku pêdivî bi lêkolîneke kûrtir û rexneyîtir heye, nemaze ji bo gotareke akademîk a bi Kurdî. Desthilatdarên Frensî bi awayekî sîstematîk ji hindikahiyan, di nav de Kurd, ji bo hêzên xwe yên çekdar ên herêmî, yên bi navê “Troupes Spéciales du Levant” (Hêzên Taybet ên Rojhilatê), leşker digirtin. Bi taybetî, tê gotin ku 22 skadronên siwarî yên Dürzî, Çerkes û Kurd wek “Troupes Supplétives” (Hêzên Alîkar) ji bo parastina ewlekariya navxweyî hatine bikaranîn. Herwiha, hin kesayetiyên Kurd ên wekî Aslan Axa El-Berazî di nav serhildana çekdarî ya li dijî Frensiyan de di salên 1920an de cih girtine. Rewşa Haco Axa jî tevlihev e; ew di sala 1926an de li dijî Tirkiyê serî hilda û xwe avêt Sûriyeya di bin kontrola Frensî de. Ev bûyer, ku piştî destpêka Şoreşa Mezin a Sûriyê qewimî, dibe ku bandor li ser helwesta Frensiyan li hember Kurdan û herwiha li ser helwesta Kurdên din jî kiribe.

Pevçûnên navbera Kurd û Dürzî, yan jî komên din ên serhildêr, heke qewimîbin, pêdivî bi ronîkirinê heye. Wekî ku hate gotin, hin çavkanî behsa “pevçûnên mezhebî yên di navbera Dürzî û Kurdan de” dikin , lê çavkaniyên din îdîa dikin ku ev kom “hatin cem hev di redkirina kolonyalîzmê de”. Ev nakokî pêdivî bi lêkolîneke kûrtir a li ser çavkaniyên seretayî û bîranînên herêmî heye da ku rastiya vê mijarê derkeve holê.

Bandora Serhildana Şêx Seîd (1925) li Tirkiyê li ser Kurdên Sûriyê jî faktorek girîng e. Têkçûna vê serhildanê û tepeserkirina wê ya hovane ji hêla dewleta Tirk ve bû sedema pêleke mezin a koçberiya Kurdan ber bi Sûriyê ve. Ev koçberî û hebûna penaberên Kurd ên ku travmaya şerekî têkçûyî jiyabûn, dibe ku bandor li ser helwesta siyasî ya Kurdên Sûriyê kiribe. Frensiyan ku ev koçber teşwîq dikirin û mafê hemwelatîbûnê didan wan , dibe ku hin Kurd ber bi hevkariyê ve biribin an jî daxwazên wan ên ji bo parastinê ji Frensiyan zêde kiribin. Ev rewş dikare bibe sedem ku hin Kurd ji beşdarbûna di serhildaneke din a bi risk de xwe dûr bigirin.

Helwesta Kurdan li hember Mandatê û Şoreşê ne yekalî bû. Ew di navbera beşdarbûna çalak di şoreşê de, daxwazên ji bo xweseriyê, hevkariya bi Frensiyan re (wek leşkerên alîkar an lêgerîna parastina Frensî), û heta pevçûnên potansiyel ên navxweyî de diguherî. Ev cihêrengî nîşan dide ku civak û rêberên Kurd li gorî şert û mercên herêmî, têkiliyên bi komên din re, ezmûnên li Tirkiyê (mînak, penaberên Serhildana Şêx Seîd), û têgihiştina xwe ya ji hêz û niyeta Frensiyan, biryarên stratejîk dane. Ji bo gotareke akademîk, girîng e ku ev cihêrengiya helwestan bê ronîkirin. Siyaseta Frensî ya “karta Kurdî” jî divê bê analîzkirin. Teşwîqkirina koçberiya Kurdan û leşkerkirina wan di nav hêzên alîkar de beşek ji stratejiya “parçe bike û birêve bibe” bû, ku armanc jê ew bû ku komên hindikahî yên dilsoz li hember neteweperweriya Erebî ava bike. Lê ev yek di heman demê de dikaribû hin fraksiyonên Kurd an jî daxwazên wan ên ji bo xweseriyê jî bi hêz bike. Daxwaza hin rêberên Kurd ji bo mana leşkerên Frensî li Cezîrê vê yekê piştrast dike.

