Serdema Laleyê û Serhildana Patrona Xelîl li Împaratoriya Osmanî (1718-1730)

1. Pêşgotin

Serdema Laleyê (1718-1730) di dîroka Împaratoriya Osmanî de qonaxeke taybet û gelek caran nîqaşkirî temsîl dike. Ev serdem, ku piştî îmzekirina Peymana Pasarofçayê di sala 1718an de dest pê kir, bi heyameke aştiyê, geşbûna çandî û hewldanên destpêkê yên nûjeniyê tê nasîn. Di bin serokatiya Siltan Ehmedê III. û bi taybetî di dema wezîrtiya mezin a Nevşehirli Damat Îbrahîm Paşa de, Stembol bû şahidê pêşketinên mîmarî, hunerî û civakî yên berbiçav, ku sembola herî navdar a vê serdemê kulîlka laleyê bû. Lêbelê, ev serdema ku bi şahî, kêf û hewldanên vebûna li hemberî Rojava dihat nasîn, bi Serhildana Patrona Xelîl a di sala 1730an de bi awayekî trajîk û tund bi dawî bû. Ev serhildan ne tenê dawî li serdemeke çandî anî, lê di heman demê de qelsiyên kûr ên di nav rêveberiya Osmanî de û asta nerazîbûna gel a ku ji ber luks, îsraf û barê giran ê aborî derketibû holê, eşkere kir. Girîngiya vê serdemê û serhildana ku dawî lê anî, di çarçoveya dîroka Osmanî de ji ber bandora wê ya li ser polîtîkayên nûjeniyê yên paşerojê û têkiliyên di navbera dewlet û civakê de, gelekî mezin e.

Armanca sereke ya vê gotara akademîk ew e ku li ser bingeha çavkaniyên berdest, bi awayekî rexneyî û analîtîk, Serdema Laleyê û Serhildana Patrona Xelîl ji gelek aliyan ve şîrove bike. Pirsên lêkolînê yên bingehîn ên ku ev gotar dê hewl bide bersiva wan bide ev in: Faktorên siyasî, civakî û aborî yên ku rê li ber Serdema Laleyê vekirin çi bûn? Taybetmendiyên sereke yên vê serdemê di warên çandî, hunerî, mîmarî, hewldanên modernîzasyonê û jiyana civakî de çi bûn? Rola Nevşehirli Damat Îbrahîm Paşa di şekildana vê serdemê de çi qasî girîng bû? Sedemên kûr û berfireh ên Serhildana Patrona Xelîl çi bûn, û encamên wê yên demkurt û demdirêj li ser rêveberiya Osmanî û polîtîkayên nûjeniyê çi bûn? Çarçoveya teorîk a vê lêkolînê dê li ser têgihên wekî modernîzasyona destpêkê, guherîna civakî, têkiliyên di navbera elît û gel de, û krîzên siyasî yên di nav Împaratoriya Osmanî de ava bibe.

Hêjayî gotinê ye ku têgeha “Lale Devri” bi xwe jî afirandineke paşerojê ye. Her çend kulîlka laleyê di wê serdemê de gelekî populer bû û di huner û xemilandinê de cihekî girîng girtibû jî, navê “Lale Devri” ji bo danasîna vê qonaxê, di sedsala 20an de ji hêla helbestvan Yahya Kemal Beyatlı û dîroknas Ahmed Refîk Altınay ve hatiye populerkirin. Di çavkaniyên hevdem ên serdemê de, ev heyama dîrokî bi gelemperî ne bi vî navî, lê zêdetir bi referansên li ser “îsraf, luks, kêf û şahî” û bi taybetî bi kesayet û aqûbeta Sadrazam Damat Îbrahîm Paşa ve tê bibîranîn. Ev nuqte ji bo têgihiştineke rexneyî û kûrtir a serdemê girîng e, ji ber ku pênasekirina serdemê tenê bi “Lale Devri” re, dibe ku hin aliyên wê yên wekî kêf û şahî û nûjeniyê zêde derxe pêş û aliyên din ên wekî nerazîbûna civakî ya kûr û pirsgirêkên aborî yên berfireh bixe bin siya xwe. Ji ber vê yekê, ev gotar dê hewl bide ku ji pênaseyên yek-alî yên wekî “serdema pêşketin û Rojavaîbûnê” an jî “serdema kêf û xirabûnê” dûr bikeve û serdemê di çarçoveyeke pir-alî û tevdeyî de binirxîne. Ev tê wê wateyê ku ne tenê bal bê kişandin ser koşk û şahiyan an jî tenê li ser serhildan û nerazîbûnan, lê belê têkiliyên tevlihev ên di navbera nûjeniyên çandî, luks û îsrafa elîtan, rewşa aborî ya gel, û nerazîbûnên civakî yên ku bûne sedema serhildanê, bi hev re bên analîzkirin.

Ji bo gihîştina van armancan, ev gotar dê xwe bispêre analîza rexneyî ya çavkaniyên bingehîn ên serdemê, wekî Dîwana helbestvanê navdar Nedîm, Sûrnameya Vehbî ku şahiyên serdemê vedibêje, Nameyên Tirkiyeyê yên Lady Mary Wortley Montagu ku çavdêriyên biyanî pêşkêş dikin, û kronîkên dîrokî yên wekî Tarîxa Fındıklılı Süleyman Efendî, Tarîxa Çelebîzade Îsmaîl Asim Efendî û Tarîxa Abdî. Her wiha, lêkolînên duyemîn ên girîng ên dîroknasên nûjen ên wekî Ahmed Refîk Altınay, Selîm Karahasanoğlu, û gelek lêkolînerên din ên ku li ser vê serdemê xebitîne, dê bên bikaranîn û nirxandin. Metodolojiya lêkolînê dê li ser hevberdan, analîzkirin û şîrovekirina van çavkaniyên cihêreng be, bi mebesta pêşkêşkirina têgihiştineke hevgirtî, kûr û pir-alî ya Serdema Laleyê û Serhildana Patrona Xelîl.

Tabloya 1: Kesayetên Sereke yên Serdema Laleyê û Serhildana Patrona Xelîl

Nav	Rol/Unvan	Serdem/Salên Girîng	Tevkariyên Sereke/Bandor
Siltan Ehmedê III.	Padîşahê Osmanî	1703-1730	Padîşahê Serdema Laleyê, piştgirê huner û mîmariyê, bi Serhildana Patrona Xelîl ji text hate daxistin.
Nevşehirli Damat Îbrahîm Paşa	Sadrazam	1718-1730	Mîmarê sereke yê polîtîkayên Serdema Laleyê, piştgirê nûjenî û çandê, ji ber îsraf û nepotîzmê dihat rexnekirin, di serhildanê de hat kuştin.
Nedîm	Helbestvan	ö. 1730	Helbestvanê herî navdar ê Serdema Laleyê, ku ruhê kêf û şahiya serdemê di helbestên xwe de nîşan da. Di serhildanê de hat kuştin.
Levnî (Abdülcelil Çelebî)	Neqqaş (Minyaturîst)	ö. 1732	Neqqaşê herî girîng ê Serdema Laleyê, bi şêwaza xwe ya realîst û rengîn navdar bû, Surname-i Vehbî nexşand.
Îbrahîm Muteferrîqa	Damezrînerê Çapxaneyê	fl. 1726-1745	Bi Seîd Efendî re yekemîn çapxaneya Tirkî li Împaratoriya Osmanî ava kir.
Yirmisekiz Mehmed Çelebî	Sefîr	Sefaret: 1720-1721	Sefîrê Osmanî li Parîsê, Sefaretnameya wî bandor li ser nûjeniyên Serdema Laleyê kir.
Patrona Xelîl	Rêberê Serhildanê, Leşkerê Nûçerî	ö. 1730	Rêberiya Serhildana Patrona Xelîl kir ku dawî li Serdema Laleyê anî, piştî serhildanê ji hêla Siltan Mehmûdê I. ve hat kuştin.
Siltan Mehmûdê I.	Padîşahê Osmanî	1730-1754	Piştî Serhildana Patrona Xelîl derket ser text, serhildan tepeser kir û hin reformên Serdema Laleyê bi awayekî hişyartir domand.

