Yekkirina Sê Keyaniyên Koreyê (PZ. 668)

Yekgirtina Sê Keyaniyên Koreyê ji aliyê Sîllayê ve (P.Z. 668): Lêkolîneke Akademîk

Kurte Ev gotar bi awayekî kûr û akademîk yekgirtina Sê Keyaniyên Koreyê – Goguryeo, Baekje û Sîlla – ji aliyê Keyaniya Sîllayê ve di sala 668 piştî zayînê de dinirxîne. Di gotarê de, rola sereke ya hevbendiya stratejîk a Sîlla-Tang di têkbirina Baekje û Goguryeo de, şerê Sîlla-Tang ê ku li pey wê hat, û bandora demdirêj a vê yekgirtinê li ser nîvgirava Koreyê têne şîrove kirin. Bi taybetî, têkiliya tevlihev a dînamîkên navxweyî yên Koreyî û zextên derve yên ku vê pêvajoya yekgirtinê şekil dane, tê ronî kirin. Armanca sereke ew e ku xwendevan bi perspektîfeke berfireh li ser vê serdema girîng a dîroka Koreyê agahdar bibe, bi analîzkirina bûyerên sereke, kesayetiyên diyarker, û mîrasa yekgirtinê.

1. Pêşekî

1.1. Girîngiya Serdema Sê Keyaniyan û Pirsa Yekgirtinê Serdema Sê Keyaniyan, ku bi kevneşopî ji 57 B.Z. heta 668 P.Z. didome, di dîroka Koreyê de qonaxeke damezrîner bû, ku bi hebûna hevdem û hevrikiya Goguryeo, Baekje, û Sîlla ve tê nasîn. Ev serdem bingeha gelek hêmanên çanda Koreyî danî, di nav de pejirandina Bûdîzm û Konfuçyûsîzmê. Yekgirtina di bin serweriya Sîllayê de di sala 668 P.Z. de, cara yekem bû ku beşeke girîng a nîvgirava Koreyê di bin rêveberiyeke yekane ya xwecihî de hate komkirin. Ev bûyer di pêşketina nasname û dewleteke yekbûyî ya Koreyî de xalek werçerxanê ya bingehîn bû. Daxwaza bikarhêner bi taybetî li ser gotareke akademîk a berfireh e ku vê yekgirtinê, bi giranî li ser hevalbendiya Sîlla bi Xanedana Tang a Çînê re, şîrove dike.

Pêdivî ye ku were zanîn ku têgeha “yekgirtinê” bi xwe xwedî dîrok û şîroveyên cuda ye û dibe ku di bin bandora perspektîfên neteweperest ên paşerojê de mabe. Wek mînak, dîroknasên Koreya Bakur têgîna “Sîllaya Yekbûyî” rexne dikin ji ber ku Sîlla nekarî hemû herêmên berê yên Goguryeoyê bi dest bixe. Ji ber vê yekê, gotareke akademîk divê bipejirîne ku “yekgirtin” ne tenê ravekirineke bêalî ya bûyeran e, lê têgehek e ku xwedî giraniyeke dîrokî û dîroknasî ye. Ev nêzîkatî ji destpêkê ve dengekî rexneyî dide gotarê.

1.2. Armanc û Struktura Gotarê Armanca vê gotarê ew e ku analîzeke akademîk a berfireh bi zimanê Kurdî li ser yekgirtina Sê Keyaniyan ji aliyê Sîllayê ve pêşkêş bike. Ew ê li ser rewşa jeopolîtîk a beriya yekgirtinê, bilindbûna Sîllayê, hevalbendiya krîtîk a Sîlla-Tang, şerên yekgirtinê, berxwedan û pevçûnên paşerojê, û mîrasa mayînde ya vê yekgirtinê raweste. Struktura gotarê dê nêzîkatiyeke kronolojîk û tematîk bişopîne, û xwe bispêre çavkaniyên dîrokî û şîroveyên zanistî yên hevdem ên ku ji materyalên lêkolînê yên hatine pêşkêşkirin, hatine wergirtin. Destpêka gotarê dê bi awayekî nazik nîqaşê di çarçoveya têgihiştinekê de bike ku bûyerên dîrokî mijara şîrovekirinê ne û vegotina yekgirtina Sîllayê ne yekalî ye.

2. Sê Keyanî: Rewşa Jeopolîtîk û Sosyo-Çandî ya Beriya Yekgirtinê Ji bo têgihiştina kûr a pêvajoya yekgirtinê, pêwîst e ku meriv li rewşa nîvgirava Koreyê beriya destwerdana Sîllayê binêre. Sê keyaniyên sereke – Goguryeo, Baekje û Sîlla – ligel Konfederasyona Gaya ya biçûktir, dîmenekî tevlihev ê hevrikî, hevalbendî û danûstandinên çandî pêk dianîn.

2.1. Keyaniya Goguryeo: Hêz û Taybetmendî Goguryeo, ku li gorî kevneşopiyê di sala 37 B.Z. de ji aliyê Chumo ve ji Buyeoyê hatiye damezrandin , keyaniya herî mezin û di destpêkê de ya herî bi hêz a Sê Keyaniyan bû. Wê li bakurê Koreyê û li herêmên berfireh ên Mançuryayê serwerî dikir. Paytexta wê di sala 427 P.Z. de çû Pyongyangê. Ji hêla siyasî ve, Goguryeo dewleteke navendîparêz û arîstokratîk bû ku xanedaneke mîrasî tê de serwer bû. Pêşketina wê bi şerên berfirehbûnê yên pir caran pêk dihat û xwedî pergalên leşkerî yên birêxistinkirî û saziyên perwerdehiyê (wek kyŏngdang) bû.