Tablo 3: Helwest û Beşdariya Texmînkirî ya Komên Kurd di Şoreşa Mezin a Sûriyê de

Navê Eşîrê/Grûpê/Kesayetiyê Kurd	Herêm (Cezîre, Kurdax, Şam, Heleb)	Helwesta Siyasî (alîgirê serhildanê, alîgirê Frensiyan, xweserîxwaz, bêalî)	Forma Beşdariyê (şerê çekdarî, piştgiriya lojîstîk, xizmeta di hêzên alîkar ên Frensî de, çalakiya siyasî)
Kurdên bi giştî (li gorî Provence)	Sûriya Giştî	Alîgirê serhildanê	Beşdarbûna di redkirina kolonyalîzmê de
Hin komên Kurd (li gorî nirxandinên Provence)	Nenas	Alîgirê Frensiyan / Di pevçûnên mezhebî de	Şerê li kêleka Frensiyan, pevçûnên bi Dürzî re
Leşkerên Kurd ên Alîkar	Deverên cuda	Alîgirê Frensiyan (wek beşek ji artêşê)	Xizmeta di “Troupes Spéciales du Levant” û “Troupes Supplétives” de
Nûrî Kandî	Kurdax	Xweserîxwaz	Daxwaza xweseriya îdarî ji bo herêmên Kurd (1924)
Eşîrên Berazî	Herêma Cerablûsê/Helebê	Xweserîxwaz	Daxwaza xweseriyê ji bo herêmên Kurd
Haco Axa	Cezîre	Neteweperwerê Kurd (Xoybûn), paşê xweserîxwaz (nîvê salên 1930an)	Damezrînerê Xoybûnê, daxwaza mana Frensiyan li Cezîrê
Aslan Axa El-Berazî	Hema	Alîgirê serhildanê (texmînî)	Beşdarbûna di serhildana çekdarî ya salên 1920an de
Husnî El-Berazî	Şam	Di navbera hevkariya bi Mandayê re û piştgiriya serhildêran de	Wezîrê navxwe yê Mandayê, piştre ji ber têkiliya bi serhildêran re hat girtin
Penaberên ji Serhildana Şêx Seîd	Cezîre	Bêalî / Li parastinê digeriyan (texmînî)	Koçberbûna bo Sûriyê piştî tepeserkirina li Tirkiyê

Nîşe: Ev tablo hewldanek e ji bo sentezkirina agahiyên cihêreng û carinan nakok. Ji ber kêmasî û nezelaliya di hin çavkaniyan de, dibe ku hin agahî wekî “texmînî” bêne hesibandin û pêdivî bi lêkolînên kûrtir heye.

6. Berdersivdana Frensî: Stratejî û Hovîtî

Li hemberî Şoreşa Mezin a Sûriyê, rêveberiya mandatorî ya Frensî bertekeke tund û pirralî nîşan da, ku tê de zexta leşkerî ya hovane, operasyonên îstixbaratî yên berfireh, û manewrayên siyasî yên ji bo parçekirina refên serhildêran cih digirtin. Frensiyan ji bo tepeserkirina serhildanê hêzeke leşkerî ya mezin seferber kir, ku tê de leşkerên ji koloniyên xwe yên li Fas û Senegalê jî hebûn, û ew bi çekên modern hatibûn techîzkirin. Yek ji stratejiyên herî hovane û bi navûdeng a Frensiyan bikaranîna berfireh a hêza hewayî bû. Bajarên mezin ên wekî Şam û Hema, û herwiha gelek gundên ku dihat îdîakirin ku piştgiriyê didin serhildêran, bi awayekî bêrehm ji esmanan hatin bombebaran kirin. Bombekirina Şamê di Cotmeha 1925an de bi taybetî wêranker bû; taxên tevahî hatin rûxandin û bi sedan sivîl hatin kuştin, ku ev yek bû sedema nerazîbûneke mezin li ser asta navneteweyî. Frensiyan herwiha rêbazên cezayên kolektîf bi kar anîn, wek şewitandina gundan û pêşandana termên serhildêrên kuştî li qadên giştî ji bo tirsandin û çavtirsandina gel. Ev kiryarên hovane, ku armanca wan tirsandin û şikandina îradeya berxwedanê bû, di heman demê de îdiayên Frensiyan ên derbarê “mîsyona şaristanî” ya wan jî pûç dikirin û nerazîbûna li dijî wan kûrtir dikir.

