Dagirkirina Mekkeyê ji hêla Qarmatiyan ve û Dizîna Haceruleswed (930 PZ.)

Pêşgotin

Tevgera Qarmatî, wekî şaxekî radîkal ê Şîîzma Îsmaîlî, di navbera sedsalên 9an û 11an ên Mîladî de, di cîhana Îslamê de xwedî bandoreke kûr û mayînde bû. Qarmatî ne tenê hêzeke leşkerî ya berbiçav bûn, lê di heman demê de xwediyê îdeolojiyeke taybet bûn ku ji şîroveyên serdest ên Îslamê yên wê demê bi awayekî radîkal cuda dibû. Di nav kiryarên wan ên herî navdar û di heman demê de yên herî bi nîqaş de, dagirkirina Mekkeyê di sala 930 Mîladî de û dizîna Hacerüleswed (Kevirê Reş) ji Ka’beyê cih digire. Ev bûyer, ku di dema Hecê de pêk hat û tê de bi hezaran hecî hatin qetilkirin û Bîra Zemzemê bi terman hat dagirtin, ne tenê wekî êrîşeke leşkerî, lê wekî “bêrûmetkirin” û “şok”ek mezin ji bo tevahiya cîhana Misilman hat dîtin. Ew bû xaleke werçerxanê di dîroka Qarmatiyan de û di têkiliyên wan bi cîhana Îslamê ya berfireh re.

Ev gotara akademîk armanc dike ku dagirkirina Mekkeyê û dizîna Hacerüleswed ji hêla Qarmatiyan ve bi awayekî berfireh û analîtîk şîrove bike. Argumana navendî ya vê lêkolînê ew e ku ev bûyera trawmatîk encama tevliheviya gelek faktoran bû: di serî de, îdeolojiya taybet a Qarmatiyan ku tê de baweriyên apokalîptîk û redkirina Hecê ya kevneşopî cih digirt; li gel vê, armancên siyasî yên wekî dijminatiya kûr a bi Xelîfetiya Ebasî re; û herwiha, dibe ku hin faktorên sosyo-ekonomîk ên wekî îdeolojiya wan a wekhevîxwaz û lêgerîna li dewlemendiyê jî tê de rol leyîstibin. Wekî din, dê bê nîşandan ku ev bûyer xwedî encamên kûr û demdirêj bû ji bo Qarmatiyan bi xwe, ji bo Xelîfetiya Ebasî, ji bo Fatimiyên ku hevrikên wan ên Îsmaîlî bûn, û ji bo pêvajoya Hecê bi giştî.

Di amadekirina vê gotarê de, bi giranî xwe dispêre analîza rexneyî ya çavkaniyên seretayî yên Îslamî yên klasîk, wekî berhemên dîroknasên mezin El-Taberî, El-Mes’ûdî, û Îbn el-Esîr , û herwiha lêkolînên akademîk ên nûjen ên ji hêla pisporên wekî Farhad Daftary, Heinz Halm, Wilferd Madelung, û Michael Jan de Goeje ve hatine kirin. Divê bê zanîn ku li gorî lêkolînên heyî, di nav çavkaniyên dîrokî yên Kurdî yên hemdem ên sedsalên 10-13an de, kêmasiyeke berbiçav a referansên rasterast ji bo vê bûyerê tê dîtin. Ev yek dibe ku nîşana pêşîniyên dîroknivîsî yên herêmî yên wê demê be, ku bêtir li ser bûyerên ku rasterast bandor li mîrnişînên Kurdan dikirin sekinîbin. Mîrnişînên Kurd ên wê serdemê, wekî Merwanî û Şedadî, bi giranî bi mijarên siyasî û leşkerî yên li Anatoliya Rojhilat, Mezopotamya Jorîn û Qefqasyayê ve mijûl bûn, û têkiliyên wan ên sereke bi Ebasiyan, Biweyhiyan û Bîzansiyan re hebûn. Ji ber vê yekê, bûyerên li Hîcazê, heta yên bi qasî dagirkirina Mekkeyê jî dramatîk bin, dibe ku ji bo dîroknivîsên van mîrnişînan ne xwedî girîngiyeke stratejîk a yekser bûne, heya ku bandoreke rasterast li ser berjewendiyên wan nekiribe. Ev yek girîngiya kontekstualîzekirina çavkaniyên dîrokî û têgihiştina perspektîf û pêşîniyên nivîskarên wan derdixe pêş.

Tevliheviya îdeolojîk a Qarmatiyan wekî bingeha radîkalîzma wan dikare were dîtin. Qarmatî wekî şaxekî Îsmaîlîzma Şîe derketin holê , ku bi xwe jî xwedî şîroveyên batinî (esoterîk) yên Quranê bû û girîngiyeke mezin dida têgeha Îmamê veşartî û hatina Mehdî. Qarmatiyan ev baweriyên bingehîn bi awayekî hê tundtir û şoreşgeranêtir şîrove kirin. Wan ne tenê Îmameta Fatimiyan, ku ew jî Îsmaîlî bûn, red kir, lê di heman demê de bi israr li benda hatina Mehdiyê xwe, Muhemmed ibn Îsmaîl, bûn. Ev redkirina otorîteya Fatimî û bendewariya apokalîptîk a ji bo Mehdî, ligel nêrînên wan ên taybet ên derbarê Hecê ku wek “xurafeyek” dihat dîtin , zemîneke îdeolojîk a xurt ji bo kiryarên wan ên tundrew, bi taybetî êrîşa li ser Mekkeyê, amade kir. Ji ber vê yekê, radîkalîzma Qarmatiyan ne tenê wekî muxalefeteke siyasî ya li dijî Ebasiyan, lê divê wekî encama şîroveyeke kûr a îdeolojîk a cîhanê û dîroka pîroz were fêmkirin, ku tê de rûxandina sembolên Îslama “zahirî” (derveyî) wek gaveke pêwîst ji bo amadekirina hatina serdema Mehdî dihat dîtin.

Tablo 1: Kronolojiya Bûyerên Sereke yên Têkildarî Qarmatiyan û Êrîşa Mekkeyê

Sal (Mîladî/Hîcrî)	Bûyer	Kesayetên Sereke
Nêz. 874 M.	Hemdan Qarmat ji hêla mîsyonerê Îsmaîlî Husên Ehwazî ve tê guhertin û dest bi da’weta Qarmatî dike.	Hemdan Qarmat, Husên Ehwazî
899 M.	Qarmatî ji rêça sereke ya Îsmaîlî (ku paşê Fatimiyan ava kir) vediqetin.	Ebdullah el-Mehdî Bîllah, Hemdan Qarmat
899 M.	Ebû Seîd el-Cenabî dewleta Qarmatî li Behreynê (El-Ehsa) ava dike.	Ebû Seîd el-Cenabî
900 M.	Qarmatî Hecer, paytexta herêmê, zeft dikin û serxwebûna xwe bi têkbirina artêşeke Ebasî misoger dikin.	Ebû Seîd el-Cenabî
906 M.	Qarmatî êrîşî karwaneke Hecê dikin û 20,000 hecî qetil dikin.	Ebû Seîd el-Cenabî (serokê giştî)
913/914 M.	Ebû Seîd el-Cenabî tê kuştin; kurên wî bi navê desthilatdariyê digirin.	Ebû Seîd el-Cenabî, Ebû Tahir el-Cenabî
923 M.	Ebû Tahir el-Cenabî dibe serokê sereke yê Qarmatiyan û dest bi êrîşên nû li dijî Ebasiyan dike.	Ebû Tahir el-Cenabî
11 Tebax 923 M.	Qarmatî êrîşî Besrayê dikin û 17 rojan talan dikin.	Ebû Tahir el-Cenabî
Adar 924 M.	Qarmatî karwana Hecê ya ku ji Mekkeyê vedigeriya Bexdayê tune dikin.	Ebû Tahir el-Cenabî
925 M.	Karwana Hecê ya ku diçû Mekkeyê rastî êrîşê tê; Qarmatî Kûfeyê 7 rojan talan dikin.	Ebû Tahir el-Cenabî
Cotmeh/Mijdar 927 M.	Ebû Tahir bi artêşeke biçûk êrîşî Iraqê dike.	Ebû Tahir el-Cenabî
7 Kanûn 927 M.	Qarmatî li nêzî Kûfeyê artêşa Saciyan têk dibin; Yûsif ibn Ebî’l-Sac tê girtin.	Ebû Tahir el-Cenabî, Yûsif ibn Ebî’l-Sac
7 Rêbendan 928 M.	Pêşveçûna Qarmatiyan li derdora Bexdayê tê rawestandin.	Ebû Tahir el-Cenabî, Mu’nis el-Muzafer
Rêbendan 930 M.	Ebû Tahir êrîşî Mekkeyê dike, heciyan qetil dike, Bîra Zemzemê bêrûmet dike, Hacerüleswed didize.	Ebû Tahir el-Cenabî
930 M.	Qarmatî Omanê zeft dikin.	Ebû Tahir el-Cenabî
931 M.	Ebû Tahir desthilatdariyê dide Ebû’l-Fadl el-Îsfehanî yê ku wek Mehdî nas kiribû.	Ebû Tahir el-Cenabî, Ebû’l-Fadl el-Îsfehanî
931 M. (piştî 80 rojan)	Ebû’l-Fadl el-Îsfehanî ji ber kiryarên xwe yên heretîk tê kuştin.	Ebû Tahir el-Cenabî, Ebû’l-Fadl el-Îsfehanî
939 M.	Peymana aştiyê di navbera Qarmatî û hikûmeta Ebasî de tê girêdan.	Ebû Tahir el-Cenabî
944 M.	Ebû Tahir el-Cenabî ji ber nexweşiya xurîkê dimire.	Ebû Tahir el-Cenabî
951/952 M.	Hacerüleswed ji hêla Qarmatiyan ve li Mekkeyê tê vegerandin.	Ehmed bîn Mansûr (serokê Qarmatî), Xelîfe el-Mutî’
976 M.	Qarmatî ji hêla Ebasiyan ve tên têkbirin; statuya wan dadikeve hêzeke herêmî.
Nêz. 1077 M.	Dewleta Qarmatî li Behreynê ji hêla Ûyûniyan ve tê hilweşandin.	Ebdullah bîn Elî El Ûyûnî

Beşa Yekem: Koka Qarmatiyan, Îdeolojî û Dewleta Wan a Behreynê

Qarmatî wek Şaxekî Radîkal ê Îsmaîlîzma Şîe

Karmatî di sedsala 9an a Mîladî de wekî şaxekî tundrew û şoreşger ê Îsmaîlîzma Şîe derketin holê. Ji bo têgihiştina koka wan, divê pêşî li cîhê wan di nav tevgera berfireh a Îsmaîlî de bê nihêrîn. Îsmaîlîzm bi xwe şaxekî Şîîzmê ye ku piştî mirina Îmamê şeşemîn Cafer es-Sadiq di sedsala 8an de, li ser pirsa cîgiriyê ji “Dwanzde Îmamiyan” veqetiya. Îsmaîliyan îmameta kurê mezin ê Cafer, Îsmaîl (an jî neviyê wî Muhemmed ibn Îsmaîl), wekî Îmamê heftemîn û yê dawî yê di rêza “nāṭiq”an (pêxemberên qanûndanêr) de qebûl kirin. Ji ber vê yekê ew wekî “Yediyan” (Seb’iyye) jî tên nasîn.