Goguryeo bi awayekî berbiçav mîlîtarîst bû , bi siwarên xwe yên navdar (Gaemamusa) û kelehên xwe yên bêhempa dihat nasîn. Bûdîzm di sala 372 P.Z. de wek dînê fermî hat pejirandin. Çanda wê di bin bandora hunera bakurê Çînê de mabû. Di sedsala 5an de, Goguryeo gihîştibû lûtkeya hêza xwe, herêmeke berfireh kontrol dikir û wek keyaniya herî pêşketî ya di nav Sê Keyaniyan de dihat dîtin. Amûrên leşkerî yên Goguryeoyê kevanên guherandî, riman, şûr û zirxên siwaran di nav xwe de dihewandin. Ev taybetmendî wêneyekî hêzeke bakurî ya bi heybet nîşan didin.

2.2. Keyaniya Baekje: Dînamîkên Navxweyî û Peywendiyên Derve Baekje, ku li gorî kevneşopiyê di sala 18 B.Z. de ji aliyê Onjo, kurê damezrînerê Goguryeoyê ve hatiye damezrandin , li başûrê rojavayê Koreyê bi cih bûbû. Di lûtkeya xwe de (sedsala 4an), wê hewza Çemê Han kontrol dikir, lê paşê ev herêm ji Goguryeoyê re winda kir, ku bû sedema barkirina paytextê ber bi Ungjin (Gongju) û paşê Sabi (Buyeo). Di sedsala 3an P.Z. de di bin serweriya Qiral Koi de Baekje bûbû keyaniyeke tam pêşketî. Rêveberiya wê ji pênc navçeyên îdarî û 16 pileyan di hikûmeta navendî de pêk dihat, ku şeş karbidestên pileya yekem wek kabîneyekê kar dikirin.

Di warê çandî de, Bûdîzm û Konfuçyûsîzm li Baekjeyê geş bûn. Ew bi hêza xwe ya deryayî dihat nasîn û wek pireke çandî ji bo Yamato Japonyayê kar dikir. Baekje têkiliyên nêzîk bi xanedanên başûrê Çînê û paşê Yamato Japonyayê re domandin, û pir caran li dijî Goguryeo û Sîllayê li hevalbendan digeriya. Mînak, Japonya piştgiriya leşkerî dida Baekjeyê.

2.3. Keyaniya Sîlla: Pêşketina Destpêkê û Amadekariyên ji bo Serweriyê Sîlla, ku li gorî kevneşopiyê di sala 57 B.Z. de ji aliyê Pak Hyeokgeose ve hatiye damezrandin , ji Saroguk, yek ji dewletên biçûk ên konfederasyona Jinhan li başûrê rojhilatê Koreyê, derketibû holê. Di destpêkê de, ew ji hêla erdnîgarî ve îzole bû û ya herî lawaz a sê keyaniyan bû. Ji hêla siyasî û civakî ve, Sîlla di bin serweriya Qiral Naemul (356-402 P.Z.) de xanedaneke mîrasî (malbata Kim) ava kir. Taybetmendiya wê ya herî berbiçav pergala bêhempa ya Kolp’um (pileya hestî) bû, ku pergaleke statuya mîrasî ya hişk bû ku hêza civakî û siyasî diyar dikir. Hwabaek, meclîseke esilzadeyan (çîna chin’gol), biryarên girîng ên dewletê didan.

Di warê leşkerî de, Sîlla Hwarangdo pêş xist, ku yekîneyeke leşkerî ya ciwanên elît bû û ji bo hêza wê ya leşkerî krîtîk bû. Di dema Qiral Jinheung (540-576 P.Z.) de pergala wê ya leşkerî ji nû ve hate birêxistinkirin. Sîlla bi kevanên xwe yên pêşketî (Cheonbono) û yekîneyên riman dihat nasîn. Ji hêla çandî ve, Sîlla Bûdîzmê ji keyaniyên din derengtir wek dînê dewletê pejirand (527/528 P.Z.). Hunera wê meyleke ber bi abstraktsiyonê nîşan dida û ji ber îzolasyona wê ya destpêkê di bin bandora çandên stepên Ewrasyayê de mabû.

2.4. Konfederasyona Gaya û Têkiliyên wê Konfederasyona Gaya komeke ji dewlet-bajaran bû ku li hewza başûrê Çemê Nakdong, di navbera Baekje û Sîllayê de, bi cih bûbû. Ew ji konfederasyona Byeonhan derketibû holê. Ji hêla aborî ve, Gaya bi kanên xwe yên hesinî yên dewlemend û hunera hesinkariyê dihat nasîn û bi awayekî çalak bi Wa (Japonya) û Lelangê re bazirganî dikir.

Gaya têkiliyên nêzîk bi Yamato Japonyayê re hebûn û pir caran bi Japonya û Baekjeyê re li dijî Goguryeo û Sîllayê hevalbendî ava dikir. Lêbelê, Gaya tu carî bi tevahî navendî nebû û di dawiyê de ji aliyê Sîllayê ve hate dagirkirin (Geumgwan Gaya di 532 P.Z. de, Daegaya û yên din heta 562 P.Z.). Têkiliya Gaya-Yamato û nîqaşa li ser “Mimana” (navê Japonî ji bo herêmeke Gaya) mijareke hesas di dîroknasiyê de dimîne.

2.5. Rikberî û Hevbendiyên Demkî di navbera Keyaniyan de Sê Keyanî di hevrikiyeke domdar de bûn û ji ber vê yekê bi hev re û bi hêzên herêmî yên wekî Çîn û Japonyayê re hevalbendiyên guherbar ava dikirin. Mînakên van hevalbendiyan hevalbendiya Baekje-Sîlla li dijî Goguryeoyê (433-553 P.Z.) bû, ku dema Sîlla hewza Çemê Han bi dest xist bi dawî bû. Her weha, di destpêka sedsala 5an de hevalbendiyeke Goguryeo-Sîlla li dijî Baekjeyê hebû. Paşê, hevalbendiyeke Goguryeo-Baekje li dijî Sîllayê derket holê. Van hevalbendiyan pir caran pragmatîk û demkurt bûn û li gorî hevsengiya hêzê ya demkî û armancên herêmî dihatin diyarkirin.