Li gel zexta leşkerî, Frensiyan xwedî sîstemeke îstixbaratê ya pêşketî bûn ku ji bo şopandin, kontrolkirin û tepeserkirina tevgerên dijber û serhildêran bi awayekî çalak dihat bikaranîn. Xizmetên îstixbaratê yên wekî “Service de Renseignements” û “Sûreté Générale” roleke navendî di komkirina agahiyan, şopandina kesayetiyên gumanbar, û teşekirina têgihiştina fermî ya Frensî ji gefên heyî de dilîstin. Tê gotin ku îstixbarata Frensî di diyarkirina helwesta Komîseriya Bilind a li hemberî opozîsyona xwecihî de xwedî bandoreke mezin bû. Lêbelê, divê bê zanîn ku îstixbarat dikare wekî şûrekî du devî jî be. Gava ku îstixbarat tehdîdan bi xeletî şîrove bike an jî mezin bike, ew dikare bibe sedema tedbîrên zordar ên neheq û bêpîvan ku tenê agirê serhildanê geştir dike. Frensiyan herwiha hewl didan ku bi rêya polîtîkayên mezhebî û etnîkî yên dabeşker, yekitiya di nav refên serhildêran de têk bibin û komên cihêreng li dijî hev sor bikin. Girtin, sirgûnkirin û heta îdamkirina rêber û alîgirên serhildanê jî beşek ji stratejiya tepeserkirinê ya Frensiyan bû.

Ji bo xurtkirina hêzên xwe yên leşkerî, Frensiyan ne tenê xwe spart leşkerên ji koloniyên din, lê herwiha hêzên alîkar ên herêmî jî ava kirin. “Troupes Spéciales du Levant” bi giranî ji endamên hindikahiyên etnîkî û olî yên Sûriyê, di nav de Elewî, Dürzî, Xiristiyan, Çerkes û Kurd, pêk dihat. Bikaranîna van hêzên herêmî yên hindikahî li dijî serhildêrên ku bi piranî Erebên Sunî û Dürzî bûn, beşek ji stratejiya “parçe bike û birêve bibe” ya Frensiyan bû. Siwariyên Çerkes, bi taybetî, roleke berbiçav di tepeserkirina hêzên Dürzî yên bi serokatiya Siltan Paşa El-Etreş de lîstin. Herwiha, tê gotin ku 22 skadronên siwarî yên Dürzî, Çerkes û Kurd wek hêzên alîkar (Troupes Supplétives) ji bo parastina ewlekariya navxweyî hatine bikaranîn. Ev bikaranîna stratejîk a hindikahiyan di nav hêzên alîkar de, tevî ku ji bo Frensiyan ji aliyê leşkerî ve sûdmend bû, di heman demê de metirsiya kûrkirina şikestinên mezhebî û etnîkî di nav civaka Sûrî de û afirandina dijminatiyên paşerojê jî di nav xwe de dihewand.

Li gorî analîzên Daniel Neep, stratejiya leşkerî ya Frensî li Sûriyê di salên 1920an de ne li ser dagirkirina erdî û kontrola rasterast a qadê, lê bêtir li ser “tevgerê” û kontrolkirina tevgerê di nav qadê de bû. Ev nêzîkatî bi kevneşopiya Frensî ya “la guerre coloniale” (şerê kolonyal) re hevaheng bû, ku tê de nîşandana hêzê û şiyana tevgera bilez ji kontrola daîmî ya erdî girîngtir dihat dîtin. Lêbelê, serhildanên Sûrî, bi taktîkên xwe yên gerîla û leza xwe, ev stratejiyên kevneşopî yên Frensî têk birin. Frensiyan dîtin ku stûnên wan ên leşkerî yên klasîk li hemberî “‘iṣābāt” (komên çekdar ên biçûk û bilez) ên serhildêran bêbandor dimînin. Ji ber vê yekê, ew neçar man ku stratejiyên xwe biguherînin û yekîneyên nû yên mobîl û nerêkûpêk ava bikin da ku bikaribin bi awayekî efektîvtir li dijî serhildêran şer bikin. Herwiha, Frensiyan teknolojiyên sivîl ên wekî plansaziya bajarî û endezyariyê jî ji bo têkbirina pêşveçûnên serhildêran û kontrolkirina qadên stratejîk bi kar anîn.

7. Dengvedanên Şoreşê li Libnanê

Şoreşa Mezin a Sûriyê ne tenê li Sûriyê sînordar ma, lê bandoreke girîng li ser Libnanê jî kir, ku wê demê ew jî di bin mandaya Frensî de bû. Serhildan derbasî beşên Libnanê bû, bi taybetî li herêmên başûr ku civakên Dürzî lê dijiyan. Serhildêrên Dürzî bajarên stratejîk ên wekî Hesbaya û Raşayayê, ku xwedî girîngiyeke sembolîk û leşkerî bûn, dagir kirin. Ev yek aloziyên heyî yên li Libnanê kûrtir kir û reaksiyonên cihêreng di nav komên Libnanî de derxist holê.