2. Ber bi Serdema Laleyê ve: Peymana Pasarofçayê (1718) û Atmosfera Piştî Şer

Rewşa Împaratoriya Osmanî di dawiya sedsala 17an û destpêka sedsala 18an de bi rêzek şerên dijwar, têkçûnên leşkerî û windahiyên girîng ên axê dihat naskirin. Peymana Karlofçayê ya sala 1699an yek ji van xalên werçerxanê bû ku qelsbûna leşkerî û siyasî ya împaratoriyê li hember hêzên Ewropî eşkere kir. Wekî ku çavkanî destnîşan dike, Osmaniyan nekarîbûn avantajên xwe yên demkî yên li hember Rûsyayê di sala 1711an de bi awayekî stratejîk bikar bînin û axên ku berê di şerên din de winda kiribûn paşde bistînin. Ev yek nîşana kêmbûna kapasîteya leşkerî û dîplomatîk a dewletê bû. Şerê bi Venedîkê re, ku ji ber piştgiriya Venedîkê ji serhildana Montenegro re dest pê kiribû, di destpêkê de bi serkeftineke Osmanî û bidestxistina Nîvgirava Morayê di sala 1715an de encam da. Lêbelê, ev serkeftin demkî bû, ji ber ku Avusturya, wekî garantorê Peymana Karlofçayê, destwerdan kir û şerekî nû û dijwartir li dijî Osmaniyan da destpêkirin.

Di encama vî şerî de, ku bi têkçûnên giran ên Osmanî re bi dawî bû, Peymana Pasarofçayê di 21ê Tîrmeha 1718an de di navbera Împaratoriya Osmanî ji aliyekî ve û Avusturya û Venedîkê ji aliyê din ve hate îmzekirin. Li gorî bendên vê peymanê, her çend Nîvgirava Morayê ji bo Osmaniyan ma jî, Împaratoriya Osmanî neçar ma ku tawîzên mezin bide. Herêmên girîng ên wekî Banat, Temeşvar, bakurê Sirbistanê tevî keleha stratejîk a Belgradê, û beşek ji Eflakê (Oltenia) ji bo Împaratoriya Habsbûrgê ya Avusturyayê hatin hiştin. Peravên Dalmaçyayê û hin kelehên li Albanyayê jî ji bo Komara Venedîkê man. Windakirina Belgradê bi taybetî ji bo Osmaniyan derbeyeke mezin bû, ji ber ku ev bajar ne tenê ji aliyê stratejîk ve girîng bû, lê di heman demê de wekî dergehek ji bo Avusturyayê bû ku bandora xwe li ser Balkanan zêdetir bike û rê li ber destwerdanên paşerojê veke.

Peymana Pasarofçayê ji bilî windahiyên axê, bandoreke kûr li ser siyaseta navxweyî û derve ya Osmaniyan kir û wekî destpêka serdemeke nû, ango Serdema Laleyê, tê qebûlkirin. Piştî şerên dirêj, westîner û biha, di nav rêveberiya Osmanî de meyleke xurt ji bo aştiyê û dûrketina ji pevçûnên leşkerî çêbû. Fokus ji şer û hewldanên berfirehbûnê, ber bi aramî, îstiqrara navxweyî, geşepêdana çandî û hewldanên nûjeniyê ve guherî. Windahiyên leşkerî û axî, nemaze yên li hember Avusturyayê, hişt ku elîta Osmanî bi awayekî berbiçavtir qelsiya xwe li hember pêşketinên leşkerî û teknolojîk ên Ewropayê qebûl bike. Ev yek bû sedem ku ew bi awayekî aktîftir berê xwe bidin Rojava, ne tenê ji bo têgihiştina serkeftinên wê, lê her weha ji bo îthal û adaptekirina hin aliyên çand û teknolojiyê wê, bi hêviya ku împaratorî ji nû ve xurt bibe. Wekî ku di çavkaniyê de tê gotin, “Di vê pêvajoyê de hat qebûlkirin ku Rojava di her warî de serdest e û tevgerên Rojavaîbûnê dest pê kirin.” Ev qebûlkirin ne tenê encameke pragmatîk a têkçûnên leşkerî bû, lê di heman demê de guherîneke girîng di nêrîna cîhanê ya beşek ji elîta Osmanî de nîşan dide. Şoka windakirina axên girîng û hestiyariya li hember serdestiya xuya ya Rojava, zemîneke psîkolojîk ji bo guhertinên çandî û civakî yên ku dê di Serdema Laleyê de biqewimin, amade kir. Dibe ku ev guherîna fokusê ji şer ber bi çandê ve ne tenê bijardeyek bû, lê belê ji ber neçariyê jî bû. Piştî windahiyên leşkerî yên li pey hev û qelsbûna aborî, împaratorî nema di wê pozîsyonê de bû ku bi awayekî serkeftî şerên mezin bimeşîne. Ji ber vê yekê, elîtan dibe ku li qadeke nû (çand, huner, mîmarî û nûjeniyên civakî) geriyabin da ku hêz, prestîj û sofîstîkebûna xwe nîşan bidin û îmaja împaratoriyê hem li hundir hem jî li derve biparêzin. Ev yek dikare wekî stratejiyeke adaptasyonê li hemberî rastiyên jeopolîtîk û navxweyî yên nû were şîrovekirin.

3. Serdema Laleyê (1718-1730): Ronahî û Sî

Serdema Laleyê, ku di navbera Peymana Pasarofçayê (1718) û Serhildana Patrona Xelîl (1730) de cih digire, di dîroka Osmanî de wekî qonaxeke aştiyê, geşbûna çandî û hewldanên destpêkê yên modernîzasyonê tê bibîranîn. Lêbelê, ev serdem di heman demê de bi luks, îsraf û zêdebûna nerazîbûna civakî re jî têkildar e, ku di dawiyê de bû sedema hilweşîna wê.

Siltan Ehmedê III. (saltanat: 1703-1730) padîşahê vê serdemê bû. Ew bi xwe kesayetekî xwedî meylên hunerî bû; helbestvan, wênesaz û xetat bû û bi awayekî çalak piştgirî dida çalakiyên çandî û hunerî. Yek ji karên wî yên girîng avakirina pirtûkxaneyekê li Qesra Topkapî bû, ku ev yek eleqeya wî ya ji bo zanîn û çandê nîşan dide. Lêbelê, kesayeta navendî û mîmarê sereke yê polîtîkayên Serdema Laleyê Sadrazam Nevşehirli Damat Îbrahîm Paşa bû, ku di navbera salên 1718 û 1730an de di posta sadrazamiyê de ma. Îbrahîm Paşa, ku navê wî bi Serdema Laleyê û bi bajarê Nevşehirê (ku wî bi xwe ava kiribû û geş kiribû) re hevwate bûye, bi aqilmendî, meraqdarî û bi taybetî bi vebûna xwe ya ji nûjenî û bandorên Rojava re dihat nasîn. Wî roleke sereke di anîna raman, şêwaz û teknolojiyên nû ji Ewropayê bo Împaratoriya Osmanî de lîst. Di bin serokatiya wî de, hewldan ji bo wergerandina berhemên zanistî û wêjeyî hatin kirin, pirtûkxaneyên nû hatin avakirin, û kargehên çînî ji bo hilberîna seramîkên bi kalîte ji nû ve hatin vekirin. Ji bilî van çalakiyên çandî, Îbrahîm Paşa her weha dest bi projeyên bikêrhatî yên wekî avakirina fabrîqeyeke tekstîlê, sûkên nû, rê û tesîsên benderê kir, ku armanca wan başkirina aborî û binesaziya împaratoriyê bû. Lêbelê, yek ji rexneyên sereke yên li dijî Îbrahîm Paşa ew bû ku wî gelek meriv û kesên nêzîkî xwe ji bo postên girîng ên dewletê tayîn kiribû, ku ev yek wekî nepotîzm dihat dîtin û dibû sedema nerazîbûnê di nav hin derdoran de.