Pozîsyona erdnîgarî û kontrola çavkaniyan (mînak, hewza Çemê Han, hesinê Gayayê) di guhertinên hêz û hevalbendiyan de faktorên krîtîk bûn. Baekje di destpêkê de ji ber axa xwe ya berhemdar û kontrola hewza Çemê Han geş bû. Windakirina vê hewzeyê ji Goguryeoyê re derbeke mezin bû. Dema ku Sîlla paşê hewza Çemê Han ji Baekjeyê stend, ev bûyer ji bo Sîllayê xalek werçerxanê bû ji ber ku wê rasterast gihîşt Çînê bi rêya Deryaya Zer. Dewlemendiya Gayayê li ser bingeha hesin bû, ku ew dikir hebûneke hêja lê di heman demê de mexdûr. Herêma bakur a berfireh a Goguryeoyê kûrahiyeke stratejîk pêşkêş dikir lê di heman demê de sînorên dirêj ên ji bo parastinê jî bi xwe re dianî. Ji ber vê yekê, têkoşîna ji bo kontrola herêmên stratejîk û aborî yên girîng piraniya pevçûnên nav-keyaniyan geş kir û hevalbendî şekil dan.

Wergirtina îdeolojiyên biyanî (Bûdîzm, Konfuçyûsîzm) û pergalan (modelên îdarî yên Çînî, nivîsandin) meyleke hevpar bû, lê her keyaniyekê ew bi awayekî bêhempa adapte kirin, ku tevliheviyeke bandora derve û pêşketina xwecihî nîşan dide. Pergala Kolp’um a Sîllayê, tevî ku hiyerarşiyeke hişk bû, ji Sîllayê re taybet bû. Hwarangdo ya wê jî saziyeke leşkerî û civakî ya cihê bû. Baekje wek kanalek ji bo çanda Çînî ber bi Japonyayê ve tevdigeriya, ku ev yek hilbijartin û veguheztineke çalak nîşan dide, ne tenê wergirtineke pasîf. Hunera Goguryeoyê bandora Çîna Bakur, ya Baekjeyê bandora Çîna Başûr, û ya Sîllayê di destpêkê de bandora koçberên stepan nîşan dida. Ev yek nîşan dide ku tevî hebûna hewzeke hevpar a bandorên derve, tevna sosyo-siyasî ya navxweyî û têkiliyên derve yên her keyaniyekê rê li ber sentezên çandî yên cihê vekir. Nîvgirava beriya yekgirtinê qadeke dînamîk a pevçûn, dîplomasî û danûstandina çandî bû, ne komeke ji hebûnên îzolekirî û statîk. Têgihiştina van tevliheviyan ji bo nirxandina serkeftina dawî ya Sîllayê krîtîk e.

Tablo 1: Berawirdkirina Sê Keyaniyan û Konfederasyona Gaya

Keyanî/Konfederasyon	Serdema Texmînî	Navenda Siyasî (Paytextên Sereke)	Taybetmendiyên Siyasî/Civakî yên Sereke	Hêza Leşkerî ya Diyarker	Aliyên Çandî yên Girîng (Bûdîzm, Konfuçyûsîzm, Têkilî bi Çîn/Japonya)
Goguryeo	37 B.Z. – 668 P.Z.	Jolbon, Gungnae, Pyongyang (ji 427 P.Z.)	Keyaniya mîrasî, arîstokrasiya bi hêz, kyŏngdang (saziya perwerdehiyê)	Artêşa mezin, siwarên bi zirx (Gaemamusa), kelehên xurt	Bûdîzm (ji 372 P.Z.), Konfuçyûsîzm, bandora hunera bakurê Çînê, têkiliyên bi Çînê re (pevçûn û bazirganî)
Baekje	18 B.Z. – 660 P.Z.	Wiryeseong, Ungjin (Gongju), Sabi (Buyeo)	Keyaniya mîrasî, 16 pile karbidestî, 5 navçeyên îdarî	Hêza deryayî ya girîng, têkiliyên leşkerî bi Japonyayê re	Bûdîzm (ji 384 P.Z.), Konfuçyûsîzm, pireke çandî ji Japonyayê re, bandora hunera başûrê Çînê
Sîlla	57 B.Z. – 668 P.Z. (wek keyanî)	Gyeongju (Seorabeol/Saro)	Keyaniya mîrasî (malbata Kim), pergala Kolp’um (pileya hestî), Hwabaek (meclîsa esilzadeyan)	Hwarangdo (yekîneya leşkerî ya elît), kevanên pêşketî (Cheonbono), artêşa birêxistinkirî	Bûdîzm (ji 527 P.Z.), Konfuçyûsîzm, di destpêkê de bandora çanda stepan, paşê bandora Tang
Konfederasyona Gaya	42 P.Z. – 562 P.Z.	Geumgwan Gaya, Daegaya (navendên sereke)	Konfederasyona dewlet-bajaran, tu carî bi tevahî navendî nebû	Hilberîna hesin û zirxan	Bazirganiya çalak bi Japonyayê re (hinardekirina hesin), têkiliyên çandî yên nêzîk bi Japonyayê re

3. Rabûna Sîllayê û Stratejiyên Yekgirtinê

3.1. Vîzyon û Handanên Rêveberên Sîllayê (Kim Chunchu, Kim Yushin) Di sedsala 5an de, her sê keyanî, Sîlla jî di nav de, di bin rêveberiyên keyaniyên xurt de polîtîkayên berfirehbûna axê dişopandin. Sîlla, di bin serweriya qiralên wekî Jijeung, Beopheung, û bi taybetî Jinheung (sedsala 6an) de, axa xwe bi awayekî çalak berfireh kir, Usanguk, Geumgwan Gaya, Daegaya tevlî kir û hewza Çemê Han bi dest xist.