Hin komên Libnanî, bi taybetî Xiristiyanên Maronî ku di bin mandaya Frensî de xwedî statuyeke bi avantaj bûn û ji polîtîkayên Frensî yên ku Libnana Mezin ava kiribûn sûd werdigirtin, bi guman û fikar li serhildanê dinêrîn. Ji bo wan, serhildan û îhtîmala serkeftina neteweperwerên Sûrî ku daxwaza yekitiya Sûriyê dikirin, wekî gefek li ser nasname û xweseriya Libnanê dihat dîtin. Bîranînên pevçûnên komunal ên berê, wek şerê navxweyî yê 1860î di navbera Dürzî û Maroniyan de, fikarên wan zêdetir dikirin. Neteweperwerên Libnanî yên wek Evelyne Bustros, tevî ku bi kesayetiyên neteweperwer ên Sûrî yên wek Şekîb Arslan re di nav têkiliyan de bûn, fikarên xwe yên mirovahî di derbarê tundûtûjiyê de diyar dikirin û li ser îhtîmala hevjiyana aştiyane ya di navbera civakên cihêreng ên olî û etnîkî de dipirsîn.

Şoreşa Mezin a Sûriyê ji bo “kristalîzebûna komareke Libnanî ya konfesyonel” bi qasî ku ji bo xurtkirina neteweperweriya Sûrî ya gelêrî girîng bû, xwedî bandor bû. Bûyerên şoreşê û belavbûna wê bo Libnanê nîqaşên li ser sînorên Libnanê, pênaseya nasnameya Libnanî, û rola mandaya Frensî di teşekirina van faktoran de gur kirin. Hin neteweperwerên Xiristiyan ên Libnanî, wek Yûsif El-Sewda, bi tundî li dijî serhildanê û her hewldaneke ji bo yekkirina Libnanê bi Sûriyê re derdiketin û hebûna Frensiyan wekî garantiyek ji bo parastina taybetmendiya Libnanê didîtin. Di vê çarçoveyê de, Partiya Sosyal Neteweperwer a Sûrî (SSNP), ku di sala 1932an de li Beyrûtê ji hêla Entûn Seadeh ve hate damezrandin, divê bê behskirin. Tevî ku SSNP piştî serhildanê hate damezrandin, ew di heman hawirdora dij-kolonyal û nîqaşên li ser nasname û yekitiya herêmî de derket holê. SSNP dijberiya kolonyalîzma Frensî dikir û Sûriyeyeke Mezin a ku Libnan, Filistîn, Urdun, Iraq û Kîprosê jî di nav xwe de dihewand, dixwest.

Diyasporaya Sûrî û Libnanî (mehcer) ya li Misrê, Ewropayê, û Amerîkaya Bakur û Başûr jî roleke girîng di piştgirîkirin an jî rexnekirina serhildanê de lîst. Koçberan ji nêz ve bûyer dişopandin, kampanyayên daxwaznameyan organîze dikirin, alîkariya darayî ji bo serhildêr û sivîlên zerardîtî kom dikirin, û bi dizî bi rêberên serhildêran re ji bo veguhestina çek û pereyan hevahengî dikirin. Komîteya Sûrî-Filistînî, ku navendên wê li Qahîre û Cinêvê bûn, di lobîkirina Cemiyeta Miletan û piştgiriya madî û manewî ya serhildêran de roleke navendî lîst. Lêbelê, divê bê zanîn ku di nav dîasporayê de jî li ser armanc, rêbaz û paşeroja serhildanê cudabûn û fraksiyonên cihêreng hebûn, ku ev yek nîşana tevliheviya siyasî ya serdemê bû. Şoreş û bi taybetî ketina wê nav Libnanê û kiryarên serhildêrên Dürzî, bi awayekî neyekser veqetandina Libnanî ya Xiristiyan (bi taybetî Maronî) û meyla ber bi komareke Libnanî ya konfesyonel xurt kir, ji ber ku tirsa serdestiya Sûrî/Dürzî zêde kir û bîranînên tundûtûjiya mezhebî ya berê anî bîra wan. Siyaseta Frensî jî alîgirê Libnaneke cuda bû. Şoreş ji bo wan mînakek tund a bêîstîqrariya ku dixwestin xwe jê dûr bixin, pêşkêş kir. Diyasporaya Sûrî-Libnanî ne bingeheke piştgiriyê ya yekgirtî bû, lê qadeke siyasî ya zindî û bi nîqaş bû ku tê de dîtinên cihêreng ên ji bo welatê zikmakî (Sûriyeya yekbûyî li hember Libnana serbixwe, laîk li hember olî, hwd.) li hev diketin, ku ev yek siyaseta welatê zikmakî nîşan dida û bandor lê dikir.