Di warê geşedanên çandî û hunerî de, Serdema Laleyê bi rastî jî qonaxeke berhemdar bû. Di mîmarî û şehîrsaziyê de, bi taybetî li paytext Stembolê, çalakiyeke mezin a avakirinê hebû. Sembola herî berbiçav a vê serdemê Qesra Sadabadê bû, qesreke havînê ya nû û bi heybet ku ji hêla Damat Îbrahîm Paşa ve ji bo Siltan Ehmedê III. di salên 1722-1723an de li devera Kağıthane hate sêwirandin û çêkirin. Sêwirana Sadabadê bi giranî di bin bandora qesrên kêfê (Lustschloss) yên Fransî yên wekî Fontainebleau û Marly de bû, ku ev yek bandora rasterast a çavdêriyên Yirmisekiz Mehmed Çelebî di dema sefareta wî ya Parîsê de nîşan dide. Kompleksa Sadabadê ne tenê ji qesra sereke pêk dihat, lê di heman demê de kanaleke dirêj a bi mermer pêçayî ya bi navê “Cedvel-i Sim”, baxçeyên berfireh ên bi kulîlkên laleyan xemilandî, koşkên piçûk û qesrên din ên wekî Kasr-ı Nişad, Kasr-ı Cinan, Hürremabad û Hayrabad jî dihewand. Ev dever bûbû navendeke şahî û kêfê ji bo elîta Osmanî. Ji bilî qesran, avakirina çeşmeyên bîrdarî yên serbixwe jî yek ji taybetmendiyên mîmariya Serdema Laleyê bû. Çeşmeya Ehmedê III. ya li nêzî Ayasofyayê (1728), bi xemilandinên xwe yên nebatî yên hûr û kûr û nivîsên kalîgrafîk ên hostayî, wekî şaheserekê tê dîtin û şêwazek nû di mîmariya çeşmeyên Osmanî de temsîl dikir. Di xemilandin û sêwirana van avahiyan de bandorên şêwazên Barok û Rokokoya Ewropî, bi taybetî yên ji Fransayê, bi awayekî eşkere dihatin dîtin. Lêbelê, girîng e ku were destnîşankirin ku ev bandorên biyanî bi zewq û estetîka kevneşopî ya Osmanî re hatin adaptekirin û sentezeke nû û orîjînal derket holê. Her wiha, avakirina pirtûkxaneyên serbixwe, wek Pirtûkxaneya Ehmedê III. li Qesra Topkapî (1719) û Pirtûkxaneya Ahmediye li Uskudarê (1721), meyleke nû bû ku girîngiya ku ji zanîn û perwerdehiyê re dihat dayîn nîşan dida.

Di warê wêje û helbestê de, helbestvanê navdar Nedîm (ö. 1730) wekî dengê herî girîng û temsîlkar ê Serdema Laleyê tê qebûlkirin. Helbestên Nedîm, bi zimanekî herikbar û coşdar, ruhê kêf, xweşî, evîn û hestên bêsînor ên serdemê bi awayekî hostayî nîşan didin. Gotina wî ya navdar “Gülelim oynayalım kâm alalım dünyadan” (Werin em bikenin, bilîzin, kêfê ji dinyayê werbigirin) bûbû wek dirûşmeya serdemê. Sadrazam Damat Îbrahîm Paşa bi xwe jî piştgirî dida helbestvan û wêjevanan û ji bo wan şert û mercên guncaw diafirand. Ji bilî Nedîm, helbestvanên din ên girîng ên vê serdemê jî hebûn, wek Îzzet Alî Paşa, ku hevalê Nedîm bû û di gazelên xwe de kêf û şahiya Serdema Laleyê bi awayekî rengîn û zindî nîşan daye , her wiha Kamil, Nazim, Rasih û yên din.

Muzîka Klasîk a Tirkî jî di Serdema Laleyê de geşbûneke mezin dît û di şahî û kêfên serdemê de roleke navendî dilîst. Bestekarên girîng ên destpêka sedsala 18an ên wekî Şêx Osman Dede, Tambûrî Mustafa Çavuş, Ebû Bekir Axa, û Tab’î Mustafa Efendî di vê serdemê de berhemên xwe yên herî baş afirandin. Şêxulîslam Es’ad Efendî (1685–1753), ku ji bilî rola xwe ya olî, bestekarekî jêhatî bû, bi berhema xwe ya bi navê “Atrabü’l-Âsâr fi Tezkireti Urefâi’l-Edvâr” çavkaniyeke bêhempa ji bo nasîna muzîkjen û jiyana muzîkê ya serdemê pêşkêş dike. Ev berhem biyografiyên nêzîkî 100 bestekar û muzîkjenan dihewîne û ronahiyeke girîng dide ser atmosfera muzîkê ya Lale Devrî. Tambûrî Mustafa Çavuş (1700?-1770?) bi gelek besteyên xwe yên di formên peşrev, semaî û bi taybetî şarqiyan de tê nasîn, ku hîn jî di repertuara muzîka Tirkî de cih digirin. Ebubekir Axa (1685–1759) jî wekî serhanende (serokê koma muzîkê ya qesrê) û mamosteyê muzîkê yê Enderûnê xizmet dikir û di perwerdekirina muzîkjenên nû de roleke girîng lîst. Enderûn, ku di serdema Siltan Mehmûdê I. de bi awayekî fermîtir bû akademiya muzîkê, di Serdema Laleyê de jî navendeke girîng a perwerdeya muzîkê bû.

Di warê hunerên dîtbarî de, neqqaş (minyaturîst) Levnî (Abdülcelil Çelebî, ö. 1732) wekî hunermendê herî berbiçav û nûjen ê Serdema Laleyê tê qebûlkirin. Levnî bi şêwaza xwe ya realîst, bikaranîna rengên zindî û dûrketina ji qalibên hişk ên minyatura klasîk dihat nasîn. Berhema wî ya herî navdar “Surname-i Vehbî” ye, ku tê de şahiya sinetkirina şehzadeyên Siltan Ehmedê III. di sala 1720an de bi hûrgiliyên zindî û dîmenên qelebalix teswîr kiriye. Wî her wiha portreyên Siltan Ehmedê III., dîmenên ji jiyana rojane ya Stembolê, reqqase û şahiyên serdemê jî bi hostayî nexşandiye. Hunermendekî din ê girîng ê minyaturê Abdullah Buharî bû. Her çend ew bi taybetî di dema Siltan Mehmûdê I. de (piştî Serdema Laleyê, di navbera 1735-1745an de) çalak bûbe jî, hin berhemên wî yên wekî “Bahçeli Köşk Minyatürü” (1728) wekî berhemeke Serdema Laleyê têne qebûlkirin. Buharî bi xebatên xwe yên tek-fîgur, kulîlk û bi taybetî menzereyan dihat nasîn û di berhemên xwe de hewl dida ku perspektîf û kûrahiyê bide dîmenan. Ji bilî minyaturê, xemilandina bi motîfên kulîlkan, nemaze lale, di gelek formên hunerî yên din de jî, ji xemilandina dîwarên qesran û odeyan bigire heta nexşên li ser cilan, qumaşan û seramîkan, gelekî berbelav bû. Kargehên çînî yên li Îznîk û Kutahyayê ji nû ve hatin vekirin û teşwîqkirin da ku seramîkên bi kalîte û bi şêwazên nû hilberînin.