Di sala 899 Mîladî de, di nav tevgera Îsmaîlî bi xwe de jî perçebûneke girîng çêbû. Piraniya Îsmaîliyan îmameta Ebdullah el-Mehdî Bîllah, damezrînerê Xelîfetiya Fatimî ya paşerojê, qebûl kirin. Lêbelê, komeke girîng, ku paşê wekî Qarmatî hatin naskirin, îmameta El-Mehdî û xelîfeyên Fatimî yên din red kirin. Qarmatiyan li ser baweriya xwe ya bi veşartîbûna (ẍeybe) Muhemmed ibn Îsmaîl û li benda hatina wî wekî Mehdî (rizgarkerê dawiya zemanê) sekinîn. Ev redkirina otorîteya Fatimiyan û israra li ser şîroveyeke cuda ya îmametê û hatina Mehdî, yek ji xalên bingehîn ên cudabûna Qarmatiyan ji şaxa sereke ya Îsmaîlî bû û bingeha îdeolojiya wan a serbixwe û şoreşger ava kir.

Bingehên Îdeolojîk

Îdeolojiya Qarmatiyan tevliheviyeke ji baweriyên batinî (esoterîk) yên Îsmaîlî, bendewariyeke xurt a ji bo Mehdî, û nêrînên radîkal ên li ser şerîet û pratîkên civakî bû.

Baweriyên Batinî (Esoterîk): Mîna piraniya Îsmaîliyan, Qarmatiyan jî girîngiyeke mezin didan şîroveya batinî (veşartî, hundirîn) ya Quranê û hînkirinên Îslamî, li hember wateya zahirî (derveyî, eşkere). Wan bawer dikir ku wateyên rastîn ên ayetên pîroz tenê ji hêla “îmamê masûm” ve, yê ku têkiliyeke rasterast bi Xwedê re heye, dikarin werin fêmkirin. Ev nêrîna batinî rê li ber şîroveyên pir cuda û carinan radîkal ên ji normên Îslamî yên kevneşopî vedikir. Li gorî wan, Quran ne kelama Xwedê ya rasterast bû, lê gotinên Muhemmed Pêxember bûn ku ji aqilê giştî (küllî akıl) wergirtibûn; ji ber vê yekê, navlêkirina Quranê wek “kelama Xwedê” tenê mecazî bû.

Bendewariya Mehdî: Hêmana herî girîng a îdeolojiya Qarmatî bendewariya hatina Mehdî bû, ku wan ew wek Muhemmed ibn Îsmaîl el-Mektûm, îmamê heftemîn, nas dikirin. Wan bawer dikir ku Mehdî dê di dawiya zemanê de xuya bibe, serdemeke nû ya dadmendî û wekheviyê bîne, û şerîeta Îslamê ya heyî betal bike û şerîeteke nû, ya batinî, ragihîne. Ev bendewariya apokalîptîk û mesîhparêzî bingeha kiryarên wan ên şoreşgerî û tundrew rewa dikir, ji ber ku wan xwe wek pêşengên hatina Mehdî didîtin.

Nêrînên li ser Şerîet û Hecê: Ji ber girîngiya ku didan şîroveya batinî û bendewariya Mehdî yê ku dê şerîeta zahirî betal bike, Qarmatiyan nêrîneke pir rexneyî li hember pratîkên Îslamî yên kevneşopî hebûn. Bi taybetî, wan Hec wekî “xurafeyek” û ayîneke pûtperestî ya kevn didîtin. Di serdema Ebû Tahir el-Cenabî de, hewldan hebûn ku Hec ne li Mekkeyê, lê li navenda wan Hecerê (El-Ehsa) were kirin. Ev nêrîna li dijî Hecê rasterast êrîşa hovane ya li ser Mekkeyê û dizîna Hacerüleswed şîrove dike. Hin çavkaniyên dijber îdia dikin ku Qarmatiyan nimêjên rojane qedexe kirin, mizgeft li rojhilatê Erebistanê hilweşandin, û di meha Remezanê de bi eşkereyî goştê beraz xwarin û şerab vexwarin. Her çend ev îdia dibe ku ji hêla dijberên wan ve hatibin zêdekirin jî, ew asta radîkalîzma wan û dûrketina wan ji normên Îslamî yên hevpar nîşan didin.

Pratîkên Civakî yên Radîkal/Utopîk: Çavkaniyên dîrokî û lêkolînên nûjen behsa aliyên “komunîst” an “proto-sosyalîst” ên civaka Qarmatî dikin. Tê gotin ku wan xwedîtiya hevpar a samanê pêş dixist, pergaleke feydeya hevpar ava kiribûn, û milkê taybet di navbera peyrewên xwe de rakiribûn. Dewlet ji bo welatiyên xwe stipendên birêkûpêk peyda dikir û kesên feqîr an deyndar dikaribûn deynên bêfaîz bistînin. Ev prensîbên wekhevî û dabeşkirina dewlemendiyê ji bo kişandina girseyên bindest, wek cotkar, karker û pîşekaran, pir balkêş bûn. Di civaka Qarmatî de, jin jî xwedî maf û îmtiyazên berfireh bûn; ew dikaribûn perwerdehiyê bibînin, bixebitin, beşdarî artêşê bibin û di karên da’wetê de alîkariyê bikin. Ev nêzîkatiya utopîk a ji bo avakirina civakekê, Qarmatiyan ji gelek tevgerên din ên wê demê cuda dikir. Lêbelê, divê bê zanîn ku ev “utopya” bi giranî xwe dispêra kedxwariya xulaman, nemaze di warê çandiniyê de , û herwiha talankirina karwan û bajaran. Ev yek nakokiyeke kûr di navbera îdealên wekhevîparêz û pratîkên aborî yên dewleta Qarmatî de derdixe holê. Dibe ku îdeolojiya wekhevîparêz di serî de ji bo komkirina alîgiran û rewakirina serhildana wan li dijî Ebasiyan hatibe bikaranîn, lê ji bo domandina dewleta xwe ya îzolekirî û şerxwaz, ew neçar man ku serî li rêbazên bidin ku bi xwe jî dijberî prensîbên wekheviyê bûn. Ev nîşan dide ku çawa îdeolojiyên utopîk dikarin di pratîkê de bi awayên nediyar û nakok werin sepandin, nemaze dema ku bi hewcedariyên siyasî û leşkerî re rû bi rû bimînin.

Avabûn û Struktura Dewleta Qarmatî li Behreynê

Dewleta Qarmatî li Behreynê, ku di dawiya sedsala 9an de hate damezrandin, bû navenda hêz û bandora tevgera Qarmatî.

Ebû Seîd el-Cenabî (Damezrîner): Mîsyonerê Îsmaîlî Ebû Seîd Hesen ibn Behram el-Cenabî, ku bi eslê xwe ji Cennabeya Farisê bû, di salên 880 û 890î de li Behreynê (ku wê demê piraniya rojhilatê Erebistanê û giravên îroyîn ên Behreynê dihewand) dest bi da’weta Îsmaîlî kir û di nav eşîrên Bedewî yên herêmê de peyreweke xurt bi dest xist. Piştî perçebûna tevgera Îsmaîlî di sala 899 M. de, Ebû Seîd alîgirê fraksiyona ku îmameta Ebdullah el-Mehdî red dikir (ango Qarmatiyan) bû. Bi hevkariya eşîrên herêmî û bazirganên Kendava Farisî, Ebû Seîd di sala 899 M. de paytexta herêmê Hecer û herêma El-Hesa zeft kir û El-Hesa kir navenda dewleta xwe ya serbixwe. Di sala 900 M. de, wî bi têkbirina artêşeke Ebasî serxwebûna xwe misoger kir. Di bin desthilatdariya Ebû Seîd de, Qarmatiyên Behreynê bi piranî ji serhildanên Îsmaîlî yên li dijî Ebasiyan dûr man û bi Ebasiyan re aştiyeke nisbî parastin, ku ev yek bi gelemperî bi dayîna pereyan ji hêla wezîrê Ebasî Elî ibn Îsa ibn el-Cerrah ve dihat bidestxistin. Ebû Seîd di sala 913/914 M. de hate kuştin.

Ebû Tahir el-Cenabî (Berfireker): Piştî mirina Ebû Seîd, kurên wî bi navê desthilatdarî girtin, lê kurê wî yê herî biçûk û herî ambisyoz, Ebû Tahir Silêman el-Cenabî (jdb. 906 M. li Cennabeyê), di sala 923 M. de bi derxistina birayê xwe yê mezin Ebû’l-Qasim Seîd ji desthilatdariyê, bû serokê sereke. Di bin serokatiya Ebû Tahir de, Qarmatiyan dest bi serdemeke nû ya êrîşên tund û berfireh li dijî Xelîfetiya Ebasî kirin. Ew bi êrîşa xwe ya hovane ya li ser Mekkeyê di sala 930 M. de û dizîna Hacerüleswed tê nasîn. Ebû Tahir di sala 944 M. de ji ber nexweşiya xurîkê mir.

Struktura Dewletê: Dewleta Qarmatî li ser bingeha nirxên wekhevîxwaz û aqilmendiyê dihat birêvebirin. Tê gotin ku bi demê re, ew ji civakeke komunîst veguherî komareke ku tê de serekek û encûmeneke ji heft kesan (an jî li gorî hin çavkaniyan, şeş da’îyên payebilind ku ji hêla serekek ve dihatin birêvebirin) biryar didan. Hikûmeta Qarmatî ji felsefeya Yewnanî îlhama xwe digirt û bawer dikir ku armanca hemû mirovahiyê bextewarî ye û divê hikûmet ji bo her welatiyekî tiştê herî baş peyda bike. Dewlet xwedî aboriyeke pir dewlemend bû ku bi giranî xwe dispêra çandiniya berfireh a fêkî û genim, ku ji hêla hejmareke mezin a xulamên Etiyopyayî (li gorî Nasir Xusrew, nêzîkî 30,000) ve dihat kirin. Gelê Hesa ji bacan muaf bû û kesên di nav feqîriyê de an jî deyndar dikaribûn deynên bêfaîz bistînin. Ji bo danûstandinên herêmî pereyê sembolîk ê ji sirbê dihat bikaranîn. Ev taybetmendiyên civakî û aborî, Qarmatiyan wekî yek ji ezmûnên herî pêşîn ên dewletbûna komunal an proto-sosyalîst di cîhana Îslamê ya serdema navîn de destnîşan dikin.