8. Bertekên Navneteweyî û Cemiyeta Miletan

Şoreşa Mezin a Sûriyê û bi taybetî rêbazên hovane yên ku ji hêla Frensiyan ve ji bo tepeserkirina wê hatin bikaranîn, bertekên girîng li ser asta navneteweyî derxistin holê. Komîsyona Mandayan a Daîmî (PMC) ya Cemiyeta Miletan, ku berpirsiyar bû ji çavdêrîkirina rêveberiya herêmên di bin mandayê de, di destpêkê de rapora Frensî ya ji bo sala 1925an red kir. Sedema redkirinê ew bû ku rapor tenê heyama aram a beriya destpêka serhildanê vedigirt û bi awayekî têr û tije behsa aloziyên ku piştî wê derketibûn holê nedikir. PMC’ê daxwaz kir ku Fransa raporek berfireh li ser bûyeran û hewldanên ji bo vegerandina aştiyê pêşkêş bike.

Bombekirina hovane ya Şamê di Cotmeha 1925an de û nûçeyên li ser kuştina sivîlan, şewitandina gundan, û pêşandana termên serhildêran, li seranserê cîhanê bû sedema şermezarkirineke berfireh û zexteke dîplomatîk a mezin li ser Fransayê. Bi hezaran telgraf û daxwazname ji çar aliyên cîhanê, bi taybetî ji dîasporaya Sûrî ya li welatên cuda, ji PMC’ê re hatin şandin. Di van daxwaznameyan de hovîtiyên Frensî dihatin şermezarkirin û daxwaza destwerdaneke navneteweyî dihat kirin. Ev bûyer û pêla daxwaznameyan pratîka bikaranîna platformên navneteweyî ji bo parastina mafan û rexnekirina hêzên kolonyal xurt kir û wekî pêşengeke destpêkê ya mekanîzmayên mafên mirovan ên ku piştre di serdema Neteweyên Yekbûyî de hatin damezrandin, tê dîtin.

Ji ber zêdebûna baldariya navneteweyî ya li ser bûyerên Sûriyê, bi taybetî piştî bombekirina Şamê, PMC neçar ma ku di Sibat-Adara 1926an de li Romayê rûniştineke awarte li dar bixe da ku rewşa Sûriyê û kiryarên Fransayê binirxîne. Tevî hemû delîlên li ser hovîtî û zêdegaviyên Frensiyan, û tevî nerazîbûna raya giştî ya navneteweyî, encama rûniştina PMC’ê ji bo gelê Sûrî û hêviyên wan ên ji bo edaleteke navneteweyî şikestineke mezin bû. Di encamnameya xwe ya fermî de, PMC’ê ragihand ku “tu sedem tune ye ku bê pejirandin ku tepeserkirina serhildanê bi awayekî anormal pêk hatiye an jî bi zêdegaviyên şermezarker re bûye”. Ev biryara PMC’ê bi awayekî eşkere nîşan dide ku Cemiyeta Miletan û organên wê di pratîkê de bêhêz bûn ku li hemberî berjewendiyên hêzên mezin ên kolonyal ên wekî Fransayê bisekinin. Li şûna ku çavdêriya navneteweyî bibe sedema muameleyeke mirovîtir ji bo gelên di bin mandayê de, ew di rastiyê de formên nû yên tundûtûjiya dewletî, wekî bombekirina esmanî ya bajaran, erê kir û rewa kir. Ev yek bêhêziya Cemiyeta Miletan û hevkariya wê ya bi sîstema emperyal re eşkere dike. Tevî ku di destpêkê de hin rexne û daxwazên ji bo raporan hatin kirin , encama dawî ya PMC’ê rewakirina kiryarên Frensî bû. Ev yek nîşan dide ku Cemiyet, ku ji hêla hêzên kolonyal ên wekî Brîtanya û Fransa ve serdest bû , îstîqrara sîstema mandayê li ser mafên gelên di bin mandayê de girt. Rola wê bû birêvebirina krîzên kolonyal, ne çareserkirina wan di berjewendiya xwerêveberiyê de.