Serdema Laleyê di heman demê de bi hewldanên ji bo nûjenî û vebûna li hemberî Rojava jî tê nasîn. Yek ji gavên herî girîng şandina sefîrên demkî ji bo paytextên Ewropî yên wekî Parîs, Viyana û Londonê bû, ku armanca wê naskirina Ewropayê ji nêz ve û wergirtina agahiyan li ser pêşketinên wê bû. Sefareta Yirmisekiz Mehmed Çelebî ya ji bo Parîsê di sala 1720an de di vî warî de xwedî girîngiyeke taybet e. Sefaretnameya ku wî li ser çavdêriyên xwe yên li Fransayê nivîsî, tê de behsa jiyana civakî, çand, zanist, pîşesazî û avahiya leşkerî ya Fransayê dikir, bandoreke mezin li ser elîta Osmanî û bi taybetî li ser Sadrazam Îbrahîm Paşa kir. Çavdêriyên wî yên li ser qesrên Fransî yên wekî Versailles, Trianon û Marly, baxçeyên wan ên bi heybet, fabrîqeyên goblen û neynikan, rasatxane û şanoya operayê bûn îlhamek ji bo hin nûjeniyên mîmarî û çandî yên li Stembolê, ku mînaka herî baş a vê yekê avakirina Qesra Sadabadê bû. Sefareta Yirmisekiz Mehmed Çelebî ne tenê bû sedema zêdebûna eleqeya Osmaniyan ji bo çanda Rojava, lê di heman demê de li Fransayê jî bû sedema belavbûna modayeke bi navê “Turquerie” (Tirperestî).

Nûjeniyeke din a girîng a serdemê avakirina yekemîn çapxaneya Tirkî li Stembolê bû. Ev çapxane di sala 1727an de ji hêla Îbrahîm Muteferrîqa, dîplomatekî bi eslê xwe Macar ku misilman bûbû, û Seîd Efendî, kurê Yirmisekiz Mehmed Çelebî, bi fermana Siltan Ehmedê III. û fetwaya Şêxulîslam hate damezrandin. Muteferrîqa beriya avakirina çapxaneyê, di risaleya xwe ya bi navê “Vesilet-ül-tıbaa” (Amûra Çapkirinê) ya sala 1726an de, feyde û girîngiya çapkirinê ji bo belavkirina zanînê, parastina mîrateya çandî û pêşxistina împaratoriyê bi berfirehî arguman kiribû. Di navbera salên 1728 û 1742an de, ev çapxane 17 berhem di 23 cildan de çap kirin, ku naveroka wan bi piranî li ser dîrok, ziman, erdnîgarî û zanistên leşkerî bû. Berhema yekem a ku ji vê çapxaneyê derket, ferhenga navdar a “Vankulu Lügati” bû. Di destpêkê de çapkirina pirtûkên olî (Quran, hedîs, tefsîr, hwd.) qedexe bû, ku ev yek dibe ku ji bo kêmkirina bertekên xettatan (ku debara xwe bi nivîsandina destnivîsan dikirin) û hin derdorên oldar ên kevneperest bûbe. Lêbelê, divê were zanîn ku pirtûkên çapkirî li gorî hêza kirînê ya gelêrî ya wê demê gelekî biha bûn û ji ber vê yekê belavbûna wan di nav girseyên gel de sînordar ma. Ev yek nîşan dide ku bandora çapxaneyê di destpêkê de zêdetir di nav çînên elît û rewşenbîran de bû.

Ji bilî van, nûjeniyên din ên zanistî, teknolojîk û civakî jî di Serdema Laleyê de hatin dîtin. Yekem car li Împaratoriya Osmanî vakslêdana çiçekê (nexweşiya xurîkê) hate bikaranîn, ku ev yek ji bo tenduristiya giştî gaveke girîng bû. Ev pratîk bi rêya Lady Mary Wortley Montagu, hevjîna sefîrê Îngilîz li Stembolê, ji Ewropayê re jî hate ragihandin û li wir jî bû sedema eleqeyê. Ji bo mudaxeleya şewatên ku li Stembolê pir caran diqewimîn, ji nûçeriyan yekîneyeke agirkujiyê ya birêxistinkirî ya bi navê “Tulumbacılar Ocağı” hate avakirin. Kargehên çînî yên ku berê girîngiya xwe winda kiribûn, ji nû ve hatin vekirin û teşwîqkirin. Her çend fabrîqeya kaxizê ya Yalovayê bi giranî di dema Siltan Mehmûdê I. de, piştî Serdema Laleyê, ji hêla Îbrahîm Muteferrîqa ve hate avakirin û di 1745an de dest bi hilberînê kiribe jî , hewldanên ji bo pêşxistina pîşesaziya navxweyî di vê serdemê de dest pê kiribûn. Her wiha, Konseyeke Wergerê hate avakirin, ku armanca wê wergerandina berhemên girîng ji zimanên Rojava û Rojhilat bo Tirkî bû û wekî yekemîn hewldana enstîtuî ya wergerê di dîroka Tirkiyeyê de tê dîtin.

Lêbelê, li kêleka van ronahî û geşedanan, Serdema Laleyê xwedî aliyekî tarî û bi pirsgirêk jî bû. Jiyana civakî û aborî ya serdemê bi nakokiyên kûr dihat naskirin. Ji aliyekî ve, luks, îsraf, şahî û kêf û coşeke bêsînor di nav elîtan û derdora qesrê de serdest bû. Qesra Sadabadê û derdora wê, baxçeyên Kağıthaneyê û Boğaziçiyê bûbûn navendên van şahiyên bi şev û roj. Şahiyên biharê yên laleyan, ku tê de bi hezaran lale dihatin pêşandan, şevên çiraxan, ku tê de bi hezaran mûm dihatin vêxistin û carinan li ser pişta kûsiyan di baxçeyan de dihatin gerandin, ziyafetên mezin û biha, helva sohbetleri ku tê de helbest dihatin xwendin û muzîk dihat lêxistin, û şahiyên sinetê yên ku bi rojan û hefteyan dom dikirin, bûbûn beşek ji jiyana rojane ya elîtan. Ev luks û îsraf bi giranî ji hêla Siltan Ehmedê III., Sadrazam Îbrahîm Paşa û derdora wan a teng ve dihat meşandin û fînansekirin.

Ji aliyê din ve, rewşa aborî ya piraniya gelêrî gelekî dijwar bû. Ji bo fînansekirina van harcamayên luks, projeyên avahîsaziyê yên biha û lêçûnên dewletê yên zêde, bacên nû û giran li ser gel hatin ferzkirin. Çavkanî radigihîne ku ji esnafan li ser firotina kelûpelên perakende bacên nû yên bi navê “bid’at” (nûderketî, li dijî kevneşopiyê) dihatin standin, ku ev yek bû sedema nerazîbûneke mezin di nav esnaf û nûçeriyên ku di heman demê de esnaftiyê dikirin. Di heman demê de, gel di nav zehmetiyên aborî yên wekî enflasyona bilind, bêkarî û kêmbûna derfetên jiyanê de bû. Koçberiya ji gundan ber bi Stembolê ve zêde bûbû, ku ev yek ne tenê zexta li ser çavkaniyên bajêr zêde dikir, lê di heman demê de dibû sedema pirsgirêkên civakî û nearamiya asayîşê jî. Cûdahiya mezin û berbiçav a di navbera jiyana luks û îsrafa bêsînor a elîtan û rewşa dijwar û feqîriya gel de, bû sedema hêrs, kîn û nerazîbûneke kûr û berfireh di nav civakê de.

Girîng e ku were fêmkirin ku “Rojavaîbûn”a ku di Serdema Laleyê de dihate dîtin, ne tevgereke gelêrî bû, lê belê bi giranî projeyeke elîtîst bû. Nûjeniyên wekî çapxane, şêwazên mîmarî yên nû, û şahiyên bi şêwaza Ewropî, bi piranî ji bo kêf, prestîj û îfadeya çandî ya elîtan dihatin bikaranîn û bandora wan a yekser li ser jiyana rojane ya gelêrî û çareserkirina pirsgirêkên wan ên bingehîn gelekî kêm bû. Ev yek cûdahiya di navbera çînên serdest û bindest de hê kûrtir kir û hesta dûrketin û xerîbbûnê di nav gel de xurt kir. Luks û îsrafa zêde ne tenê wekî pirsgirêkeke aborî û barê li ser milê gel dihat dîtin, lê di heman demê de ji hêla hin derdorên oldar û kevneperest ve wekî dejenerasyoneke exlaqî, dûrketina ji nirxên kevneşopî yên Îslamî û Osmanî, û teqlîdkirina “kafiran” dihat şîrovekirin. Ev nêrîn ji bo meşrûkirina serhildanê û komkirina piştgiriyê ji bo wê, zemîneke îdeolojîk a girîng peyda dikir. Rola Sadrazam Damat Îbrahîm Paşa di vê çarçoveyê de gelekî nakokî ye. Ew ji aliyekî ve wekî mîmarê nûjenî, aramî û geşbûna çandî tê dîtin, kesekî ku hewl da împaratoriyê bi rêyên nû pêş bixe. Lê ji aliyê din ve, ew ji ber nepotîzma di tayînkirina postên dewletê de û ji ber pêşengiya wî ji bo şêwaza jiyana luks û îsrafa ku bû sedema nerazîbûna gel bi tundî tê rexnekirin. Ev dualîtî û tevliheviya kesayeta wî û polîtîkayên wî, ji bo têgihiştina kûr a Serdema Laleyê û sedemên hilweşîna wê, xwedî girîngiyeke mezin e.