Pevçûnên bi Xelîfetiya Ebasî re

Ji destpêka damezrandina xwe ve, dewleta Qarmatî ya Behreynê wekî tehdîdeke cidî ji bo Xelîfetiya Ebasî ya Sunî ya li Bexdayê dihat dîtin. Piştî ku Ebû Tahir el-Cenabî di sala 923 M. de bû serok, Qarmatiyan êrîşên xwe yên li dijî Ebasiyan tundtir kirin. Wan êrîşên dubare birin ser karwanên Hecê yên ku ji bo Mekkeyê diçûn an ji wir vedigeriyan, û gelek bajar û herêmên di bin kontrola Ebasiyan de talan kirin.

Di Tebaxa 923 M. de, Qarmatiyan êrîşeke ji nişka ve birin ser bajarê dewlemend ê Besrayê. Bajar ji bo 17 rojan bi tevahî hate talankirin, û Qarmatî bi xenîmeteke mezin û gelek xulaman vegeriyan Behreynê bêyî ku rastî berxwedaneke cidî werin. Ev êrîş qelsiya Ebasiyan û livdariya bilind a Qarmatiyan nîşan da.

Di Adara 924 M. de, Qarmatiyan karwana Hecê ya ku ji Mekkeyê vedigeriya Bexdayê tune kirin û gelek giregirên dîwana Ebasî dîl girtin. Hikûmeta Ebasî, ku ji ber hevrikiyên navxweyî û kêmbûna dahatê lawaz bûbû, nekarî bersiveke bi bandor bide. Ev bûyer li Bexdayê bû sedema nerazîbûnên gel û di encamê de wezîr Îbn el-Furat hat îdamkirin.

Karwana Hecê ya sala 925 M. jî rastî êrîşê hat û tevî ku 6,000 leşkeran ew diparastin, neçar ma ku vegere Kûfeyê û ziyaneke mezin dît. Qarmatiyan daxwaza radestkirina Besra û Xûzistanê kirin, û dema ku ev daxwaz hate redkirin, ew ketin Kûfeyê û heft rojan talan kirin, heta deriyên hesinî yên bajêr jî hilkirin û bi xwe re birin Behreynê.

Di Cotmeh/Mijdara 927 M. de, Ebû Tahir bi artêşeke biçûk (nêzîkî 1,500-2,300 zilam) dest bi êrîşeke berfireh li ser Iraqê kir. Wan Kûfe zeft kir û di 7ê Kanûna Pêşîn a 927 M. de, artêşa mîrê Azerbaycanê Yûsif ibn Ebî’l-Sac, ku ji hêla hejmarê ve pir mezintir bû, têk bir û Îbn Ebî’l-Sac bi xwe jî dîl girt. Piştî vê serkeftinê, Qarmatî ber bi bakur, ber bi Bexdayê ve, pêşve çûn û tirs û xofeke mezin li paytextê belav kirin. Her çend Ebasiyan artêşeke mezin (nêzîkî 40,000 zilam) kom kiribe jî, fermandarên Ebasî Mu’nis el-Muzafer û Ebû’l-Heyca el-Hemdanî ji şerê rasterast dûr ketin û bi xerakirina pireyan û qenalan hewl dan pêşveçûna Qarmatiyan rawestînin. Di 7ê Rêbendana 928 M. de, pêşveçûna Qarmatiyan li derdora Bexdayê hate sekinandin. Piştre Qarmatî ji Iraqê vekişiyan lê di rê de gelek herêmên Mezopotamya Jorîn talan kirin. Van êrîşan hem qelsiya leşkerî ya Ebasiyan eşkere kir hem jî rewşa siyasî û aborî ya xelîfetiyê xirabtir kir.

Serhişkiya Qarmatiyan a di redkirina Fatimiyan de, tevî ku her du kom jî ji heman koka Îsmaîlî bûn , ne tenê cudahiyeke teolojîk bû, lê di heman demê de îfadeya serxwebûnxwaziya siyasî û îdeolojîk a dewleta Behreynê bû. Qarmatiyên Behreynê îmameta xelîfeyên Fatimî yên li Afrîkaya Bakur û paşê Misrê nas nekirin. Ev redkirin ne tenê li ser bingeha nakokiyên li ser rêza îmametê bû, lê di heman demê de nîşana wê yekê bû ku Qarmatiyên Behreynê xwe wek tevgereke serbixwe û xwedî şîroveyeke taybet a Îsmaîlîzmê didîtin. Hewldanên Fatimiyan ji bo ku Qarmatiyên Behreynê bikevin bin desthilatdariya wan bi israr hatin redkirin. Dewleta wan a li Behreynê ne tenê wek navendeke siyasî, lê di heman demê de wek navendeke îdeolojîk a alternatîf jî dixebitî, ku şîroveya xwe ya taybet a Îsmaîlîzmê û bendewariya Mehdî diparast. Ev yek têkiliyên tevlihev ên di navbera komên cuda yên Îsmaîlî de û dijwariya avakirina yekîtiyeke tam di nav wan de radixe ber çavan.

Beşa Duyem: Êrîşa li ser Mekkeyê (930 M.) û Dizîna Hacerüleswed

Êrîşa Qarmatiyan a li ser Mekkeyê di sala 930 Mîladî de û dizîna Hacerüleswed yek ji bûyerên herî hovane û bi nîqaş di dîroka Îslamê de ye. Ev beş dê li ser amadekarî, armanc, bûyer û encamên vê êrîşê raweste.

Amadekarî, Armanc û Sedemên Êrîşê

Êrîşa li ser Mekkeyê ne kiryareke ji nişka ve bû, lê encama îdeolojiyeke radîkal û armancên siyasî yên demdirêj bû.

Sedemên Îdeolojîk: Motîvasyona sereke ya Qarmatiyan ji bo êrîşa li ser Mekkeyê ji îdeolojiya wan a taybet diherikî. Wan Hec wekî “xurafeyek” û bermayiyeke serdema pûtperestiyê didîtin û bawer dikirin ku divê were betalkirin. Li gorî baweriya wan a apokalîptîk, ev êrîş û bêrûmetkirina cihên pîroz ên Îslama Sunî dê rê li ber hatina Mehdiyê wan, Muhemmed ibn Îsmaîl, veke û serdema Îslamê ya zahirî bi dawî bîne û serdemeke nû ya batinî bide destpêkirin. Têkiliya vê êrîşê bi hevgirtina (qiran) gerstêrkên Saturn (Zuhal) û Jupiter (Muşterî) ya sala 928 Mîladî re jî tê destnîşankirin, ku ji hêla Qarmatiyan ve wekî nîşaneke esmanî ya ji bo destpêkirina serdema dawî dihat şîrovekirin. Behreyn bûbû navenda Mehdî-Xelîfeyê Qarmatî yê ji Îsfehanê, Ebû’l-Fadl el-Îsfehanî, ku Şerîeta Îslamê betal kiribû.

Sedemên Siyasî: Ji xeynî motîvasyonên îdeolojîk, armancên siyasî jî di vê êrîşê de roleke girîng leyîstin. Qarmatiyan dixwestin Xelîfetiya Ebasî, ku wan wekî zordest, ne rewa û dijminên ehlê beytê didîtin, lawaz bikin û bêrûmet bikin. Kontrolkirina Mekkeyê, heta ji bo demekê be jî, û nîşandana wê yekê ku Ebasî nikarin cihên herî pîroz ên Îslamê biparêzin, dê derbeyeke mezin li prestîj û otorîteya wan bixista. Herwiha, ev êrîş dê hêz û wêrekiya Qarmatiyan ji dijminên wan re nîşan bida û tirs û xofê di nav wan de belav bikira.

Sedemên Ekonomîk (Dibe ku): Her çend ne sedema sereke be jî, motîvasyonên aborî jî dibe ku di êrîşê de rolek leyîstibin. Talankirina Mekkeyê, ku di dema Hecê de tijî heciyên dewlemend û bazirganan bû, û desteserkirina dewlemendiyên wan dikaribû ji bo fînansekirina dewleta Qarmatî û artêşa wê sûdmend be. Hin lêkolîner, wekî Hugh N. Kennedy, pêşniyar dikin ku Qarmatiyan dibe ku hêvî dikirin ku Hecê û derfetên bazirganiyê yên pê re bi dizîna Hacerüleswed ber bi paytexta xwe El-Ehsa ve bikşînin. Lêbelê, ev nêrîn ji hêla lêkolînerên din ên wekî Michael Jan de Goeje û Heinz Halm ve tê gengeşekirin, ku ew bêtir giraniyê didin ser motîvasyonên îdeolojîk û sembolîk ên êrîşê.

Bûyerên Êrîşê

Êrîşa li ser Mekkeyê di bin serokatiya rasterast a Ebû Tahir el-Cenabî de di demsala Hecê ya zivistana 929-930 Mîladî (Rêbendan 930 Mîladî, an jî Zilhicce 317 Hîcrî) de pêk hat.

Ketina Mekkeyê di Dema Hecê de: Artêşa Qarmatî, ku hejmara wê di hin çavkaniyan de wek 700 an jî di navbera 1,500 û 2,300 mêran de tê texmînkirin, li ber deriyên Mekkeyê xuya bû. Di destpêkê de, garnîzona herêmî hewl da ku rê li ber wan bigire. Lêbelê, Ebû Tahir el-Cenabî, bi hîlebaziyeke mezin, îdia kir ku ew wekî Misilmanekî hatiye Hecê û mafê wî yê ketina bajêr heye, û soza ewlehiyê da bajar û hemû kesên tê de. Bi vî awayî, ew karî bêyî şer bikeve nav Mekkeyê.

Komkujiya Heciyan: Piştî ketina bajêr, artêşa Qarmatî yekser dest bi komkujiyeke hovane ya heciyan kir. Hecî di dema pêkanîna ayînên Hecê de, nemaze di dema tewafa li dora Ka’beyê de, dihatin qetilkirin. Hespên Qarmatiyan ketin nav Mescîd el-Heramê û êrîşî heciyên ku nimêj dikirin kirin. Hejmara kuştiyan di çavkaniyan de cihêreng e, lê bi gelemperî di navbera 20,000 û 30,000 hecî de tê texmînkirin. Ebû Tahir bi xwe jî di dema komkujiyê de amade bû û bi ayetên Quranê yên ku soza parastina Xwedê bi rêya Ka’beyê didin (wekî Sûreya Alî Îmran, ayeta 97, û Sûreya Qureyş, ayetên 3-4) tinazên xwe bi heciyên bêçare dikir. Termên heciyên kuştî li kolanên Mekkeyê bê ser û ber hatin hiştin û destûr nehat dayîn ku werin veşartin.