Lêbelê, şermezarkirina berfireh a kiryarên Frensî, lehiya daxwaznameyan ji PMC re, û lidarxistina rûniştineke awarte nîşan dide ku hişmendiyeke cîhanî ya nû li hember hovîtiyên kolonyal derdiket holê, her çend bersiva sazûmanî têrker nebû. Şoreş bû mînakek di gotara nû ya li ser reftara hêzên kolonyal. Rastiya ku rojnamevan û profesoran dest pê kirin ku serhildanê wekî “şerê rizgariya neteweyî” bibînin guherînek di têgihiştinê de nîşan dide. Tevî ku PMC nekari bû bi biryardarî tevbigere, tenê hejmara mezin a baldariya navneteweyî û pêwîstiya ku Fransa kiryarên xwe rewa bike, zextek normatîf a navneteweyî ya ku her çend qels be jî, mezin dibû, nîşan dide.

9. Encam û Mîrateya Şoreşa Mezin a Sûriyê

Tevî ku Şoreşa Mezin a Sûriyê ji aliyê leşkerî ve ji hêla Frensiyan ve hate tepeserkirin, wê bandoreke kûr û demdirêj li ser pêşeroja siyasî ya Sûriyê û Libnanê, û herwiha li ser tevgerên neteweperwer ên li herêmê kir. Yek ji encamên yekser ên şoreşê ew bû ku rêveberiya Frensî neçar ma ku hin guhertinên siyasî û îdarî pêk bîne. Tevî serkeftina leşkerî ya Frensiyan, berxwedana Sûrî ya berfireh û zexta navneteweyî bû sedem ku Fransa hin polîtîkayên xwe yên tund nerm bike. Herêmên Sûrî yên ku berê hatibûn parçekirin, di bin navê “Dewleta Sûriyê” de ji nû ve hatin yekkirin, û hikûmeteke niştimanî ya bi sînor hate damezrandin. Hilbijartinên parlemanî wekî gaveke destpêkê ber bi serxwebûnê ve hatin lidarxistin, tevî ku ev serxwebûn bi derengî û piştî gelek astengiyan pêk hat. Komîserê Bilind ê Frensî, General Sarrail, ku bi polîtîkayên xwe yên tund û bombekirina Şamê navdar bûbû, ji wezîfeyê hate dûrxistin û li şûna wî Auguste Henri Ponsot hate tayînkirin, ku nêzîkatiyeke nermtir nîşan da. Di sala 1928an de, Bloka Niştimanî (El-Kutla El-Weteniyye), ku hevbendiyeke ji komên neteweperwer ên Sûrî bû, hate damezrandin û bû hêza sereke ya opozîsyonê li dijî mandaya Frensî. Di sala 1930an de, Frensiyan destûreke nû ji bo Sûriyê ragihandin ku parleman û serokekî hilbijartî pêşbînî dikir, lê di heman demê de kontrola Frensiyan li ser karûbarên derve û leşkerî diparast. Di sala 1936an de, Peymana Serxwebûnê ya Franko-Sûrî hate îmzekirin, ku tê de serxwebûna Sûriyê di nav sê salan de dihat sozdan. Lêbelê, ev peyman tu carî ji hêla Parlemana Frensî ve nehat pejirandin û di pratîkê de neket meriyetê. Van gavan nîşan didin ku berxwedana çekdarî, tevî ku ji aliyê leşkerî ve hatibe tepeserkirin jî, dikare hêzên kolonyal neçar bike ku çarçoveyên xwe yên îdarî û siyasî biguherînin. Guhertina ji rêveberiya leşkerî ya rasterast û parçebûnê (beriya serhildanê) ber bi avakirina Dewleta Sûriyê, destûrek, û saziyên hilbijartî (piştî serhildanê) nîşan dide ku Frensiyan fêm kiribûn ku nêzîkatiya wan a destpêkê ne domdar e. Şoreşê ew neçar kirin ku bi rêberên neteweperwer re têkevin têkiliyê û rêyek, her çend bi kêmasî û derengî be jî, ber bi xweseriyeke mezintir ve pêşkêş bikin.