Tabloya 1: Nûjenî û Geşedanên Sereke yên Serdema Laleyê

Kategorî	Nûjenî/Geşedan	Kesayetên Girêdayî
Mîmarî	Qesra Sadabadê û kompleksa wê, koşkên nû, çeşmeyên bîrdarî, pirtûkxaneyên serbixwe	Siltan Ehmedê III., Damat Îbrahîm Paşa
	Bandora şêwazên Barok û Rokoko	Yirmisekiz Mehmed Çelebî (bi rêya Sefaretnameyê)
Wêje	Geşbûna helbestê, ekola Nedîm	Nedîm, Îzzet Alî Paşa
Muzîk	Pêşketina Muzîka Klasîk a Tirkî, berhemên nû	Şêx Osman Dede, Tambûrî Mustafa Çavuş, Ebû Bekir Axa
	Atrabü’l-Âsâr (Tezkireya Muzîkjenan)	Şêxulîslam Es’ad Efendî
Hunerên Dîtbarî	Geşbûna hunera minyaturê, şêwaza Levnî	Levnî, Abdullah Buharî
	Vejandina kargehên çînî, xemilandina bi motîfên kulîlkan	–
Teknolojî	Avakirina yekemîn çapxaneya Tirkî	Îbrahîm Muteferrîqa, Seîd Efendî
	Destpêkirina vakslêdana çiçekê	–
	Avakirina yekîneya agirkujiyê (Tulumbacılar Ocağı)	–
	Hewldanên ji bo fabrîqeya kaxizê	Îbrahîm Muteferrîqa (di dema Mehmûdê I. de)
Civakî/Siyasî	Şandina sefîrên demkî bo Ewropayê	Yirmisekiz Mehmed Çelebî
	Avakirina Konseyeke Wergerê	–
	Luks, îsraf û şahiyên elîtan	Siltan Ehmedê III., Damat Îbrahîm Paşa
	Zêdebûna bacan û nerazîbûna civakî	–

4. Serhildana Patrona Xelîl (1730): Koka Hêrsê

Serhildana Patrona Xelîl, ku di payîza sala 1730an de Împaratoriya Osmanî hejand û dawî li Serdema Laleyê anî, ne bûyereke ji nişka ve û bê sedem bû. Ew encama kombûna gelek faktorên aborî, civakî, siyasî û heta radeyekê leşkerî bû ku di nav salan de kûr bibûn û di dawiyê de teqiyan.

Sedemên aborî di rêza yekem de cih digirtin. Wekî ku berê jî hate destnîşankirin, ji bo fînansekirina jiyana luks a qesrê, projeyên avahîsaziyê yên biha û lêçûnên zêde yên dewletê, bacên giran û carinan jî yên nû li ser gel dihatin ferzkirin. Çavkanî destnîşan dike ku pergala bacê ya Osmanî bi awayekî kevneşopî bi giranî li ser milê reaya (gelê cotkar û hilberîner) bû, û di Serdema Laleyê de jî bacên awarte yên wekî “imdad-ı seferiyye” (aliyariya sefera leşkerî) û “imdad-ı hazariyye” (aliyariya dema aştiyê) hatin danîn an jî bi awayekî sîstematîktir hatin berhevkirin. Bi taybetî, çavkanî behsa danîna baceke nû ya bi navê “bid’at” li ser firotina kelûpelên perakende dike, ku ev yek bi awayekî rasterast bandor li esnaf û nûçeriyên ku di heman demê de bi bazirganiyê re mijûl dibûn kir û bû sedema nerazîbûneke mezin di nav wan de. Li gel van bacên giran, enflasyon, bêkarî û zehmetiyên aborî yên giştî jî jiyana gel dijwartir dikir.

Ji aliyê civakî ve, cûdahiyeke mezin û berbiçav di navbera şêwaza jiyana luks, îsraf û kêf û şahiya bêsînor a elîtan û derdora qesrê de û rewşa feqîrî û neçariyê ya piraniya gel de hebû. Ev yek ne tenê wekî neheqiyeke aborî dihat dîtin, lê di heman demê de dibû sedema hestek kûr a bêedaletî û hêrsê di nav gel de. Dûrketina elîtan ji nirxên kevneşopî, teqlîdkirina şêwazên jiyana Rojava û îdiayên li ser xirabûna exlaqî jî ji hêla hin derdorên kevneperest û oldar ve dihatin rexnekirin û wekî sedemên nerazîbûnê dihatin dîtin.

Di warê siyasî de, rêveberiya Sadrazam Damat Îbrahîm Paşa, tevî hewldanên wî yên ji bo nûjeniyê, ji ber gendelî, birêvebirina qels a hin karûbaran û bi taybetî ji ber nepotîzmê (tayînkirina meriv û kesên nêzîkî xwe ji bo postên bilind ên dewletê) dihat rexnekirin. Ev yek dibû sedema nerazîbûn û dijberiyê ne tenê di nav gel de, lê her weha di nav hin komên di nav burokrasiya dewletê û artêşê de jî. Çavkanî destnîşan dike ku hin kes û komên ku dixwestin bibin xwedî hêz û ji nimetên îqtidarê sûd werbigirin, di amadekarî û destpêkirina serhildanê de roleke aktîf lîstine.

Faktorên leşkerî jî di zêdebûna nerazîbûnê de xwedî rol bûn. Têkçûnên li eniya şerê bi Îranê re û windakirina hin herêmên stratejîk bûbûn sedema bêhêvîbûn û rexneyan li dijî rêveberiyê. Çavkanî radigihîne ku Sadrazam Îbrahîm Paşa hewl da ku Siltan Ehmedê III. ji bo sefereke nû ya li dijî Îranê razî bike, bi hêviya ku bi serkeftineke leşkerî dengên nerazî yên navxweyî bêdeng bike. Lêbelê, artêşa ku li Uskudarê ji bo seferê hatibû komkirin, ji ber sedemên cihêreng dereng ket û ev yek jî bû sedema zêdebûna nerazîbûn û spekulasyonan. Nûnerê Rûsyayê yê wê demê li Stembolê, Neplyuyev, di raporên xwe de îdia dike ku Sadrazam wextê xwe di şahî û kêfê de derbas dikir û parastina sînorên împaratoriyê îhmal dikir. Her çend hin çavkanî arguman dikin ku serhildan ne xwedî bingeheke îdeolojîk a xurt bû û ne jî bi giranî ji ber hestiyariyên olî derketibû, lê belê zêdetir bertekek li hember teqlîdkirina Rojava û ketina karbidestên dewletê di nav kêf û şahiyê de bû, dîsa jî çavkaniyên din nîşan didin ku serhildêran ji bo meşrûkirina kiryarên xwe û komkirina piştgiriyê, îdiaya “pêkanîna daxwazên şerîetê” bikar anîne.