Bêrûmetkirina Bîra Zemzemê û Ka’beyê: Qarmatiyan ne tenê hecî qetil kirin, lê di heman demê de cihên herî pîroz ên Mekkeyê jî bêrûmet kirin. Wan termên heciyên kuştî avêtin nav Bîra Zemzemê da ku ava wê ya pîroz qirêj bikin. Ka’be bi xwe jî ji talan û wêrankirinê bêpar nema. Xeml û kelûpelên wê yên biqîmet, zêr û zîvên wê, û heta perdeya wê (kiswe) û deriyên wê jî hatin dizîn û birin. Tê gotin ku Ka’be bi xwîna heciyên kuştî hate qirêjkirin û agir pê xistin. Tenê mîzaba zêrîn a li ser banê Ka’beyê li cihê xwe ma. Ji kelûpelên pîroz ên Mekkeyê, tenê Meqamê Îbrahîm bi dizî ji bajêr hate derxistin û rizgar bû. Li gorî hin vegotinan, hin niştecihên Mekkeyê jî beşdarî komkujiyê bûn û êrîşî heciyan kirin. Qirkirin û talankirin ji heşt heta yanzdeh rojan berdewam kir; Qarmatî her şev vedigeriyan kampa xwe ya li derveyî bajêr û roja din dîsa vedigeriyan.

Dizîna Hacerüleswed û Birina wî bo El-Ehsa

Kiryarê herî sembolîk û herî şokê yê Qarmatiyan di dema êrîşa li ser Mekkeyê de dizîna Hacerüleswed bû. Ev kevirê pîroz, ku di quncikê rojhilat ê Ka’beyê de bi cih bûye û ji bo Misilmanan xwedî girîngiyeke mezin e, ji cihê xwe hate derxistin û ji hêla Qarmatiyan ve hate desteserkirin.

Piştre, Hacerüleswed ji Mekkeyê hate veguhestin navenda dewleta Qarmatî li Hecer (El-Ehsa) li herêma Behreynê. Ev kiryar ne tenê wekî talanekê, lê wekî hewldanek ji bo veguhastina navenda pîroziyê û otorîteya olî ji Mekkeyê bo paytexta Qarmatiyan dihat dîtin.

Rol û Gotinên Ebû Tahir el-Cenabî di Dema Êrîşê de

Ebû Tahir el-Cenabî, serokê karîzmatîk û hov ê Qarmatiyan, bi xwe serkêşiya êrîşa li ser Mekkeyê dikir û di hemû kiryarên hovane de roleke navendî leyîst. Çavkaniyên dîrokî radigihînin ku wî ne tenê fermana komkujî û talanê daye, lê bi xwe jî bi awayekî çalak beşdarî bêrûmetkirina pîroziyan bûye.

Tê gotin ku Ebû Tahir di dema kuştina heciyan de li ber deriyê Ka’beyê rûniştibû û bi ayetên Quranê û helbestan tinazên xwe bi qurbaniyan dikir. Yek ji gotinên wî yên herî navdar ku di çavkaniyan de tê ragihandin ev e: “Ez bi Xwedê me, û Xwedê ez im… Ew aferîdeyê diafirîne, û ez wan tune dikim”. Ev gotin ne tenê îfadeya hovîtiya wî ye, lê di heman demê de îdîayeke xwedayîtiyê û redkirina otorîteya Xwedê ya kevneşopî jî dihewîne, ku bi îdeolojiya apokalîptîk û mesîhparêz a Qarmatiyan re li hev tê. Helbesteke din a ku jê re tê îsnadkirin û tê de dibêje “Ev xanî [Ka’be] ne yê Xwedê ye, çimkî Xwedê qet xaniyek ji xwe re hilnabijêre” , rasterast pîroziya Ka’beyê û têgihiştina kevneşopî ya Îslamê ya li ser wê red dike.

Van kiryar û gotinan nîşan didin ku êrîşa li ser Mekkeyê ji bo Ebû Tahir û Qarmatiyan ne tenê operasyoneke leşkerî an talanekê bû, lê di heman demê de performanseke îdeolojîk a bi baldarî hatibû plankirin. Hilbijartina dema Hecê ji bo êrîşê, dema ku hejmara herî mezin a Misilmanan li Mekkeyê kom dibin, ne tesadufî bû; armanc zêdekirina bandora şokê û ragihandina peyameke îdeolojîk a xurt bû. Bêrûmetkirina sembolên herî pîroz ên Îslamê û tinazên bi ayetên Quranê armanc dikir ku îdiayên Îslama kevneşopî pûç bike û serweriya îdeolojiya Qarmatî îlan bike. Dizîna Hacerüleswed jî ne tenê talan bû, lê hewldanek bû ji bo veguhastina navenda pîroziyê ji Mekkeyê bo El-Ehsa, navenda Qarmatiyan. Bi vî awayî, kiryarên Qarmatiyan li Mekkeyê divê wekî stratejiyeke berfireh werin fêmkirin ku tê de tundûtûjiya fizîkî û şerê sembolîk bi hev re diçûn. Wan dixwest ne tenê Ebasiyan têk bibin, lê di heman demê de bingeha teolojîk a Îslama Sunî jî têk bibin û rê ji bo serdema Mehdiyê xwe vekin.

Lêbelê, brutalîteya zêde ya êrîşê û bêrûmetkirina pîroziyan dibe ku di nav Qarmatiyan bi xwe de jî bûbe sedema nîqaş û perçebûnê. Hin lêkolîner destnîşan dikin ku dibe ku Qarmatî “di destpêkê de qet Îsmaîlî nebûne, û kiryar û adetên wan îhtîmala wê baweriyê xurt dikir ku ew ne tenê heretîk bûn lê dijminên dijwar ên Îslamê bûn”. Bûyera “Mehdiyê sexte” Ebû’l-Fadl el-Îsfehanî, ku piştî êrîşa Mekkeyê ji hêla Ebû Tahir ve hatibû nasandin û paşê ji ber kiryarên xwe yên heretîk hatibû kuştin , nîşan dide ku di nav tevgera Qarmatî de jî li ser rê û rêbazên îdeolojîk nakokî hebûn. Her çend êrîşa li ser Mekkeyê li gorî îdeolojiya wan a apokalîptîk be jî, asta tundûtûjiyê û bêrûmetkirina sembolên ku ji bo piraniya Misilmanan pîroz bûn, dibe ku ji bo hin Qarmatiyan jî pir zêde bûbe û bûbe sedema dudiliyê an jî perçebûnê di demên paşê de. Nameya şermezarkirinê ya Îmamê Fatimî el-Mehdî jî nîşan dide ku ev kiryar di nav komên din ên Îsmaîlî de jî bi tundî hat redkirin. Ji ber vê yekê, êrîşa Mekkeyê, her çend lûtkeya hêza leşkerî ya Qarmatiyan temsîl bike jî, dibe ku di heman demê de tovên hilweşîna wan a îdeolojîk û siyasî jî tê de hewandibe. Radîkalîzma zêde û dûrketina tam ji normên Îslamî yên hevpar, wan ji piraniya cîhana Misilman îzole kir û dibe ku di nav xwe de jî bûbe sedema krîzên baweriyê.

Beşa Sêyem: Hacerüleswed di Destê Qarmatiyan de û Vegerandina Wî

Piştî êrîşa hovane ya sala 930 Mîladî, Hacerüleswed ji Ka’beyê hate dizîn û ji bo heyameke dirêj di destê Qarmatiyan de ma. Ev beş dê li ser çawaniya muhafezekirina kevir li El-Ehsa, rewşa Hecê di wê heyamê de, û prosesa tevlihev a vegerandina wî raweste.

Muhafezekirina Hacerüleswed li El-Ehsa (nêzîkî 930-951/952 M.)

Li gorî piraniya çavkaniyên dîrokî, Hacerüleswed ji bo heyameke ku di navbera 20 û 23 salan de diguhere (ji 930 M. heta nêzîkî 951 an 952 M.) li El-Ehsa (an Hecer, an jî li gorî hin çavkaniyan Qetîf), navenda dewleta Qarmatî li Behreynê, ma.

Derbarê çawaniya muhafezekirina kevir û muameleya Qarmatiyan pê re, agahiyên berfireh û teqez kêm in. Lêbelê, îdiayeke balkêş ji hêla dîroknasê Osmanî yê sedsala 19an, Qutb ed-Dîn en-Nehrewalî ve hatiye kirin. Li gorî Qutb ed-Dîn, Ebû Tahir el-Cenabî Hacerüleswed li mizgeftekê bi navê “Mescîd ed-Dirar” (Mizgefta Zirarê/Dijminatiyê) li El-Ehsa bi cih kiribû, bi mebesta ku Hecê ji Mekkeyê ber bi navenda xwe ve beralî bike û El-Ehsa bike qiblegeheke nû. Lêbelê, ev hewldana wî bi ser neket, ji ber ku hecî berdewam kirin ku cihê Hacerüleswed ê vala li Ka’beyê bi rûmet bigirin û ayînên xwe li wir pêk bînin. Navê “Mescîd ed-Dirar” bi xwe referanseke rasterast e ji bo mizgeftekê ku di serdema Pêxember Muhemmed de ji hêla munafiqan ve bi mebestên xerab û ji bo perçekirina civata Misilmanan hatibû avakirin û paşê bi fermana Pêxember hatibû hilweşandin. Ji ber vê yekê, bikaranîna vî navî ji hêla Qutb ed-Dîn ve dibe ku şîroveyeke polemîk be ji bo şeytanîkirina kiryarên Qarmatiyan û nîşandana niyeta wan a ji bo têkbirina Îslama rastîn. Heke îdiaya avakirina mizgeftekê bi vî rengî û bi vê niyetê rast be, ew kûrahiya dijberiya îdeolojîk a Qarmatiyan li hember Mekke û Îslama kevneşopî nîşan dide. Ew ne tenê li dijî desthilatdariya siyasî ya Ebasiyan bûn, lê dixwestin sîstemeke pîroziyê ya alternatîf û radîkal ava bikin. Lêbelê, divê bi hişyarî nêzî vê îdiayê bibin, ji ber ku dibe ku ew beşek ji wêjeya dij-Qarmatî ya paşerojê be û ji hêla çavkaniyên hemdem ve bi tevahî neyê piştrastkirin.