Tablo 4: Dabeşên Îdarî yên Frensî li Sûriyê û Libnanê û Guherînên Piştî Şoreşê

Navê Yekîneya Îdarî (Dewletok/Sancak)	Dîroka Avakirinê	Statuya Xweseriyê (Destpêk)	Guherînên Piştî Şoreşê (Heta ~1936)
Dewleta Şamê	1920	Xweser	Di 1925an de bi Dewleta Helebê re bû yek û Dewleta Sûriyê ava kir
Dewleta Helebê	1920	Xweser	Di 1925an de bi Dewleta Şamê re bû yek û Dewleta Sûriyê ava kir
Dewleta Elewiyan (Herêma Elewiyan)	1920	Xweser (di nav Federasyona Sûrî de 1922-24, paşê rasterast)	Di 1936an de bi awayekî fermî tevlî Sûriyê bû
Dewleta Cebelê Dürzî (Sûeyda)	1921	Xweser	Navê wê bû Dewleta Cebelê Dürzî (1927); di 1936an de bi awayekî fermî tevlî Sûriyê bû
Dewleta Libnana Mezin	1920	Ji Sûriyê cuda, xweser di bin mandaya Frensî de	Wek dewleteke cuda ma; di 1926an de bû Komara Libnanê
Sancaxa Xweser a Îskenderûnê	1921	Xweser (girêdayî Dewleta Helebê, paşê Sûriyê)	Di 1938an de bû Dewleta Hatayê, di 1939an de tevlî Tirkiyê bû
Federasyona Sûrî	1922	Yekitiya Şam, Heleb û Dewleta Elewiyan	Di 1924/1925an de hat hilweşandin, Dewleta Sûriyê hat damezrandin (bêyî Dewleta Elewiyan di destpêkê de di vê yekitiya nû de)
Dewleta Sûriyê	1925	Yekitiya Dewletên Şam û Helebê	Di 1930an de bû Komara Sûriyê; di 1936an de Dewletên Elewî û Dürzî bi fermî tevlî bûn

Ji aliyê bandora demdirêj ve, Şoreşa Mezin a Sûriyê roleke bingehîn di xurtkirina neteweperweriya Sûrî û kûrkirina hişmendiya niştimanî di nav gel de lîst. Ew bû modelek ji bo berxwedana gelêrî li dijî desthilatdariya kolonyal, ne tenê li Sûriyê lê li seranserê cîhana Erebî. Seferberkirina komên civakî yên cihêreng (gundî, karker, dêrînên leşkerî, bazirganên bajaran, şêxên gundan) şêweyek ji neteweperweriya gelêrî afirand ku ji tevgerên elîtîst wêdetir bû û bandor li çalakiya siyasî û teşekirina nasnameyê ya paşerojê li Sûriyê û cîhana Erebî ya berfirehtir kir. Xebatên Provence rola “binealternan” û perwerdehiya leşkerî ya Osmanî di afirandina nifşek nû ya rêberan ji paşxaneyên mutewazî de destnîşan dike. Ev guherîna ji siyaseta elît-rêvebir ber bi tevlêbûna gelêrî ya berfirehtir, ji bo awayê têgihîştin û pratîzekirina neteweperweriyê encamên mayînde hişt. Tevî ku serxwebûna Sûriyê heta sala 1946an, piştî Şerê Cîhanê yê Duyem, pêk nehat, Şoreşa Mezin a Sûriyê bêguman yek ji qonaxên herî girîng ên vê rêya dirêj û dijwar bû.

Di bîra dîrokî û dîroknûsiyê de, Şoreşa Mezin a Sûriyê wekî bûyereke navendî di bîra neteweyî ya Sûriyê de cih girtiye. Lêbelê, nirxandinên cihêreng ên şoreşê di dîroknûsiya Frensî de (ku pir caran wekî “serhildana Dürzî” tê binavkirin û li ser aliyên mezhebî hûr dibe) û dîroknûsiya Sûrî/Erebî (ku wekî “Şoreşa Niştimanî ya Sûrî” tê pênasekirin û tekezî li ser yekitiya neteweyî dike) hene. Ev şîroveyên cihêreng nîqaşên berdewam ên li ser nasnameya neteweyî ya Sûrî, mezhebperestî, û xwezaya ajansa dîrokî li Rojhilata Navîn a piştî-kolonyal nîşan didin. Xebatên lêkolînerên wek Michael Provence, Philip Khoury, Daniel Neep, û Elizabeth Thompson ji bo têgihiştineke kûrtir û rexneyîtir a şoreşê pir girîng in. Bi taybetî, Provence tekezî li ser rola “binealternan” (subalterns), têkiliyên civakî-aborî yên di navbera gund û bajaran de, û mîrateya perwerdehiya leşkerî ya Osmanî di teşekirina serkirdayetiya şoreşê de dike. Ev nêzîkatî dijberî vegotinên kevneşopî yên ku bêtir balê dikişînin ser elîtên bajaran in.

10. Encamname: Ji Nû ve Nirxandina Şoreşa Mezin a Sûriyê û Girîngiya Wê ya Mayînde

Şoreşa Mezin a Sûriyê ya 1925-1927an, wekî yek ji qonaxên herî girîng ên têkoşîna dij-kolonyal li Rojhilata Navîn, xwedî wate û bandoreke pirralî ye ku heta roja îro jî berdewam dike. Ew ne tenê bertekek li hemberî polîtîkayên zordar û perçiqandî yên mandaya Frensî bû, lê di heman demê de îfadeya daxwazeke kûr a ji bo serxwebûn, rûmet û yekitiya niştimanî bû. Tevî ku ji aliyê leşkerî ve hate tepeserkirin, şoreşê karî bingeha desthilatdariya Frensî bihejîne û rê li ber guhertinên siyasî yên girîng veke, ku di dawiyê de bû sedema serxwebûna Sûriyê.