Rêberê sereke yê vê serhildana berfireh Patrona Xelîl bû. Ew leşkerekî nûçerî yê bi eslê xwe Albanî bû û ji ber ku berê li keştiya bi navê “Patrona” (ku di keştiya osmanî de rutbeyek e) wek levent (leşkerê deryayî) kar kiribû, bi vî navî dihat nasîn. Patrona Xelîl ne bi tenê bû; hevalbendên wî yên sereke di nav de kesên wekî Muslu Beşe, Alî Usta, Karayılan, Çınar Ahmed, Oduncu Ahmed, Emîr Alî, û gelekên din hebûn ku ji çîn û beşên cihêreng ên civakê dihatin. Çavkanî lîsteyeke berfireh a navên serhildêrên din ji çavkaniyên cihêreng ên serdemê pêşkêş dike. Girîng e ku were destnîşankirin ku hin endamên ulemayê (zanayên olî) yên wekî Îspîrîzade Ahmed Efendî û Zülalî Hasan Efendî, û her wiha beşek ji nûçeriyan jî, ji ber sedemên xwe yên cihêreng, piştgirî dan serhildanê an jî bi kêmanî li hember wê bêdeng man. Ev yek nîşan dide ku serhildan ne tevgereke yekpare bû, lê belê koalîsyoneke berjewendî û nerazîbûnên cihêreng bû ku li dijî rêveberiya heyî yekgirtî bû.

Serhildan di 28ê Îlona 1730an de li Stembolê bi awayekî eşkere dest pê kir. Komeke piçûk a serhildêran li Bazara Mezin (Kapalıçarşı) dest bi xwepêşandanê kirin û di demeke kurt de hejmara wan zêde bû. Serhildêran dest bi êrîşkirina li ser dikan û malên hin karbidestên dewletê û kesên dewlemend kirin û daxwaza radestkirina Sadrazam Îbrahîm Paşa û hin karbidestên din ên payebilind kirin ku ew ji gendelî, îsraf û polîtîkayên nepopuler sûcdar dikirin. Siltan Ehmedê III. di destpêkê de hewl da ku bi rêya şandina şêwirmendan û pêşkêşkirina hin tawîzan serhildêran aram bike, lê ew di daxwazên xwe de bi israr bûn. Di bin zexta serhildêran û bi şîreta hin şêwirmendên xwe, Siltan di 1ê Cotmeha 1730an de neçar ma ku Sadrazam Nevşehirli Damat Îbrahîm Paşa, Kaymakam Mustafa Paşa û Kethüda Mehmed Paşa îdam bike û cesedên wan ji serhildêran re teslîm bike da ku hêrsa wan kêm bike. Lêbelê, ev tawîz têr nekir. Serhildêran, ku êdî hêza xwe hîs kiribûn û dîtibûn ku qesr lawaz e, vê carê daxwaza ji text daxistina Siltan Ehmedê III. bi xwe kirin. Di encamê de, Siltan Ehmedê III. neçar ma ku di 1ê an 2yê Cotmeha 1730an de ji text vekişe û biraziyê wî, Şehzade Mehmûd, wekî Siltan Mehmûdê I. derket ser textê Osmanî.

Daxwaz û armancên serhildêran, wekî ku ji pêşveçûna bûyeran û çavkaniyên dîrokî tê fêmkirin, di destpêkê de dibe ku sînordartir bûne. Daxwaza sereke cezakirina karbidestên ku ji gendelî û îsrafê berpirsiyar dihatin dîtin, û rakirina an kêmkirina bacên giran bû. Her wiha, daxwaza dawîanîna li luks û îsrafa zêde ya li qesrê û vegera li ser şêwazeke jiyanê ya mutewazîtir jî di nav daxwazên wan de bû. Wekî ku hate gotin, hin çavkanî îdia dikin ku wan daxwaza vegerandina “şerîetê” dikir, lê ev yek dibe ku ji bo komkirina piştgiriyeke berfirehtir û meşrûkirina serhildana xwe li hemberî desthilatdariya heyî bûbe. Çavkanî radigihîne ku Patrona Xelîl di dema serhildanê de konakên dewlemendan şewitand û gelek bacên ku li ser gel hatibûn danîn, rakirin. Lêbelê, bi zêdebûna hêza serhildêran û lawaziya ku ji hêla qesrê ve hate nîşandan, daxwazên wan radîkaltir bûn û heta guhertina text jî xwestin. Ev yek dînamiya serhildanên gelêrî nîşan dide, ku tê de armanc û daxwaz dikarin li gorî şert û merc û serkeftinên ku têne bidestxistin biguherin.

5. Encamên Serhildanê û Mîrateya Serdema Laleyê

Serhildana Patrona Xelîl ne tenê dawî li serdemeke çandî û civakî ya taybet anî, lê di heman demê de encamên girîng û demdirêj ji bo rêveberî û pêşeroja Împaratoriya Osmanî jî bi xwe re anî. Yekser piştî serhildanê, Serdema Laleyê bi awayekî tund û trajîk bi dawî bû. Kesayetên sereke yên vê serdemê, di nav de Sadrazam Nevşehirli Damat Îbrahîm Paşa, Kaymakam Mustafa Paşa û Kethüda Mehmed Paşa, li ser daxwaza serhildêran hatin îdamkirin û cesedên wan ji girseyê re hatin avêtin. Helbestvanê navdar ê serdemê, Nedîm, jî di dema serhildanê de dema ku hewl dida ji hêrsa serhildêran bireve, jiyana xwe ji dest da.

Encama herî girîng a siyasî ya serhildanê ji text daxistina Siltan Ehmedê III. bû. Ew di 1ê an 2yê Cotmeha 1730an de neçar ma ku dev ji textê Osmanî berde. Li şûna wî, biraziyê wî, Şehzade Mehmûd, wekî Siltan Mehmûdê I. (saltanat: 1730-1754) derket ser text. Siltan Mehmûdê I. di destpêka desthilatdariya xwe de di bin bandora serhildêran û rêberê wan Patrona Xelîl de ma û neçar bû ku hin daxwazên wan bi cih bîne, wek tayînkirina hin kesên ku ji hêla serhildêran ve dihatin piştgirîkirin ji bo postên dewletê.

Aqûbeta sazî û destkeftiyên Serdema Laleyê di bin rêveberiya nû de tevlihev bû. Gelek koşk, qesr, baxçe û seyrangehên ku di Serdema Laleyê de bi lêçûnên mezin hatibûn çêkirin, bi taybetî kompleksa Sadabadê, ji hêla serhildêrên hêrsbûyî ve hatin texrîbkirin, talankirin an şewitandin. Ev yek bertekek li hember îsraf û luksê bû ku ev avahî temsîl dikirin. Lêbelê, Siltan Mehmûdê I., piştî ku hêza xwe xurt kir û serhildan tepeser kir, hewl da ku hin reform û destkeftiyên Serdema Laleyê, bi taybetî di warên çandî, zanistî û leşkerî de, bi şêwazekî hişyartir û kontrolkirtî bidomîne. Çapxaneya ku ji hêla Îbrahîm Muteferrîqa ve hatibû damezrandin û di dema serhildanê de rawestiyabû, ji nû ve hate vejandin û destûr ji bo çapkirina pirtûkan (ji bilî pirtûkên olî yên bingehîn) hate dayîn. Avakirina pirtûkxaneyan berdewam kir, û Siltan Mehmûdê I. bi xwe jî pirtûkxaneyên girîng, di nav de Pirtûkxaneya Ayasofyayê, ava kirin. Fabrîqeya kaxizê ya Yalovayê, ku bingeha wê di Serdema Laleyê de hatibû avêtin, di dema Siltan Mehmûdê I. de ji hêla Îbrahîm Muteferrîqa ve hate damezrandin û di sala 1745an de dest bi hilberînê kir. Kargehên çînî yên Îznîkê jî di vê serdemê de hin vejîn dîtin û hewl hat dayîn ku kalîteya hilberînê were bilindkirin. Çalakiyên wergerê û xebatên zanistî, her çend dibe ku bi heman lez û berfirehiya Serdema Laleyê nebûn jî, bi awayekî sînordar berdewam kirin. Di warê leşkerî de, ku di Serdema Laleyê de bi giranî hatibû îhmalkirin, Siltan Mehmûdê I. girîngiyeke mezin da islahatan. Bi taybetî, islahatên di Humbaracı Ocağı (Topxaneya Havanê) de di bin serokatiya Humbaracı Ahmed Paşa (Comte de Bonneval), efserê Fransî yê ku misilman bûbû û ketibû xizmeta Osmaniyan, berdewam kirin. Ev yekîneyên nûjenkirî di serkeftinên leşkerî yên paşerojê yên li dijî Avusturya û Rûsyayê de roleke girîng lîstin.