Du kesayetiyên navendî di vê pêvajoyê de Kim Chunchu (paşê Qiral Muyeol, s. 654-661 P.Z.) û General Kim Yushin (595-673 P.Z.) bûn. Kim Chunchu wek rêberê yekgirtinê tê hesibandin. Kim Yushin, ku bi eslê xwe ji malbateke qiraliyetê ya Gayayê bû, mîmarê leşkerî yê sereke yê kampanyayên yekgirtinê bû. Hevkariya wan a nêzîk û hewldanên dîplomatîk ên Muyeol bi Tangê re kilît bûn.

Handana Sîllayê ji bo hevalbendiya bi Tangê re qismî ji bo jiyanê bû, ji ber ku ew bi êrîşên Baekje û Goguryeoyê re rû bi rû mabû. Lêbelê, ev di heman demê de nîşana azweriyeke ji bo serweriya li ser nîvgiravê bû, ku ji keyaniya herî lawaz veguherî yekgirtîker.

3.1.1. Îdeolojiya “Samhan Iltong” Îdeolojiya “Samhan Iltong” (삼한일통; 三韓一統), ku tê wateya “Yekgirtina Sê Hanan” an “Yekîtiya Sê Keyaniyan”, di vê pêvajoyê de roleke girîng lîst. Tê gotin ku ev têgîn ji aliyê General Kim Yushin ve di nameyekê de ji Qiral Munmu re hatiye bikaranîn. Di serdema Sîllaya Paşîn de, têgînên konfederasyonên kevnar ên Samhan (Mahan, Jinhan, Byeonhan) bi fikra Sê Keyaniyan re hatin yekkirin. Zanyarê navdar Ch’oe Ch’i-wŏn, Byeonhan bi Baekje, Jinhan bi Sîlla, û Mahan bi Goguryeo re wekhev kiribû. Kevirekî bîranînê yê ji sala 686 P.Z. hatiye dîtin, li ser nivîsandiye: “Sê Han hatin yekkirin û ax berfireh bû”. Vê îdeolojiyê ji bo dagirkirin û entegrekirina penaberên Baekje û Goguryeoyê ji aliyê Sîllayê ve meşrûiyeteke dîrokî û çandî peyda kir, û ew wek vejandina yekîtiyeke Koreyî ya kevnar û mezintir nîşan da.

3.2. Hêzkirina Aborî û Leşkerî ya Sîllayê Sîlla, tevî ku di destpêkê de ya herî lawaz û ji hêla erdnîgarî ve îzole bû , pêşketineke berbiçav bi dest xist. Aboriya wê li ser bingeha çandiniyê bû (birinc, genim, soya), bi pêşketinên di avdanî û amûrên hesinî de. Pîşesaziyên wekî çêkirina firaxan (keviranî, seladon) û metal (zêr, hesin) geş bûn.

Piştî ku Sîlla gihîşt hewza Çemê Han û Deryaya Zer , wê bi awayekî çalak bi Çîn û Japonyayê re bazirganiya deryayî kir, zêr, zîv, ginseng, tekstîl hinarde kir û kelûpelên luks û teknolojî îthal kir. Ev bazirganî ji bo bextewariya wê ya aborî û şiyana fînansekirina hewldanên leşkerî girîng bû. Di dawiya sedsala 3an de Jinhan (pêşiyê Sîllayê) dest bi bazirganiya rasterast bi Çîna parzemînî re kiribû.

Ji hêla leşkerî ve, Hwarangdo şervan û rêberên elît peyda dikir. Sîlla çekên pêşketî yên wekî kevana Cheonbono û yekîneyên riman ên pispor pêş xist. Wê garnîzonên herêmî û paşê artêşeke navendî, Neh Lejyon (piştî yekgirtinê) ava kir. Leşkeriya mecbûrî ya giştî ji bo mêran hatibû pêkanîn.

Stratejiya yekgirtinê ya Sîllayê nêzîkatiyeke pir-alî bû ku xurtkirina navxweyî (navendîkirina siyasî bi rêya pergala pileya hestî, pêşxistina leşkerî bi rêya Hwarang û reforman) bi dîplomasiya derve ya jîr (hevalbendiya Tang) re li hev anî. Îdeolojiya ‘Samhan Iltong’ ji bo van azweriyan wek vegotineke meşrûkirinê ya navxweyî û derve ya bi hêz kar kir. Sîlla bi awayekî sîstematîk hêza navxweyî yek kir: keyaniya mîrasî , pergala Kolp’um ji bo kontrola civakî û seferberkirina elîtan , û Hwarang ji bo serkirdayetiya leşkerî. Sîlla hê beriya hevalbendiya Tangê jî bi awayekî çalak li pey berfirehbûna axê bû, Gayayê dagir kir û hewza Çemê Han bi dest xist. Îdeolojiya ‘Samhan Iltong’ vîzyoneke yekgirtî peyda kir, dagirkirinê wek vejandina hebûneke Koreyî ya mezintir nîşan da. Ev yek dikaribû piştgiriya navxweyî kom bike û potansiyel berxwedana gelên bindest kêm bike bi pêşkêşkirina mîraseke hevpar (a ji nû ve hatî xeyalkirin). Hevalbendiya bi Tangê re hêmana derve ya krîtîk bû, ku hêza leşkerî ya pêwîst a ku Sîlla bi serê xwe têra têkbirina Baekje û Goguryeoyê bi hev re nedikir, peyda kir. Ji ber vê yekê, serkeftina Sîllayê ne tenê hêza leşkerî an tenê dîplomasî bû, lê entegrasyoneke stratejîk a yekkirina navxweyî, meşrûkirina îdeolojîk, û hevalbendiya derve bû.