Yek ji encamên sereke yên vê analîzê ew e ku Şoreşa Mezin a Sûriyê ne karekî yek komekê an yek herêmekê bû, lê belê berhemê hevgirtina nerazîbûnên cihêreng ên civakî, aborî û siyasî bû ku li seranserê welêt belav bûbûn. Ji gilî û gazincên herêmî yên Dürzî li Cebelê Dürzî bigire heta nerazîbûna neteweperwerên bajaran û cotkarên bindest, hemûyan di geşbûna vî agirî de rolek lîstin. Tevliheviya beşdariya Kurdan, ku di navbera berxwedan, lêgerîna xweseriyê, û carinan jî hevkariya bi hêzên mandatorî re diguherî, pêwîstiya bi nêzîkatiyeke dîrokî ya hûrgilî û bêalî nîşan dide, ku ji şablonên hêsan dûr be. Pirsgirêkên wekî yekitiya neteweyî li hember taybetmendiyên mezhebî/herêmî, cewhera destwerdana biyanî, û têkoşîna ji bo serweriya rastîn, ku di dema şoreşê de navendî bûn, heta îro jî li Sûriye û Libnanê deng vedidin. Ev yek nîşan dide ku mîrateya şoreşê hîn jî zindî ye û di bin nîqaş û şîroveyên nû de ye.

Stratejiyên Frensî yên ji bo tepeserkirina şoreşê, ku tê de hovîtiya leşkerî ya bêpîvan, manîpulasyonên siyasî, û bikaranîna îstixbaratê hebûn, ne tenê têkçûna “mîsyona şaristanî” ya kolonyalîzmê eşkere kir, lê di heman demê de bû sedema kûrkirina birînên civakî û siyasî ku bandora wan heta demek dirêj ma. Bersiva Cemiyeta Miletan a li hemberî van bûyeran jî bêhêzî û alîgiriya sîstema navneteweyî ya wê demê ya ji bo hêzên emperyal nîşan da.

Guhertina di dîroknûsiyê de, ku niha bêtir balê dikişîne ser vegotinên binealternan û perspektîfên komên ne-elît (wek gundî, karker, rêberên herêmî), têgihiştineke dewlemendtir û rastbîntir a tevgerên dij-kolonyal pêşkêş dike. Ev nêzîkatî ji vegotinên dewlet-navendî an elît-navendî wêdetir diçe û ajans û motîvasyonên piraniya beşdaran ronî dike. Şoreşa Mezin a Sûriyê ne tenê wekî serhildaneke têkçûyî, lê wekî qonaxeke girîng di pêvajoya dirêj a têkoşîna ji bo serxwebûnê û teşekirina nasnameya niştimanî ya Sûrî de divê bê nirxandin. Ew mînakek e ji îradeya gelêrî ya ji bo azadiyê û sembolek e ji berxwedana li hemberî zordariyê.

Ji bo lêkolînên pêşerojê, hîn jî gelek war hene ku pêdivî bi kûrkirinê heye. Bi taybetî, rola komên hindikahî yên wekî Kurd, Asûrî, û yên din di şoreşê de, û têkiliyên wan ên tevlihev bi hêzên serhildêr û mandatorî re, heq dike ku bêtir bê lêkolînkirin. Herwiha, bikaranîna çavkaniyên seretayî yên ku ji hêla beşdarên serhildanê bi xwe ve hatine hiştin, wek bîranîn û nameyan, dikare têgihiştineke kûrtir ji motîvasyon û ezmûnên wan re peyda bike. Di dawiyê de, Şoreşa Mezin a Sûriyê wekî bûyereke dîrokî ya ku hîn jî ders û îbretan ji bo têgihiştina Rojhilata Navîn a hemdem di nav xwe de dihewîne, dimîne.

WERGIRTÎ

xwende

Şoreşa Mezin a Sûriyê (1925-1927)

WERGIRTÎ

Yorum bırakın Cevabı iptal et

Şoreşa Mezin a Sûriyê (1925-1927)

WERGIRTÎ

Bunu paylaş:

Yorum bırakın Cevabı iptal et

Ji nivîsên nû agahdar be!