Derbarê rewşa fizîkî ya kevir di dema dîlgirtinê de, tê ragihandin ku Hacerüleswed di dema dizîn, veguhestin, an jî di dema ku di destê Qarmatiyan de bû, zirar dîtiye û perçe bûye. Muhemmed bîn Xuze’a, yê ku piştî vegerandina kevir ew lêkolaye, gotiye ku tenê serê kevir reş bûye û beşên din ên wî spî mane. Ev yek nîşan dide ku kevir ne tenê ji cihê xwe yê pîroz hatibû dûrxistin, lê di heman demê de zirara fizîkî jî dîtibû.

Rewşa Hecê di Dema Nebûna Hacerüleswed de

Êrîşên Qarmatiyan ên li ser karwanên Hecê yên beriya sala 930 M. û bi taybetî dagirkirina Mekkeyê û dizîna Hacerüleswed di wê salê de, bû sedema astengiyeke mezin û demdirêj ji bo pêkanîna ferîzeya Hecê. Çavkanî li ser asta vê astengiyê hinekî cihêreng in. Hin çavkanî îdia dikin ku Hec ji bo heyameke deh salan an jî zêdetir bi tevahî hate sekinandin, ji ber ku ewlehiya can û malê heciyan tune bû. Di sala 926 M. de, beriya êrîşa mezin, ji ber kêmbûna fonan ji bo peydakirina eskorteke leşkerî, karwana Hecê bi tevahî hatibû betalkirin, û li Mekkeyê tirs û xof belav bûbû.

Çavkaniyên din destnîşan dikin ku tevî nebûna Hacerüleswed û tehdîda Qarmatiyan, hin hecî dibe ku berdewam kiribin ku herin Mekkeyê û ayînên Hecê bi cih bînin, lê di bin şert û mercên pir dijwar û bi rîskeke mezin de. Tê gotin ku di dema nebûna kevir de, heciyan di dema tewafê de li cihê Hacerüleswed ê vala îşaret dikirin an jî destê xwe lê didan mîna ku kevir li wir be. Ev yek nîşan dide ku her çend sembola fizîkî ya Hacerüleswed tune bûbe jî, girîngiya sembolîk a cihê wî û ayîna tewafê ji bo Misilmanan berdewam kiriye.

Bêguman, ev rewş bandoreke neyînî ya pir mezin li ser aboriya Mekkeyê, ku bi giranî xwe dispêra Hecê, û herwiha li ser prestîj û otorîteya Xelîfetiya Ebasî wekî parêzvanên cihên pîroz kir. Astengkirina Hecê ne tenê pirsgirêkeke olî bû, lê di heman demê de krîzeke siyasî û aborî ya kûr bû ji bo cîhana Îslamê ya wê demê.

Danûstandin û Faktorên Vegerandina Kevir

Vegerandina Hacerüleswed piştî heyameke dirêj a dîlgirtinê encama proseseke tevlihev a danûstandinên siyasî, zextên leşkerî û îdeolojîk, û guherînên navxweyî yên di nav Qarmatiyan de bû.

Zextên Fatimiyan: Xelîfeyê Fatimî el-Mehdî Bîllah (damezrînerê xelîfetiyê) yekser piştî bûyerê nameyeke tund a şermezarkirinê ji Ebû Tahir el-Cenabî re şand û kiryarên wî yên li Mekkeyê bi tundî rexne kir, wan wekî “gunehekî mezin” û “binpêkirina kevneşopiyan” bi nav kir. Tê gotin ku ev name ji hewldanên Ebasiyan ên ji bo dayîna fidyeyê bibandortir bû û Ebû Tahir lêborîn xwestiye û soza vegerandina kevir daye, her çend ev yek di cih de pêk nehatibe. Paşê, Xelîfeyê Fatimî el-Mensûr Bîllah (desthilatdarî 946-953 M.) jî, li gorî hin riwayetan, ji bo vegerandina kevir hewl da û dibe ku fermana vegerandina wî dabe. Fatimiyan, wekî hêzeke Îsmaîlî ya hevrik ku dixwest xwe ji kiryarên tundrew ên Qarmatiyan dûr bixe û îdiayên xwe yên ji bo serokatiya cîhana Îslamê xurt bike, eleqeyeke mezin bi vegerandina kevir û sererastkirina rewşa Hecê nîşan didan. Wan hewl dan ku Qarmatiyan qanih bikin ku kevir vegerînin, lê li gorî hin çavkaniyan, Qarmatiyan di dawiyê de pêşniyara fidyeyê ya Ebasiyan qebûl kirin, ku ev yek ji bo Fatimiyan wek têkçûneke dîplomatîk dihat dîtin ku ew ji “rûmeta” vegerandina kevir bêpar hiştin.

Fidyeya Ebasiyan: Xelîfetiya Ebasî, ku ji ber bêhêziya xwe ya di parastina Mekkeyê de û windakirina Hacerüleswed rastî şermek mezin hatibû, ji bo vegerandina kevir û prestîja xwe ya olî, neçar ma ku pereyekî mezin wekî fidye bide Qarmatiyan. Mîqdara fidyeyê di çavkaniyan de cihêreng e; hin behsa 30,000 dînarên zêr dikin ku ji hêla Xelîfe el-Mutî’ Lîllah ve hatiye dayîn , hinên din jî behsa 50,000 dînar dikin ku ji hêla Emîrê Bexdayê Begkem ve hatiye pêşniyarkirin (lê dibe ku hatiye redkirin). Ev dayîna fidyeyê nîşana lawazî û bêçaretiya Ebasiyan li hember Qarmatiyan bû.

Sedemên Navxweyî yên Qarmatiyan: Guherînên di nav tevgera Qarmatî bi xwe de jî di vegerandina kevir de roleke girîng leyîstin. Piştî mirina Ebû Tahir el-Cenabî di sala 944 M. de ji ber nexweşiya xurîkê , û nemaze piştî têkçûna ezmûna “Mehdiyê sexte” Ebû’l-Fadl el-Îsfehanî di sala 931 M. de (ku ji hêla Ebû Tahir ve hatibû nasandin lê ji ber kiryarên xwe yên heretîk û zordestiyê, tevî kuştina hin giregirên Qarmatî, hatibû kuştin), moralê Qarmatiyan têk çû û gelek ji peyrewên wan ji Behreynê derketin. Ev bûyer û bêhêvîbûna ji hatina Mehdî dibe ku Qarmatî qels kiribin û wan ber bi lêgerîna aştiyê bi Ebasiyan re û normalîzekirina têkiliyên xwe ve biribe. Peymana aştiyê di navbera Qarmatî û hikûmeta Ebasî de di sala 939 M. de hate girêdan , ku ev yek zemîneke girîng ji bo danûstandinên li ser vegerandina Hacerüleswed amade kir.

Vegerandina Hacerüleswed ne serkeftineke yekalî ya Ebasiyan an Fatimiyan bû, lê encama guherîna hevsengiya hêzê û hesabên pragmatîk ên hemû aliyan bû. Qarmatiyan di destpêkê de hem fidyeya Ebasiyan hem jî hewlên Fatimiyan red kiribûn. Lê krîza navxweyî ya Qarmatiyan piştî bûyera “Mehdiyê sexte” û mirina Ebû Tahir hêza wan lawaz kir. Ebasiyan, ji bo vegerandina prestîja xwe ya olî, amade bûn ku berdêlekê bidin. Fatimiyan, wek hêzeke Îsmaîlî ya hevrik, dixwestin xwe ji kiryarên Qarmatiyan dûr bixin û dibe ku zexta îdeolojîk berdewam kiribin. Qarmatiyên lawazbûyî dibe ku vegerandina kevir wek rêyek ji bo kêmkirina zextên derve û bidestxistina hin tawîzan dîtibin, ku bi peymana aştiyê ya 939 M. bi Ebasiyan re encam da. Bi vî awayî, vegerandina Hacerüleswed ne tenê li ser bingeha olî bû, lê di heman demê de manevrayeke siyasî ya tevlihev bû ku tê de her aliyek li gorî berjewendî û rewşa xwe ya guherbar tevgeriya. Ev nîşan dide ku çawa sembolên olî dikarin di lîstikên hêzê yên herêmî de bibin amûrên girîng.

Sal û Awayê Vegerandinê û Rewşa Kevir

Hacerüleswed di dawiyê de di sala 339 Hîcrî de, ku li gorî çavkaniyan bi sala 951 Mîladî an jî 952 Mîladî re têkildar e, hate vegerandin Mekkeyê. Li gorî vegotina dîroknas el-Cuweynî, kevir piştî 22 salan, di sala 951 M. de, di bin şert û mercên nepenî de hate vegerandin. Ew di çenteyekî de pêçayî bû û li Mizgefta Mezin a Kûfeyê li Iraqê hate avêtin, ligel noteyeke ku tê de hatibû nivîsandin: “Bi fermanê me ew bir, û bi fermanê me ew vegerand”. Ev vegotin nîşan dide ku Qarmatiyan heta dawiyê jî hewl dane ku kiryara xwe wekî tiştekî di bin kontrola xwe de û li gorî “fermaneke” bilind nîşan bidin, her çend nasnameya vê “fermanê” ne diyar be jî.

Wekî ku berê hate gotin, Hacerüleswed di dema dizîn û veguhestinê de zirareke mezin dîtibû û perçe perçe bûbû. Piştî vegerandina wî bo Mekkeyê, ew perçe bi hev ve hatin girêdan û ji bo parastina wan, kevir di nav çarçoveyeke zîvîn de hate bicîkirin. Ev çarçoveya zîvîn heta roja îro jî li dora Hacerüleswed e û bûye beşek ji dîmena wî ya naskirî.