Veguherîna Kim Yushin, neviyê qiraliyeta Gayayê ya dagirkirî, bo generalê sereke yê Sîllayê ji bo yekgirtinê, mînakeke berbiçav a kapasîteya Sîllayê ya ji bo entegrasyona stratejîk a elîtên dagirkirî ye, ku îhtîmal e kampanyaya wê ya yekgirtinê xurt kiribe. Kim Yushin ji nesla qiraliyetê ya Gayayê bû , û Gaya ji aliyê Sîllayê ve hatibû dagirkirin. Tevî vê yekê, Kim Yushin bû generalê herî payebilind ê Sîllayê û serkêşiya şerên yekgirtinê kir. Têbiniyek diyar dike ku Sîlla ji gelê Gayayê re “di siyaseta Sîllayê û heta di artêşê de jî ji bindestên xwe yên paşerojê yên Baekje û Goguryeoyê pirtir bandor” da. Malbata Kim a Gimhae (qiraliyeta Geumgwan Gaya) bi malbata Kim a Gyeongju (esilzadeyên Sîllayê) re zewicî bû, û Kim Yushin pileya “hestiyê rastîn” wergirt. Ev yek polîtîkayeke bi zanebûn a Sîllayê ya ji bo hevkarkirin û entegrekirina elîtên ji herêmên dagirkirî, bi kêmanî ji hinan, nîşan dide, ku dijberên potansiyel veguherandin sermayeyên sereke. Ev entegrasyona serketî îhtîmal e ku beşdarî bandorkeriya leşkerî ya Sîllayê û îstiqrara herêmên wê yên berfirehkirî bûbe, bi kêmanî di destpêkê de. Rêya Sîllayê ya ber bi yekgirtinê ve ne tenê fersendperestî bû lê plansaziyeke stratejîk a demdirêj, reformên navxweyî, xebata îdeolojîk, û têgihiştineke sofîstîke ya dînamîkên hêza herêmî dihewand.

4. Hevbendiya Sîlla-Tang: Destpêk, Armanc û Merc

4.1. Danûstandinên Dîplomatîk di navbera Sîlla û Xanedana Tang de (Rola Qeyser Taizong û Gaozong) Sîlla, ku bi zexta Goguryeo û Baekjeyê re rû bi rû mabû, di salên 630-640î de di dema serweriya Şahbanû Seondeok û Qeyser Taizong de dest bi daxwaza alîkariyê ji Çîna Tang kir. Taizong di destpêkê de dudil bû, qismî ji ber ku Sîlla ji aliyê şahbanûyekê ve dihat birêvebirin. Kim Chunchu (paşê Qiral Muyeol) di avakirina hevalbendiyê de roleke krîtîk lîst. Têkiliyeke wî ya baş bi Qeyser Gaozong ( جانشین Taizong) re hebû hê berî ku Gaozong bibe qeyser. Wî bi berdewamî ji Tangê daxwaza hêzên alîkar ji bo têkbirina Baekjeyê dikir. Di yek çavkaniyê de tê gotin ku Kim Chunchu ji aliyê Tangê ve wek sekreterê giştî yê kampanyayê hatibû tayînkirin.

Qeyser Taizong xwedî azweriyên şexsî bû ku Goguryeoyê dagir bike, piştî ku di kampanyayên berê de (mînak, 645 P.Z.) têk çûbû. Kampanyayên wî qismî ji bo parastina Sîllayê bûn lê di heman demê de ji bo berfirehkirina bandora Tangê jî bûn. Qeyser Gaozong polîtîkayên berfirehbûnê yên bavê xwe domandin û li nîvgirava Koreyê fersendek dît. Êrîşkariya Baekjeyê li dijî Sîllayê sedemeke rasterast ji bo destwerdanê peyda kir. Pevçûna navxweyî ya li Goguryeoyê piştî mirina Yeon Gaesomun di sala 666 P.Z. de fersendeke sereke bû ku Gaozong jê sûd wergirt.

4.2. Berjewendiyên Stratejîk ên Herdu Aliyan Berjewendiyên Sîllayê di vê hevalbendiyê de ev bûn: Jiyan li hember hevalbendiya Goguryeo-Baekje ; yekgirtina nîvgiravê di bin serweriya xwe de ; û bidestxistina gihîştina rasterast a çand û bazirganiya Çînî, bêyî navbeynkariya Goguryeo û Baekjeyê.

Berjewendiyên Tangê jî ev bûn: Rakirina Goguryeoyê, ku dijminekî demdirêj li ser sînorê wê yê bakurê rojhilat bû û êrîşên berê yên Sui û Tangê têk biribû ; berfirehkirina ax û bandora Tangê li nîvgirava Koreyê ; û avakirina dewletên peyk an jî birêvebirina rasterast a herêmên dagirkirî. Tangê dixwest Sîllayê wek hevparekî herêmî bikar bîne da ku bigihîje van armancên jeopolîtîk ên berfirehtir. Stratejiya giştî ya Tangê bikaranîna hêza nerm û îqnakirinê bû, lê dema ku ji bo ji nû ve avakirina nîzamê an ji bo avantajeke stratejîk pêwîst bihata dîtin, ew ê berê xwe bida berfirehbûna leşkerî jî.

4.3. Mercên Hevkariya Leşkerî û Plana Parvekirina Herêman Tangê qebûl kir ku hêzên leşkerî yên girîng peyda bike. Ji bo kampanyaya Baekjeyê di sala 660 P.Z. de, Tangê derdora 130,000 leşker di bin serokatiya General Su Dingfang de şand. Sîllayê jî artêşa xwe, derdora 50,000 leşker di bin serokatiya Kim Yushin de, seferber kir. Ji bo kampanyayên Goguryeoyê jî Tangê artêşên mezin şandin.