Piştî ku Siltan Mehmûdê I. pozîsyona xwe li ser text xurt kir û piştgiriyeke têr kom kir, wî dest bi tepeserkirina hêza Patrona Xelîl û hevalbendên wî kir. Di 25ê Mijdara 1730an de, Patrona Xelîl û hevalbendên wî yên sereke bi hîleyekê gazî qesrê hatin kirin û li wir hatin girtin û kuştin. Piştî kuştina rêberan, serhildan bi awayekî tund û biryardar hate tepeserkirin. Li gorî hin çavkaniyan, nêzîkî 2000 kesên ku bi serhildanê re têkildar dihatin dîtin, hatin girtin û îdamkirin an jî sirgûnkirin. Bi vî awayî, aramî û nîzam li paytextê ji nû ve hate damezrandin.

Bandora demdirêj a Serdema Laleyê û Serhildana Patrona Xelîl li ser pêvajoya modernîzasyona Osmanî mijareke girîng a nîqaşê ye. Serdema Laleyê, tevî dawîhatina xwe ya tund û trajîk, bi gelemperî wekî destpêka hewldanên cidî û berbiçav ên Rojavaîbûn û modernîzasyonê di nav Împaratoriya Osmanî de tê dîtin. Ew nîşan dide ku di nav elîta Osmanî de hişmendiyek ji bo pêdiviya bi guhertin û nûjeniyê hebû. Lêbelê, Serhildana Patrona Xelîl jî dersên girîng bi xwe re anî. Ew bi awayekî eşkere nîşan da ku reformên ku tenê ji jor ve tên ferzkirin, bêyî ku hestiyarî û şert û mercên gel li ber çavan bên girtin, û yên ku dibin sedema zêdebûna barê aborî li ser milê gel, dikarin bibin sedema bertekên tund û xeternak. Her çend serhildanê hin nûjenî û projeyên Serdema Laleyê rawestandibin an jî bi kêmanî hêdî kiribin jî, meyla giştî ya ber bi modernîzasyonê ve di sedsala 18an û pê de, bi taybetî di warê leşkerî û îdarî de, berdewam kir, lê dibe ku bi şêwazekî baldartir, bihesabtir û kêmtir eşkere. Çavkaniyên û destnîşan dikin ku piştî serhildanê û tepeserkirina wê, dewlet ji nû ve dest bi xebatên xwe kir û hewl da ku aramî û îstiqrarê pêk bîne, ku ev yek ji bo reformên pêşerojê yên kûrtir û berfirehtir zemîneke pêwîst amade kir.

Aqûbeta saziyên Serdema Laleyê di bin rêveberiya Siltan Mehmûdê I. de nîşan dide ku tevî berteka tund a serhildanê û wêrankirina hin sembolên wê serdemê, elîta Osmanî ji pêdiviya hin nûjeniyan, bi taybetî yên ku dikarin hêza dewletê zêde bikin (wek çapxane ji bo belavkirina agahiyan, û teknîkên leşkerî yên nû ji bo parastina împaratoriyê) haydar bû. Lêbelê, ew êdî di derbarê “Rojavaîbûna” çandî ya eşkere, luks û îsrafa ku dikare bibe sedema nerazîbûna gel de, gelekî hişyartir û baldartir bûn. Ev yek dikare wekî destpêka polîtîkayeke “modernîzasyoneke bijartî” were şîrovekirin, ku tê de dewlet hewl dide nûjeniyên ku ji bo wê bikêr in werbigire, lê di heman demê de hewl dide ku hestiyariyên kevneşopî û olî yên civakê jî biparêze. Her çend Serhildana Patrona Xelîl di nihêrîna pêşîn de wekî tevgereke “dij-Rojava” an “dij-modernîzasyon” xuya bike û bê guman pêvajoya nûjeniyê ji bo demekê sekteye uğrattıysa da, dibe ku di encamê de, bi awayekî neyekser, rê li ber reformên kûrtir û sîstematîktir ên di pêşerojê de vekiribe. Bi nîşandana qelsiyên kûr ên rêveberiya kevn û bi eşkerekirina pêdiviya bi guhertinên bingehîn, ew dikare wekî katalîzatorek ji bo pêvajoyên reformê yên paşerojê were dîtin, her çend ev yek qet ne armanca serhildêran bûbe jî.

6. Nirxandin û Encamname

Serdema Laleyê û Serhildana Patrona Xelîl a ku dawî lê anî, di dîroka Împaratoriya Osmanî de qonaxeke girîng, tevlihev û pir-alî temsîl dikin. Serdema Laleyê, ku bi qasî duwanzdeh salan dom kir, ne tenê heyameke aştiyê piştî şerên dirêj û westîner bû, lê di heman demê de hewldaneke destpêkê û berbiçav a modernîzasyon, vebûna çandî li hemberî Rojava, û geşbûneke hunerî û mîmarî bû. Di bin serokatiya Siltan Ehmedê III. û bi taybetî bi înîsiyatîfa Sadrazam Nevşehirli Damat Îbrahîm Paşa, Stembol bû şahidê guhertinên mezin, bi avakirina qesrên bi şêwaza Ewropî, baxçeyên laleyan, çeşmeyên bi heybet û saziyên nû yên wekî çapxaneyê. Lêbelê, ev serdema “ronahiyê” di heman demê de “siyên” xwe jî hebûn: luks û îsrafa bêsînor a elîtan, zêdebûna barê bacan li ser milê gel, kûrbûna cûdahiya di navbera çînên civakî de, û nerazîbûna civakî ya ku roj bi roj zêde dibû.

Serhildana Patrona Xelîl, ku di encama van nerazîbûnan de teqiya, ne tenê dawî li Serdema Laleyê û jiyana kesayetên wê yên sereke anî, lê di heman demê de bi awayekî eşkere hêza nerazîbûna gel û sînorên reformên ku ji jor ve û bêyî lihevhatineke berfireh tên ferzkirin, nîşan da. Ew bû şahidiyek ji bo wê yekê ku guhertinên çandî û civakî yên radîkal, heke bi başbûneke di şert û mercên jiyana gel de re neyên hevrêkirin, dikarin bibin sedema bertekên tund û hilweşîner.

Şîroveyên dîroknasan li ser Serdema Laleyê û Serhildana Patrona Xelîl cihêreng û carinan jî nakok in. Wekî ku di Pêşgotinê de jî hate destnîşankirin, têgeha “Lale Devri” bi xwe jî konstruktek paşerojê ye û şîroveyên li ser wê di nav dîroknasan de cihêreng in. Hin dîroknas vê serdemê wekî “Ronesanseke Osmanî”, serdemeke geşbûna çandî, destpêka modernîzasyonê û vebûna li hemberî cîhana derve dinirxînin. Ew balê dikişînin ser nûjeniyên wekî çapxane, şandina sefîran, pêşketinên di huner û mîmariyê de. Ji aliyê din ve, hin dîroknasên din zêdetir giraniyê didin ser aliyên neyînî yên serdemê, wek luks, îsraf, kêf û şahiya bêsînor a elîtan, gendelî, û nerazîbûna civakî ya kûr a ku di encamê de bû sedema serhildaneke xwînî. Lêkolînên nûjen û rexneyî hewl didin ku ji van şîroveyên dualî û carinan îdeolojîk wêdetir biçin û serdemê bi awayekî tevlihevtir, pir-alîtir û li ser bingeha analîza kûr a çavkaniyên bingehîn şîrove bikin. Mînak, hin lêkolîner arguman dikin ku divê Serdema Laleyê ne tenê wekî pêşgotinek ji modernîzasyona sedsala 19an re, lê di çarçoveya rastî û şert û mercên taybet ên sedsala 18an a Osmanî de were nirxandin. Dibe ku armanca sereke ya elîta Osmanî ne teqlîdkirina korane ya Rojava bûbe, lê belê dîtina çareseriyên nû û rêyên alternatîf ji bo pirsgirêkên navxweyî û derveyî yên împaratoriyê bûbe. Nîqaşa li ser “Serdema Laleyê” bi xwe jî beşek ji pêvajoya avakirina bîra dîrokî û nasnameya neteweyî ya Tirkiyeyê ye. Şîroveyên cihêreng ên serdemê dikarin nêrînên îdeolojîk ên cihêreng ên li ser rabirdû, niha û pêşeroja Tirkiyeyê û têkiliya wê bi Rojava re nîşan bidin.