Tablo 2: Berawirdkirina Nêrînên Îdeolojîk ên Qarmatiyan, Fatimiyan û Ebasiyan Derbarê Hecê û Xelîfetiyê

Aliyê Îdeolojîk	Nêrîna Qarmatî (Behreyn)	Nêrîna Fatimî	Nêrîna Ebasî (Sunî ya Giştî)
Nêrîna li ser Hecê	Wek “xurafeyek” û ayîneke pûtperestî ya kevn dihat dîtin. Hewl didan Hecê ber bi navenda xwe Hecerê ve beralî bikin.	Hec wek ferîzeyeke Îslamî dipejirandin û xwe wek parêzvanên cihên pîroz didîtin. Di sala 975 M. de Xelîfeyê Fatimî wek parêzvanê Hecê hate nasîn.	Hec yek ji pênc stûnên Îslamê ye û ferzeke bingehîn e. Xelîfe berpirsiyarê ewlehiya heciyan û rêxistina Hecê ye.
Konsepta Îmamet/Xelîfetiyê	Îmameta Fatimiyan red dikirin. Li benda hatina Mehdî Muhemmed ibn Îsmaîl bûn ku dê wek Îmamê Qaim û xelîfeyê rastîn xuya bibe.	Xelîfeyên Fatimî xwe wek Îmamên masûm ji nesla Elî û Fatimê û cîgirên rewa yên Pêxember didîtin. Îmamet ji bo wan bingeha dîn û dewletê bû.	Xelîfe cîgirê Pêxember e û serokê siyasî û olî yê ummeta Misilman e. Divê ji eşîra Qureyş be. Meşrûiyeta wan bi piranî li ser bingeha domandina kevneşopiya Sunî û parastina Şerîetê bû.
Şîroveya Şerîetê	Girîngî didan şîroveya batinî (esoterîk). Bawer dikirin ku Mehdî dê şerîeta zahirî betal bike û şerîeteke nû ya batinî bîne. Di dema Mehdiyê Îsfehanî de Şerîet bi fermî hatibû betalkirin.	Her çend girîngî didan şîroveya batinî jî, lê di pratîka dewletê de bi gelemperî şerîeta zahirî jî diparastin û sazî û dadgehên Îslamî bi rê ve dibirin. Lêbelê, şîroveyên wan ên Îsmaîlî hebûn.	Şerîet li ser bingeha Quran, Sunnet, Îcma û Qiyasê ye û divê bi awayekî zahirî were sepandin. Xelîfe berpirsiyarê parastin û sepandina Şerîetê ye.
Helwesta li hember Ebasiyan	Wan wek zordest, ne rewa û dijminên ehlê beytê didîtin û bi awayekî tund li dijî wan şer dikirin.	Wan wek xelîfeyên ne rewa û zordest didîtin û xwe wek alternatîfa wan a rewa pêşkêş dikirin. Armanca wan a dawî hilweşandina Xelîfetiya Ebasî û yekkirina cîhana Îslamê di bin ala Fatimî de bû.	Xwe wek xelîfeyên rewa yên cîhana Misilman didîtin û li dijî hemû komên ku otorîteya wan red dikirin, şer dikirin.

Ev tablo cudahiyên bingehîn ên îdeolojîk ên di navbera aktorên sereke de bi awayekî zelal û berawirdî nîşan dide. Ev yek ji xwendevan re dibe alîkar ku motîvasyonên li pişt kiryarên wan û kûrahiya nakokiyên wê demê baştir fêm bike. Nakokiya Qarmatiyan bi Ebasiyan û Fatimiyan re ne tenê siyasî bû, lê xwedî kokên kûr ên îdeolojîk bû. Fêmkirina van cudahiyên îdeolojîk ji bo têgihiştina sedemên êrîşa li ser Mekkeyê, reaksiyonên li hember wê, û têkiliyên tevlihev ên di navbera van koman de krîtîk e. Tabloyek berawirdî dê van têgehên îdeolojîk ên carinan abstrakt bi awayekî konkret û hêsan ji bo têgihiştinê pêşkêş bike. Ew ê bihêle xwendevan rasterast nêrînên dijber bibîne û girîngiya îdeolojiyê di şekildana bûyerên dîrokî de binirxîne.

Beşa Çarem: Bandor û Encamên Bûyerê

Dagirkirina Mekkeyê û dizîna Hacerüleswed ji hêla Qarmatiyan ve ne tenê bûyereke hovane û trawmatîk bû, lê di heman demê de xwedî bandor û encamên kûr û demdirêj bû li ser Xelîfetiya Ebasî, Xelîfetiya Fatimî, cîhana Îslamê bi giştî, pêvajoya Hecê, têkiliyên Sunî-Şîe, û herwiha li ser tevgera Qarmatî bi xwe.

Bandora li ser Xelîfetiya Ebasî û Fatimî, û Têkiliyên Navbera Wan

Xelîfetiya Ebasî: Êrîşa Qarmatiyan a li ser Mekkeyê û bêrûmetkirina cihên pîroz, qelsî û bêhêziya Xelîfetiya Ebasî ya di parastina sembolên herî girîng ên Îslamê û ewlehiya heciyan de bi awayekî eşkere nîşan da. Ev yek derbeyeke mezin li prestîj û otorîteya olî û siyasî ya Ebasiyan xist. Xelîfeyê Ebasî, ku diviyabû wek parêzvanê cihên pîroz û rêberê ummeta Misilman bihata dîtin, di vê erkê xwe de bi awayekî berbiçav têk çûbû. Nekarîna wan a vegerandina Hacerüleswed ji bo heyameke dirêj (nêzîkî 22 salan) û neçarmana wan a dayîna fidyeyeke mezin ji bo vegerandina kevir , nîşaneke din a lawaziya wan bû. Ev bûyer ne tenê wek têkçûneke leşkerî, lê wek têkçûneke sembolîk a mezin ji bo Ebasiyan dikare were şîrovekirin. Wê pirs li ser meşrûiyeta wan wek serokên cîhana Sunî zêde kir û dibe ku beşdarî li perçebûna siyasî ya zêdetir a xelîfetiyê kiribe, ku di encamê de hêzên herêmî yên wekî Biweyhiyan û paşê Selçûqiyan li Bexdayê serdest bûn.

Xelîfetiya Fatimî: Ji bo Fatimiyan, ku hevrikên sereke yên Ebasiyan bûn û xwe wek xelîfeyên rewa yên cîhana Îslamê û Îmamên Îsmaîlî didîtin, ev bûyer hem tehdîdek bû hem jî firsendek. Tehdîd bû, ji ber ku kiryarên tundrew ên Qarmatiyan, ku ew jî wek şaxekî Îsmaîlî dihatin dîtin, dikaribû navûdengê hemû Îsmaîliyan xera bike. Ji ber vê yekê, Fatimiyan bi lez xwe ji Qarmatiyan û kiryarên wan dûr xistin û wan bi tundî şermezar kirin, wekî ku di nameya Xelîfe el-Mehdî Bîllah de ji Ebû Tahir re tê dîtin. Firsende bû, ji ber ku Fatimiyan dikaribû vê rewşê ji bo xurtkirina pozîsyona xwe ya îdeolojîk û siyasî li hember Ebasiyan bikar bînin. Bi şermezarkirina Qarmatiyan û hewldana ji bo vegerandina Hacerüleswed , Fatimiyan dixwest xwe wek lîderên berpirsiyar û rewa yên cîhana Îsmaîlî û heta Misilmanan bi giştî nîşan bidin. Wan dixwest nîşan bidin ku ew ji Ebasiyan çêtir dikarin pîroziyên Îslamê biparêzin û rêberiya Misilmanan bikin. Her çend Qarmatiyan di dawiyê de Hacerüleswed bi fidyeyekê li Ebasiyan vegerandin û ev yek ji bo Fatimiyan wek têkçûneke dîplomatîk dihat dîtin ku ew ji “rûmeta” vegerandina kevir bêpar hiştin , lê di demên paşê de, nemaze piştî zeftkirina Misrê di sala 969 M. de, Fatimiyan karîn bandora xwe li Hîcazê zêde bikin û heta radeyekê Ebasiyan ji qada siyasî ya herêmê dûr bixin. Di sala 975 M. de, Xelîfeyê Fatimî wek parêzvanê Hecê hate nasîn, ku ev yek şikestineke mezin bû ji bo prestîja Ebasiyan. Di heman demê de, Qarmatiyan di hin serdeman de bi Ebasiyan re li dijî Fatimiyan tifaq jî kirin, ku ev yek têkiliyên tevlihev û guherbar ên di navbera van sê hêzan de nîşan dide.

Kارتêkirina li ser Cîhana Îslamê, Hecê, û Têkiliyên Sunî-Şîe

Cîhana Îslamê: Dagirkirina Mekkeyê û dizîna Hacerüleswed li seranserê cîhana Misilman şok, hêrs û matmayîneke mezin çêkir. Ev kiryar wekî bêrûmetkirina herî mezin a pîroziyên Îslamê û binpêkirina nirxên bingehîn ên dîn dihat dîtin. Ew tirs û xofa ku Qarmatiyan belav kiribû, ji bo demekê ewlehiya li gelek herêmên cîhana Îslamê têk bir.

Hec: Wekî ku berê hate destnîşankirin, Hec ji bo heyameke dirêj (nêzîkî 20-22 salan) bi awayekî cidî hate astengkirin an kêmkirin. Ev yek ne tenê bandoreke neyînî ya mezin li ser jiyana olî ya Misilmanan kir, ku ji pêkanîna yek ji ferzên xwe yên bingehîn bêpar mabûn, lê di heman demê de zirareke mezin da aboriya Mekkeyê û herêmên derdora wê, ku bi giranî xwe dispêra hatina heciyan. Herwiha, ewlehiya rêyên Hecê ji bo demekê bi tevahî ji holê rabû.

Têkiliyên Sunî-Şîe: Bûyera dagirkirina Mekkeyê ji hêla Qarmatiyan ve, ku wekî komeke Şîî ya Îsmaîlî dihatin nasîn, di polemîk û nîqaşên di navbera Sunî û Şîeyan de wekî amûreke xurt hate bikaranîn. Ji hêla Suniyan ve, ev kiryar wekî delîlek ji bo “heretîkbûn”, “kafirbûn” û “dijminatiya” Şîeyan (bi taybetî Îsmaîliyan) li hember Îslama rastîn û pîroziyên wê hate pêşkêşkirin. Ev yek bêguman alozî, nefret û dijminatiya di navbera mezheban de kûrtir kir û ji bo sedsalan bandora xwe domand. Her çend komên din ên Şîe, wekî Dwanzde Îmamî û heta Fatimiyên Îsmaîlî, xwe ji kiryarên Qarmatiyan dûr xistin û wan şermezar kirin jî, ev bûyer wekî lekeyeke reş li ser navê Şîîzmê bi giştî ma di çavê gelek Suniyan de.

Bandora li ser Tevgerên Îsmaîlî û Nasnameya Wan

Kiryarên tundrew û hovane yên Qarmatiyan li Mekkeyê, û bi giştî îdeolojiya wan a radîkal, ziyaneke mezin da navûdeng û pêşveçûna tevgera Îsmaîlî bi giştî. Fatimiyan û komên din ên Îsmaîlî yên moderat neçar man ku bi awayekî eşkere û dubare xwe ji Qarmatiyan û kiryarên wan dûr bixin û îdeolojiya xwe ji ya wan cuda bikin da ku ji ber kirinên Qarmatiyan neyên tawanbarkirin. Ev yek bû sedema zelalkirineke zêdetir a xetên îdeolojîk di nav tevgera Îsmaîlî bi xwe de.