Derbarê peymanên axê de, Qeyser Taizong di destpêkê de soz dabû Sîllayê ku herêmên Baekjeyê û axa başûrê Pyongyangê bide wê di berdêla hevkariya leşkerî de. Lêbelê, piştî mirina Taizong, جانشین wî Gaozong dev ji vê sozê berda. Piştî dagirkirinan, Tangê hewl da ku kontrola îdarî ya rasterast li ser herêmên berê yên Baekje (Fermandariya Ungjin) û Goguryeo (Parêzgeriya Giştî ya Ji Bo Aramkirina Rojhilatê) saz bike, û heta li Sîllayê jî “Fermandariya Herêma Gyerim” îlan kir, ku ev yek niyeta serdestiya li seranserê nîvgiravê nîşan dida.

Hevalbendiya Sîlla-Tang zewaceke ji berjewendiyê bû ku li ser bingeha armancên stratejîk ên demdirêj ên lihevhatî lê di dawiyê de ji hev cihê bû. Sîlla armanc dikir ku nîvgiravê di bin serweriya xwe de bike yek, dema ku Tang armanc dikir ku hegemonya herêmî û kontrola rasterast an jî peyktiyeke xurt bi dest bixe. Ev tengezariya cewherî piştî têkbirina dijminên wan ên hevpar neçar bû ku derkeve holê. Armanca bingehîn a Sîllayê yekîtî û jiyan bû. Armanca Tangê rakirina hevrikan (Goguryeo) û berfirehkirina împaratoriya xwe bû. Soza axê ji Sîllayê re ji aliyê Taizong ve têgihiştineke destpêkê nîşan dide ku Sîlla dê bi awayekî girîng sûd werbigire. Lêbelê, paşguhkirina Gaozong a vê sozê û sazkirina rêveberiya rasterast a Tangê bi eşkereyî armanca dawî ya Tangê nîşan dide ku ne hevparîyeke wekhev lê serdestiyeke herêmî bû. Şerê paşerojê yê Sîllayê li dijî Tangê encameke rasterast a van armancên dawî yên dijber bû. Ji ber vê yekê, hevalbendî ji ber van berjewendiyên demdirêj ên nelihevkirî, tevî feydeyên hevbeş ên demkurt, bi cewherî nearam bû.

Têkiliya şexsî ya di navbera Kim Chunchu (Muyeol) û Qeyser Gaozong de dibe ku faktoreke girîng bûya di derbaskirina dudiliya destpêkê ya Tangê û zexmkirina hevalbendiyê de, lê ew têrê nekir ku li hember azweriyên împaratorî yên berfirehtir ên Tangê yên di derbarê kontrola axê de bisekine. Kim Chunchu û Gaozong berî ku Gaozong bibe qeyser heval bûn, û Gaozong “piştgirî li Muyeol vegerand”. Sîlla bi dehsalan daxwaza alîkariyê kiribû, û Taizong dudil bû. Hevalbendî di dawiyê de di bin Gaozong de, ku Kim Chunchu pê re ev têkiliya şexsî hebû, hate ewlekirin. Tevî vê têkiliya şexsî, Gaozong dîsa jî dev ji sozên axê yên ku bavê wî dabûn berda û hewl da ku kontrola xwe li ser Sîllayê bi xwe jî ferz bike. Ev yek nîşan dide ku dema dîplomasiya şexsî dikaribû deriyan veke û hevalbendiyan hêsan bike, ew di dawiyê de li hember berjewendiyên jeopolîtîk û împaratorî yên bingehîn ên hêzeke mezin a wekî Çîna Tangê duyemîn bû. Avakirina hevalbendiya Sîlla-Tang têkiliya tevlihev a dîplomasî, têkiliyên şexsî, û siyaseta hêza hişk di têkiliyên navneteweyî de nîşan dide. Ew her weha wekî lêkolîneke rewşê kar dike ku çawa hevalbendiyên di navbera hêzên newekhev de dikarin bi tengeziriyên bingehîn ên di derbarê kontrol û berjewendiya dawî de tije bin.

5. Şerên Yekgirtinê

Pêvajoya yekgirtina Sê Keyaniyan ji aliyê Sîllayê ve bi rêzek şerên dijwar û manevrayên dîplomatîk pêk hat. Ji bo têgihiştineke baştir, kronolojiyeke bûyerên sereke dê were pêşkêş kirin.