Serhildana Patrona Xelîl jî ji aliyê dîroknasan ve bi awayên cihêreng hatiye şîrovekirin. Hin kes wê wekî bertekek kevneperest li hember modernîzm û Rojavaîbûnê dibînin, hinên din jî wê wekî tevgereke civakî ya ji bo edalet û wekheviyê dinirxînin. Bi îhtimaleke mezin, serhildan tevliheviyeke van her du hêmanan û gelek faktorên din bû. Ew hem bertekek li hember şêwaza jiyana nû û “biyanî” ya elîtan bû, hem jî daxwazeke ji bo başkirina şert û mercên jiyanê û dawîanîna li zordarî û bêedaletiyê bû.

Ji bo lêkolînên pêşerojê, çend xalên girîng hene ku dikarin bên pêşniyarkirin. Lêkolînên kûrtir li ser bandora Serdema Laleyê û polîtîkayên wê li ser parêzgehên derveyî Stembolê û li ser beşên cihêreng ên civaka Osmanî dikarin têgihiştina me ya li ser vê serdemê berfirehtir bikin. Analîzek berfirehtir a rola komên civakî yên cihêreng (wek esnaf, ulema, nûçerî, û komên etnîkî û olî yên cuda) di piştgirîkirin an dijberiya reforman de û di serhildanê de, dikare alîkariya me bike ku em dînamiya civakî ya serdemê baştir fêm bikin. Her wiha, lêkolînên berawirdî yên Serdema Laleyê bi serdemên reformê yên din ên di dîroka Osmanî de an jî bi hewldanên modernîzasyonê yên di împaratoriyên din ên hevdem de, dikarin perspektîfên nû û hêja pêşkêş bikin.

Di encamê de, Serdema Laleyê û Serhildana Patrona Xelîl, wekî du aliyên heman pereyê, qonaxeke krîtîk di dîroka Osmanî de temsîl dikin. Ew nîşan didin ku hewldanên ji bo nûjenî û guhertinê dikarin çiqasî bihatir û xeternak bin, heke bi hestiyarî, edalet û beşdariya berfireh re neyên meşandin. Mîrateya vê serdemê ne tenê di avahiyên mîmarî û berhemên hunerî de, lê di heman demê de di dersên dîrokî yên ku ji bo têgihiştina pêvajoyên modernîzasyonê û têkiliyên dewlet-civakê pêşkêş dike de jî dijî.

Tabloya 2: Kronolojiya Bûyerên Sereke (1718-1731)

Sal	Bûyera Girîng
1718	Îmzekirina Peymana Pasarofçayê, destpêka Serdema Laleyê. Nevşehirli Damat Îbrahîm Paşa dibe Sadrazam.
1719	Temamkirina Pirtûkxaneya Ehmedê III. li Qesra Topkapî.
1720	Yirmisekiz Mehmed Çelebî wek sefîr dişînin Parîsê.
1721	Yirmisekiz Mehmed Çelebî ji Parîsê vedigere û Sefaretnameya xwe pêşkêş dike.
1722-1723	Avakirina Qesra Sadabadê dest pê dike.
1726	Îbrahîm Muteferrîqa risaleya “Vesilet-ül-tıbaa” dinivîse.
1727	Avakirina yekemîn çapxaneya Tirkî ji hêla Îbrahîm Muteferrîqa û Seîd Efendî ve.
1728	Çapkirina pirtûka yekem (Vankulu Lügati) li çapxaneya Muteferrîqa. Avakirina Çeşmeya Ehmedê III.
28 Îlon 1730	Destpêka Serhildana Patrona Xelîl li Stembolê.
1 Cotmeh 1730	Îdamkirina Sadrazam Nevşehirli Damat Îbrahîm Paşa û hin karbidestên din.
2 Cotmeh 1730	Ji text daxistina Siltan Ehmedê III. û derketina Siltan Mehmûdê I. ser text.
25 Mijdar 1730	Kuştina Patrona Xelîl û hevalbendên wî yên sereke li ser fermana Siltan Mehmûdê I.
1731	Bi tevahî tepeserkirina bermayiyên Serhildana Patrona Xelîl.

7. Çavkanî

Acun, F. (2011). Tarihin kaynakları. A. Şimşek (Ed.), Tarih Nasıl Yazılır? Tarih Yazımı İçin Çağdaş Bir Metodoloji içinde. Tarihçi Kitabevi.
Afyoncu, E. (2022). III. Ahmed’in Hatt-I Hümâyûnları. Yeditepe Yayınevi.
Aktepe, M. (1958). Patrona İsyanı (1730). Edebiyat Fakültesi Basımevi.
Altınay, A. R. (2011). Lale Devri (1718-1730). (Çapa nû). Tarih Vakfı Yurt Yayınları..
Andıç, F., & Andıç, S. (2006). Batıya Açılan Pencere Lâle Devri. Eren Yayıncılık.
EBSCO Research Starters. (2023). Tulip Age. Ji EBSCOhost Research Starters.
Emecen, F. M. (2018). Matruşka’nın Küçük Parçası: Nevşehirli Damat İbrahim Paşa Dönemi ve “Lâle Devri” Meselesi Üzerine Bir Değerlendirme. Osmanlı Araştırmaları, 52(52), 79-98.
Gül, A. (2021). Diyarbakır Ziya Gökalp Kütüphanesindeki Patrona Halil İsyanı Adlı Yazma. Etüt Dergisi, 1(2/7), 9-31.
İnal, Onur. (1993, Tîrmeh). İbrahim Müteferrika ve Türk Matbaacılığının Başlangıcı. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 36(1-2), 113-125.
Karahasanoğlu, S. (2009). Osmanlı İmparatorluğu’nda 1730 İsyanı Üzerine Yeni Bir Eser: Vâkıa Takrîri Bin Yüz Kırk Üç’de Terkîb Olunmuşdur. Tarih Araştırmaları Dergisi, 28(46), 179-187.
Kaya, S. (2020, Kanûn 25). Lale Devri (1718-1730) İstanbul’unda Bahçe Kültürü. Artium, 8(2), 209-227.
Köse, E. (2022, Tîrmeh 1). Lale Devri Sefahatin Kısa Tarihi. İktibas Dergisi.
Özcan, A. (1988). Abdi. TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 1, r. 69-70. (Têbînî: Ev ji bo Tarîxa Abdî ye, ku çavkaniyeke bingehîn e)
Özcan, A. (1991). Âsım Efendi, Çelebizâde. TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 4, r. 2-3. (Têbînî: Ev ji bo Tarîxa Çelebîzade Îsmaîl Asim Efendî ye)
Özdemir, S. (2024, Kanûn 30). Lâle Devri ve Patrona Halil İsyanı Hakkındaki Temel Birincil ve İkincil Kaynaklar Üzerine Eleştirel Bir Değerlendirme. Sosyal ve Kültürel Araştırmalar Dergisi (SKAD).

wergirtî

xwende

Serdema Laleyê û Serhildana Patrona Xelîl li Împaratoriya Osmanî (1718-1730)

wergirtî

Yorum bırakın Cevabı iptal et

Serdema Laleyê û Serhildana Patrona Xelîl li Împaratoriya Osmanî (1718-1730)

wergirtî

Bunu paylaş:

Yorum bırakın Cevabı iptal et

Ji nivîsên nû agahdar be!