Bûyera “Mehdiyê sexte” Ebû’l-Fadl el-Îsfehanî, ku piştî êrîşa Mekkeyê ji hêla Ebû Tahir ve hatibû nasandin û paşê ji ber kiryarên xwe yên heretîk û zordestiyê hatibû kuştin, û herwiha vegerandina Hacerüleswed piştî zextên derve û danûstandinan, dibe ku bûbe sedema lawazbûn, bêhêvîbûn û perçebûna navxweyî ya tevgera Qarmatî bi xwe jî. Piştî van bûyeran, hêza Qarmatiyan gav bi gav kêm bû û ew ji hêzeke herêmî ya tehdîtkar veguherîn komeke îzolekirî, heta ku di dawiya sedsala 11an de bi tevahî ji holê rabûn.

Bikaranîna Bûyerê di Wêjeya Polemîk de

Wekî ku hate destnîşankirin, dîroknas û teologên Sunî bûyera dagirkirina Mekkeyê û kiryarên Qarmatiyan bi berfirehî di berhemên xwe de tomar kirin û ew wekî delîlek ji bo şermezarkirina Qarmatiyan û bi giştî Îsmaîliyan û heta radeyekê hemû Şîeyan bikar anîn. Di van berheman de, Qarmatî wekî “kafir”, “mulhid”, “dijminên Îslamê” û “heretîk” hatin binavkirin. Kiryarên wan ên li Mekkeyê wekî hovîtî û bêrûmetkirina pîroziyên herî mezin ên Îslamê hatin şîrovekirin. Ev wêjeya polemîk ji bo sedsalan di şekildana têgihiştina Suniyan a li ser Şîe û bi taybetî Îsmaîliyan de roleke girîng leyîst.

Ji aliyê din ve, çavkaniyên Îsmaîlî, nemaze yên nêzîkî Fatimiyan, hewl dan ku xeta xwe ji ya Qarmatiyan bi tevahî cuda bikin. Wan kiryarên Qarmatiyan şermezar kirin û tekezî li ser wê yekê kirin ku Qarmatî ji rêya rast a Îsmaîlîzmê derketine û nûneratiya baweriya rastîn nakin. Ev yek jî beşek ji polemîka navxweyî ya Îsmaîlî û herwiha hewldana ji bo parastina navûdengê tevgera Îsmaîlî li hember êrîşên Suniyan bû.

Encamname

Dagirkirina Mekkeyê ji hêla Qarmatiyan ve di sala 930 Mîladî de û dizîna Hacerüleswed ji Ka’beyê, yek ji bûyerên herî trawmatîk û bi bandor di dîroka Îslamê ya serdema navîn de ye. Wekî ku di vê gotarê de bi berfirehî hate analîzkirin, ev bûyer ne tenê encama êrîşeke leşkerî ya ji rêzê bû, lê kokên wê di nav tevliheviya faktorên îdeolojîk, siyasî û dibe ku sosyo-ekonomîk de bûn.

Qarmatî, wekî şaxekî radîkal ê Îsmaîlîzma Şîe, bi baweriyên xwe yên batinî, bendewariya xurt a ji bo hatina Mehdî, û nêrînên xwe yên taybet ên li ser Şerîet û Hecê, ji piraniya cîhana Misilman cuda dibûn. Redkirina wan a ji Hecê wekî “xurafeyek” û hewldana wan a ji bo têkbirina sembolên Îslama Sunî, motîvasyona sereke ya îdeolojîk a li pişt êrîşa li ser Mekkeyê bû. Armancên siyasî yên wekî lawazkirin û bêrûmetkirina Xelîfetiya Ebasî ya hevrik jî di vê êrîşê de roleke girîng leyîstin. Dewleta wan a li Behreynê, ku li ser bingeha hin prensîbên wekhevîxwaz û komunal hatibû avakirin, lê di heman demê de xwe dispêra talan û kedxwariyê, karakterê nakok ê vê tevgerê nîşan dide.

Êrîşa li ser Mekkeyê, ku di bin serokatiya Ebû Tahir el-Cenabî de pêk hat, bi hovîtiyeke mezin hate bibîranîn: komkujiya bi hezaran heciyan, bêrûmetkirina Bîra Zemzemê û Ka’beyê, û di dawiyê de dizîna Hacerüleswed. Ev kevirê pîroz nêzîkî 22 salan li El-Ehsa, navenda Qarmatiyan, ma û di vê heyamê de Hec bi awayekî cidî hate astengkirin. Vegerandina Hacerüleswed di sala 951/952 M. de encama danûstandinên tevlihev bû ku tê de zextên Fatimiyan, fidyeya ku ji hêla Ebasiyan ve hate dayîn, û lawazbûna navxweyî ya Qarmatiyan rol leyîstin.

Bandor û encamên vê bûyerê pir berfireh bûn. Ji bo Xelîfetiya Ebasî, ew têkçûneke mezin a prestîj û otorîteyê bû. Ji bo Fatimiyan, ew firsendek bû ku xwe ji tundrewiya Qarmatiyan dûr bixin û îdiayên xwe yên ji bo serokatiya cîhana Îslamê xurt bikin. Li seranserê cîhana Îslamê, bûyer bû sedema şok û hêrseke mezin û Hec ji bo demekê asteng kir. Di têkiliyên Sunî-Şîe de, ew bû sedema kûrbûna alozî û dijminatiyê, û di wêjeya polemîk de bi berfirehî hate bikaranîn. Ji bo tevgera Qarmatî bi xwe jî, her çend êrîş lûtkeya hêza wan a leşkerî nîşan bide jî, dibe ku di heman demê de bûbe sedema destpêka lawazbûna wan a îdeolojîk û siyasî.

Bi kurtasî, dagirkirina Mekkeyê ji hêla Qarmatiyan ve ne tenê rûpelekî tarî di dîroka Îslamê de ye, lê di heman demê de bûyereke girîng e ku têkiliyên tevlihev ên di navbera îdeolojî, siyaset û tundûtûjiyê de di serdema navîn a Îslamî de radixe ber çavan. Ew nîşan dide ku çawa şîroveyên radîkal ên dînî dikarin bibin sedema kiryarên tundrew ên ku encamên wan ji bo demeke dirêj berdewam dikin.

Ji bo lêkolînên paşerojê, çend warên ku dikarin bêne kûrkirin hene. Yek jê, lêgerîna li çavkaniyên Kurdî yên ne-rasterast an jî analîzkirina awayê ku ev bûyer di hişmendiya kolektîf a Misilmanên Kurd de (heke hebe) hatiye bibîranîn. Her çend çavkaniyên rasterast ên Kurdî yên hemdem kêm bin jî, dibe ku di berhemên wêjeyî, helbestî an jî vegotinên devkî yên paşerojê de hin şopên vê bûyera mezin werin dîtin. Wekî din, analîzeke berfirehtir a li ser çawaniya muhafezekirina Hacerüleswed li El-Ehsa û bandora rastîn a nebûna wî li ser pratîkên Hecê di navbera salên 930-952 M. de dikare têgihiştina me ya li ser vê serdemê dewlemendtir bike. Lêkolînên arkeolojîk ên li herêma El-Ehsa jî dibe ku hin agahiyên nû li ser navenda Qarmatiyan û jiyana wan a rojane derxînin holê. Di dawiyê de, berawirdkirina berfirehtir a reaksiyonên Fatimî û Ebasî û stratejiyên wan ên li hember tehdîda Qarmatî dikare ronahiyeke nû bixe ser dînamîkên hêzê yên wê demê li Rojhilata Navîn.

Çavkanî

Daftary, F. (1990). The Ismāʿı̄lı̄s: Their History and Doctrines. Cambridge: Cambridge University Press.
Daftary, F. (2007). The Ismāʿı̄lı̄s: Their History and Doctrines (Second ed.). Cambridge: Cambridge University Press.
Halm, H. (1991). Das Reich des Mahdi: Der Aufstieg der Fatimiden. Munich: C. H. Beck.
Halm, H. (1996). The Empire of the Mahdi: The Rise of the Fatimids (M. Bonner, Trans.). Leiden: Brill.
Halm, H. (1997). The Fatimids and Their Traditions of Learning. London: I.B. Tauris in association with The Institute of Ismaili Studies.
Hizmetli, S. (2001). Karmatîler. TDV İslâm Ansiklopedisi. Retrieved from https://islamansiklopedisi.org.tr/karmatiler
İbnü’l-Esîr, İ. (n.d.). El-Kamil fi’t-Tarih..
Kennedy, H. (2004). The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century (Second ed.). Harlow: Longman.
Madelung, W. (1996). The Fatimids and the Qarmatīs of Bahrayn. In F. Daftary (Ed.), Mediaeval Isma’ili History and Thought (pp. 21–73). Cambridge University Press.
Madelung, W. (1957). The Qarmatians and the Fatimids. Their mutual relations and their teachings on the Imamate. (PhD thesis, University of Hamburg).
Mes’ûdî, E. H. (n.d.). Mürûcü’z-zeheb ve me’âdinü’l-cevher..
Taberî, E. C. M. (n.d.). Târîhu’r-rusül ve’l-mülûk..

Ji kerema xwe not bikin ku gelek çavkaniyên snippet ên ku di vê gotarê de hatine bikar anîn ji gotarên Wikipedia, Reddit, û malperên din ên ku dibe ku wekî çavkaniyên akademîk ên seretayî neyên hesibandin, hatine girtin. Lêbelê, ew ji bo berhevkirina agahiyan û destnîşankirina lêkolîner û berhemên sereke yên di qadê de hatine bikar anîn. Ji bo lêkolîneke kûrtir, divê rasterast serî li berhemên akademîk ên navborî were dayîn.