Tablo 2: Kronolojiya Bûyerên Sereke yên Pêvajoya Yekgirtina Sîllayê

Sal (P.Z.)	Bûyer	Girîngî
~642	Hevalbendiya Goguryeo-Baekje êrîşî Sîllayê dike; Kim Chunchu li alîkariyê digere.	Destpêka zexta xurt li ser Sîllayê, ku dibe sedema lêgerîna hevalbendiya Tang.
645	Kampanyaya mezin a yekem a Qeyser Taizongê Tang li dijî Goguryeoyê (li Keleha Ansi têk diçe).	Serneketina Tangê hêza Goguryeoyê nîşan dide û hewcedariya hevalbendekî herêmî (Sîlla) ji bo Tangê zêde dike.
648	Sîlla bi Çîna Tang re hevalbendiyeke fermî ava dike.	Bingeha hevkariya leşkerî ya ji bo têkbirina Baekje û Goguryeoyê tê danîn.
654	Kim Chunchu dibe Qiral Muyeol ê Sîllayê.	Rêbertiya Sîllayê ji bo yekgirtinê xurt dibe.
660	Hêzên hevbeş ên Sîlla-Tang êrîşî Baekjeyê dikin.	Destpêka kampanyaya têkbirina Baekjeyê.
660 (9 Tîrmeh)	Şerê Hwangsanbeolê; hêzên Baekjeyê di bin General Gyebaek de ji aliyê General Kim Yushin ê Sîllayê ve tên têkbirin.	Berxwedana mezin a dawî ya Baekjeyê tê şikandin.
660 (18 Tîrmeh)	Paytexta Baekjeyê Sabi dikeve; Qiral Uija teslîm dibe. Baekje ji aliyê Tangê ve tê dagirkirin.	Dawiya Keyaniya Baekjeyê.
660-663	Tevgerên vejînê yên Baekjeyê, bi piştgiriya Yamato Japonyayê.	Berxwedana li dijî dagirkeriyê didome.
663	Şerê Baekgangê; hêzên Baekje-Yamato ji aliyê hêzên Sîlla-Tang ve tên têkbirin, berxwedana Baekjeyê bi dawî dibe.	Dawiya قطعی ya hêviyên vejîna Baekjeyê.
661-662	Kampanyaya hevbeş a yekem a Sîlla-Tang li dijî Goguryeoyê piştî hilweşîna Baekjeyê bi zehmetiyan re rû bi rû dimîne.	Hêza Goguryeoyê û zehmetiyên kampanyayê nîşan dide.
666	Mirina Yeon Gaesomun ê Goguryeoyê; pevçûnên navxweyî dest pê dikin.	Goguryeo ji hundir ve lawaz dibe.
667	Êrîşa nû ya Sîlla-Tang li dijî Goguryeoyê; Pyongyang tê dorpêçkirin.	Destpêka kampanyaya dawî ya li dijî Goguryeoyê.
668	Hilweşîna Pyongyangê; Qiral Bojang ê Goguryeoyê teslîm dibe. Goguryeo ji aliyê Tangê ve tê dagirkirin.	Dawiya Keyaniya Goguryeoyê; Sê Keyanî bi fermî bi dawî dibin.
668-û pê de	Tevgerên vejînê yên Goguryeoyê.	Berxwedana li dijî serweriya Tangê.
670-676	Şerê Sîlla-Tang.	Sîlla ji bo serxwebûn û kontrola nîvgiravê li dijî Tangê şer dike.
676	Sîlla hêzên Tangê ji piraniya nîvgirava başûrê Çemê Taedong derdixe, yekgirtina de facto bi dest dixe.	Damezrandina Keyaniya Sîllaya Yekbûyî.

5.1. Têkbirina Baekje (660 P.Z.) Baekje, ku bi Goguryeoyê re hevalbend bû, Sîllayê tacîz dikir. Sîlla, di bin Qiral Muyeol de, alîkariya leşkerî ya Tangê bi dest xist. Di sala 660 de, artêşeke Tangê ya bi qasî 130,000 leşkerî di bin serokatiya Su Dingfang de li perava rojavayê Baekjeyê daket, dema ku artêşeke Sîllayê ya 50,000 leşkerî di bin serokatiya Kim Yushin de ji rojhilat ve pêşve çû.

5.1.1. Şerê Hwangsanbeolê û Girîngiya Wî Di Şerê Hwangsanbeolê de, hêzên Sîllayê (50,000) di bin General Kim Yushin, Kim Pumil û yên din de, li hember hêzên Baekjeyê (5,000) di bin General Gyebaek de şer kirin. Hêzên Gyebaek ên ku hejmara wan kêm bû, bi dijwarî şer kirin û gelek caran êrîşên Sîllayê têk birin. Şehadeta Hwarangê ciwan Gwanchang leşkerên Sîllayê handa, ku di dawiyê de bû sedema serkeftina wan. Gyebaek di şer de mir. Ev şer berxwedana mezin a dawî ya hêzên Baekjeyê bû, artêşa wê ya sereke tune kir û rê li ber paytextê vekir.

5.1.2. Rola Key Uija û Hilweşîna Paytextê Serweriya Qiral Uija şahidiya hilweşîna Baekjeyê ji ber pirsgirêkên navxweyî û îhmalkirina karûbarên dewletê ji aliyê wî ve kiribû. Wî piştgiriya wezîrên xwe winda kiribû. Piştî Hwangsanbeolê, Sabi, paytexta Baekjeyê, zû ket destê hêzên Sîlla-Tang. Qiral Uija di 18ê Tîrmeha 660an de li Ungjinê teslîm bû. Ew, kurê wî Buyeo Yung, karbidest û leşker wek dîl hatin birin Çîna Tangê. Baekje ji aliyê Tangê ve hate dagirkirin, ku rêveberiyên leşkerî ava kirin.

5.2. Têkbirina Goguryeo (668 P.Z.) Goguryeo ji ber şerên berê yên bi Çîna Sui û Tangê re, û ji ber pevçûnên navxweyî piştî mirina dîktatorê leşkerî yê bi hêz Yeon Gaesomun di sala 666 P.Z. de lawaz bûbû. Kurên Yeon Gaesomun ji bo desthilatdariyê şer kirin, û yek ji wan (Yeon Namsaeng) reviya cem Tangê.

5.2.1. Zehmetiyên Leşkerî û Hilweşîna Pyongyangê Kampanyayên destpêkê yên Sîlla-Tang li dijî Goguryeoyê (mînak, 661-662) bi berxwedaneke xurt û zehmetiyên lojîstîk re rû bi rû man. Hêzên Tangê di bin Su Dingfang de di sala 662an de Pyongyang dorpêç kirin lê neçar man vekişin. Êrîşa dawî di sala 667an de dest pê kir, bi hêzên Tangê di bin Li Ji de. Wan di sala 668an de Pyongyang dorpêç kir. Bajar ji ber îxaneta navxweyî ket (Yeon Namsan û Qiral Bojang teslîm bûn, General Shin Seong bajarê hundurîn teslîmî hêzên Tangê kir).