wergirtî

1. Karmatîlik – Vikipedi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Karmat%C3%AElik 2. KARMATÎLER – TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/karmatiler 3. Sack of Mecca – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Sack_of_Mecca 4. Qarmatians – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Qarmatians 5. Primary Sources: Medieval and Renaissance Periods: Islam, Muslims & Arabic, https://cnu.libguides.com/c.php?g=23214&p=136635 6. Events – Early Arabic Sources for the History of Islam – LibGuides at MIT Libraries, https://libguides.mit.edu/c.php?g=883344&p=6346962 7. Dark Side History: Sack of the Holy city of Mecca (930) by the Qarmatians! – YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=D9QPgrJGiGc 8. How reliable are the historical accounts that mention the Qarmatian leader Abu Tahir stealing the Black Stone, thereafter breaking it and desecrating it? : r/AcademicQuran – Reddit, https://www.reddit.com/r/AcademicQuran/comments/14xnpiv/how_reliable_are_the_historical_accounts_that/ 9. Goeje, M. J. de (Michael Jan), 1836-1909 – The Online Books Page, https://onlinebooks.library.upenn.edu/webbin/book/lookupname?key=Goeje%2C%20M%2E%20J%2E%20de%20%28Michael%20Jan%29%2C%201836%2D1909 10. The Ismāʿīlīs Their History and Doctrines (2nd edn) – The Institute of …, https://www.iis.ac.uk/publications-listing/the-isma%CA%BFilis/ 11. The Empire of the Mahdi: The Rise of the Fatimids (HANDBOOK OF ORIENTAL STUDIES/HANDBUCH DER ORIENTALISTIK): 9789004100565 – Amazon.com, https://www.amazon.com/Empire-Mahdi-Fatimids-HANDBOOK-ORIENTALISTIK/dp/9004100563 12. Qarmatian invasion of Iraq – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Qarmatian_invasion_of_Iraq 13. Fatimids – The Institute of Ismaili Studies, https://www.iis.ac.uk/wp-content/uploads/2024/10/fatimids-daftary-ei-v-ix-p-423-1004325654.pdf 14. Journal of Effective Learning and Sustainable Innovation, https://innovativepublication.uz/index.php/jelsi/article/download/2817/2521/4908 15. Fāṭimids – Brill – Reference Works, https://referenceworks.brill.com/display/entries/ISLO/COM-036112.xml 16. hacerü’l-esved – Siyer-i Nebi Araştırmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi (SAMER) – Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, https://siyerinebi.ksu.edu.tr/depo/belgeler/128%20-%20Hacer%C3%BCl-Esved%20-%20Abdullah%20Metin_2502031053197552.pdf 17. History of the Kurds – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Kurds 18. Kurdish history Research Papers – Academia.edu, https://www.academia.edu/Documents/in/Kurdish_History 19. Bāṭinīyah | Shi’ism, Isma’ilism, Qarmatians | Britannica, https://www.britannica.com/topic/Batiniyah 20. Second Qarmatian invasion of Egypt – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Second_Qarmatian_invasion_of_Egypt 21. The 1925 Hajj Season and the Saudi Conquest of the Hijaz – The Review of Religions, https://www.reviewofreligions.org/23842/hajj-saudi-conquest-hijaz-1925/ 22. Ismailism – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Ismailism 23. Qarmatians: Origins, History & Controversies – Timeless Myths, https://timelessmyths.com/stories/qarmatian 24. Abu Tahir al-Jannabi – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Abu_Tahir_al-Jannabi 25. Were there any sects who rejected the Hajj pilgrimage? : r/AcademicQuran – Reddit, https://www.reddit.com/r/AcademicQuran/comments/1frg37y/were_there_any_sects_who_rejected_the_hajj/ 26. Social utopia in tenth century Islam the Qarmatian experiment – ScholarWorks, https://scholarworks.calstate.edu/concern/theses/np193990x 27. History: Qaramiti’s from Bahrain Steal the Black Stone and Keep it for 22 Years – Reddit, https://www.reddit.com/r/Bahrain/comments/1hotqwr/history_qaramitis_from_bahrain_steal_the_black/ 28. Qarmatian — Al Fusaic, https://www.alfusaic.net/civilizations-101/qarmatian 29. Persian Esoteric Crimes in Islamic History..Qarmatians from Stealing the Black Stone to Shedding Muslim Innocent Blood – حبر أبيض, https://whiteink.info/persian-esoteric-crimes-in-islamic-history-qarmatians-from-stealing-the-black-stone-to-shedding-muslim-innocent-blood/?lang=en 30. “Of the Qarmatian Crimes in Islamic History” – حبر أبيض, https://whiteink.info/of-the-qarmatian-crimes-in-islamic-history/?lang=en 31. Incidents during the Hajj – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Incidents_during_the_Hajj 32. Plagues, politics and conflict: Hajj cancellations over the centuries | Middle East Eye, https://www.middleeasteye.net/news/coronavirus-saudi-arabia-muslims-hajj-cancel-pilgrim 33. TIL that the Black Stone was stolen from Makkah for 23 years! : r/islam – Reddit, https://www.reddit.com/r/islam/comments/fxewso/til_that_the_black_stone_was_stolen_from_makkah/ 34. Did you know that the black stone was stolen? : r/exmuslim – Reddit, https://www.reddit.com/r/exmuslim/comments/tyilox/did_you_know_that_the_black_stone_was_stolen/ 35. Black Stone – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Black_Stone 36. HACERÜLESVED – TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/hacerulesved 37. The Qaraamitah stealing the Black Stone from the Ka’bah – إسلام ويب, https://www.islamweb.net/en/fatwa/156575/the-qaraamitah-stealing-the-black-stone-from-the-ka%E2%80%99bah 38. The Qarmatians in Bahrain – Ismaili.net, https://www.ismaili.net/histoire/history05/history510.html 39. Black Stone of Mecca | Sacred Stone, Islamic Pilgrimage, Kaaba – Britannica, https://www.britannica.com/topic/Black-Stone-of-Mecca 40. Fatimids in Egypt – History of Islam, https://historyofislam.com/fatimids-in-egypt/ 41. Four historical lockdowns of the holy city of Mecca – TRT Global, https://www.trtworld.com/middle-east/four-historical-lockdowns-of-the-holy-city-of-mecca-35037 42. Three Images of Anti-authoritarian Socialism within Islamic Contexts: Isabelle Eberhardt/Mahmoud Essadi, Muammar Qaddafi – Nomos eLibrary, https://www.nomos-elibrary.de/de/10.5771/9783956504648-271.pdf?download_chapter_pdf=1 43. Demolition of Masjid al-Dirar – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Demolition_of_Masjid_al-Dirar 44. Secrets of the Black Stone in the Kaaba and what is its story, https://hotelsplatform.com/blog/secrets-of-the-black-stone-in-the-kaaba-and-what-is-its-story 45. The Sacred Black Stone: A Jewel from Paradise – Islamonweb, https://en.islamonweb.net/the-sacred-black-stone-a-jewel-from-paradise 46. The Black Stone – Rawha Al Maqam Hotel, https://rawhaalmaqam.com/places/the-black-stone/ 47. Hajar al-Aswad (The Black Stone) – IslamicLandmarks.com, https://www.islamiclandmarks.com/makkah-haram-sharief/hajar-al-aswad 48. History of the Hajj – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Hajj 49. Hajj (article) | Islam – Khan Academy, https://www.khanacademy.org/humanities/ap-art-history/introduction-cultures-religions-apah/islam-apah/a/hajj 50. Religion, Rebellion, and Authority: The Alawite Legacy in the Hijaz (Context in Comment) : r/IslamicHistoryMeme – Reddit, https://www.reddit.com/r/IslamicHistoryMeme/comments/1ibdb0y/religion_rebellion_and_authority_the_alawite/ 51. Iron Century and the Black Stone : r/CrusaderKings – Reddit, https://www.reddit.com/r/CrusaderKings/comments/bqvdao/iron_century_and_the_black_stone/ 52. Closeup of The Black Stone (Hajar al-Aswad) : r/islam – Reddit, https://www.reddit.com/r/islam/comments/10n1eu2/closeup_of_the_black_stone_hajar_alaswad/ 53. Arab backlash against the Abbasid caliphate – The Qarmati and the Fatimids, https://www.the-persians.co.uk/fatimids.htm 54. SHIʿI HISTORIANS IN A WAHHABI STATE: IDENTITY ENTREPRENEURS AND THE POLITICS OF LOCAL HISTORIOGRAPHY IN SAUDI ARABIA | International Journal of Middle East Studies | Cambridge Core, https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/shii-historians-in-a-wahhabi-state-identity-entrepreneurs-and-the-politics-of-local-historiography-in-saudi-arabia/7F161F57018E79DEF6D1C21383E978CA 55. Black Stone (Hajar al-Aswad) – Madain Project (en), https://madainproject.com/black_stone_(hajar_al_aswad) 56. Why was the Qarmatian army under Abu Tahir al-Jannabi so powerful? They were able to terrorize the Abbasid Caliphate, compel it to pay tribute, and even sacked Mecca, massacring the pilgrims there and carrying away the Black Stone with impunity. – Quora, https://www.quora.com/Why-was-the-Qarmatian-army-under-Abu-Tahir-al-Jannabi-so-powerful-They-were-able-to-terrorize-the-Abbasid-Caliphate-compel-it-to-pay-tribute-and-even-sacked-Mecca-massacring-the-pilgrims-there-and-carrying-away-the 57. al-Muqtadir – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Al-Muqtadir 58. Abbasid Caliphate – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Abbasid_Caliphate 59. Qarmatians, Assassins, and Political Islam – Al-Mesbar Center, https://mesbar.org/qarmatians-assassins-political-islam/ 60. Qarmatians : r/shia – Reddit, https://www.reddit.com/r/shia/comments/jfe07f/qarmatians/ 61. Literary Disputes and Colonial Aims – Brill, https://brill.com/display/book/9789004293281/B9789004293281_004.pdf 62. Abu Tahir Al-Jannabi, The Muslim Who Sacked Mecca – Anthology of Heroes, https://www.anthologyofheroespodcast.com/abu-tahir-al-jannabi-the-muslim-who-sacked-mecca/ 63. Overthrow of the Qarmatians – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Overthrow_of_the_Qarmatians 64. Appreciation post for Abu Tahir al-Jannabi who invaded makkah, stood on top the kaaba, set the Kaaba on fire, defiled the Zamzam well, smashed the black stone and took the pieces to his home where he used it as a toilet for 22 years. May allah grant him jannah : r/exmuslim – Reddit, https://www.reddit.com/r/exmuslim/comments/1as3ix9/appreciation_post_for_abu_tahir_aljannabi_who/ 65. The Isma’ilis: Their History and Doctrines: 9780521429740: Daftary, Farhad – Amazon.com, https://www.amazon.com/Ismailis-Their-History-Doctrines/dp/0521429749 66. The Empire of the Mahdi: The Rise of the Fatimids | Department of Near Eastern Studies, https://nes.princeton.edu/publications/empire-mahdi-rise-fatimids 67. A Critical Assessment of Heinz Halm’s Views on the Fatimid Caliph of Egypt al-Hākim bi-Amr – Jurnal Peradaban, https://peradaban.um.edu.my/index.php/JAT/article/download/36161/16615 68. The Fatimids and their Traditions of Learning | The Institute of Ismaili Studies, https://www.iis.ac.uk/publications-listing/the-fatimids-and-their-traditions-of-learning/ 69. The Fatimids and The Qarmatis – Wilferd Madelung | PDF – Scribd, https://www.scribd.com/document/26409647/The-Fatimids-and-the-Qarmatis-Wilferd-Madelung 70. Wilferd Madelung – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Wilferd_Madelung 71. The History of al-Tabari – Kalamullah.Com, https://kalamullah.com/Books/The%20History%20Of%20Tabari/Tabari_Volume_10.pdf 72. The Return of the Caliphate to Baghdad – The History of al-Tabari, http://kalamullah.com/Books/The%20History%20Of%20Tabari/Tabari_Volume_38.pdf 73. Tabari, https://sohalibrary.com/item/download/27031