5.2.2. Rola Key Bojang Qiral Bojang qiralê dawî yê Goguryeoyê bû, ku piştî kuştina Qiral Yeongnyu ji aliyê Yeon Gaesomun ve hatibû danîn. Ew bi piranî di bin serweriya leşkerî ya Yeon Gaesomun de fîgurek bû. Ew di sala 668 P.Z. de teslîmî hêzên Tangê bû. Ew û gelek bindestên wî hatin koçberkirin Çînê. Tangê paşê hewl da ku wî bikar bîne da ku Goguryeoyeke vejiyayî wek dewleteke peyk birêve bibe, lê ev yek bi ser neket.

Hilweşîna Baekje û Goguryeoyê bi qasî hêza leşkerî ya Sîlla-Tangê, ji ber lawaziyên navxweyî (hilweşîna siyasî ya Baekjeyê di bin Uija de, krîza جانشینی ya Goguryeoyê piştî Yeon Gaesomun) jî bileztir bû. Zexta derve şikestinên navxweyî îstismar kir. Stratejiya leşkerî ya Çîna Tangê di kampanyayên Koreyê de hejmarên mezin û operasyonên hevbeş ên bejahî-deryayî dihewand, lê pir caran ji ber parastina Goguryeoyê ya li ser bingeha kelehê û zehmetiyên lojîstîk têk diçû, ku ev yek nimûneyeke dubarekirî di hewldanên Çînî yên ji bo dagirkirina Koreyê de nîşan dide. Rola Sîllayê ne tenê wek hevparekî biçûk bû lê pir caran wek hêsankerekî krîtîk ê operasyonên Tangê bi rêya zanîna herêmî û piştgiriya lojîstîk bû. Artêş û hêzên deryayî yên mezin ên Tangê hatin bicîhkirin. Kampanyaya mezin a Qeyser Taizong a sala 645 P.Z. li dijî Goguryeoyê nekarî Keleha Ansi bigire û ji ber parastin û nêzîkbûna zivistanê/pirsgirêkên peydakirinê neçar ma vekişe. Ev yek têkçûnên berê yên Xanedana Sui li dijî Goguryeoyê tîne bîra mirov. Artêşa Goguryeoyê bi kelehên xwe yên xurt û parastina bi bandor dihat nasîn. Pêşkêşkirina birincê ji aliyê Kim Yushin ve ji artêşa Tangê re ku di salên 661-662an de Pyongyang dorpêç kiribû, rê li ber kapîtulasyoneke Tangê girt , ku rola lojîstîk a krîtîk a Sîllayê nîşan dide. Hevalbendiya Sîlla-Tang hejmar û hêza deryayî ya Tangê bi hêzên bejahî, zanîna herêmî û piştgiriya lojîstîk a Sîllayê re li hev anî, ku ji Tangê ku bi tena serê xwe an bi hevalbendên herêmî yên kêm pabend re tevdigere, bi bandortir bû. Şerên yekgirtinê ne tenê çîrokeke serdestiya Sîlla-Tangê bûn lê karekî leşkerî yê tevlihev bûn ku tê de erd, lojîstîk, siyaseta navxweyî ya keyaniyên armanckirî, û beşdariyên taybet ên her hevalbendekî rolên girîng lîstin.

5.3. Analîzek Berawirdî ya Hêzên Leşkerî (Sê Keyanî û Tang) Goguryeo dewleteke pir mîlîtarîst bû, bi kelehên xwe yên xurt (mînak, Ansi), siwarên jêhatî (Gaemamusa), û artêşên mezin navdar bû. Wê bi serkeftî êrîşên mezin ên Sui têk biribûn. Lêbelê, heta salên 660î ji ber şerên demdirêj û pevçûnên navxweyî lawaz bûbû.

Baekje hêzeke deryayî ya girîng bû. Artêşa wê, tevî ku jêhatî bû, heta sala 660an ji ya Goguryeoyê an jî koalîsyona Sîlla-Tangê pir biçûktir bû. Ew xwe dispêrt hevalbendiyên bi Goguryeo û Yamato Japonyayê re.

Sîlla artêşeke xurt bi şervanên elît ên Hwarang, kevanên bi bandor, û yekîneyên riman pêş xistibû. Pergaleke wê ya leşkeriya mecbûrî hebû. Hêza wê ya deryayî xurt bû, ku di şerê Sîlla-Tang de krîtîk bû. Di destpêkê de lawaztir bû lê bi rêya reform û hevalbendiyên stratejîk mezin bû.

Xanedana Tang xwedî çavkaniyên berfireh bû, ku rê dida seferberkirina artêşên pir mezin (mînak, 130,000 ji bo kampanyaya Baekjeyê; kampanyayên Goguryeoyê yên Taizong bi deh hezaran leşkerî dihewandin; Sui berê 305,000 li dijî Goguryeoyê şandibû ). Siwar û kapasîteyên dorpêçkirinê yên xurt hebûn. Struktureke fermanê ya baş birêxistinkirî hebû û di şerên mezin de xwedî ezmûn bû.

Ji hêla lojîstîk ve, domandina xetên peydakirinê ji bo artêşên mezin ên Tangê ku kûr di nav axa Goguryeoyê de tevdigeriyan, pirsgirêkeke mezin bû û beşdarî têkçûnan bû (mînak, vekişîna Taizong ji dorpêça Ansi). Erdê çiyayî û kelehên Goguryeoyê ev yek girantir dikir. Piştgiriya lojîstîk a Sîllayê ji bo operasyonên Tangê girîng bû, wek ku di pêşkêşkirina birincê ji aliyê Kim Yushin ve ji hêzên Tangê re ku Pyongyang dorpêç kiribûn, tê dîtin.

Hemû keyaniyan pergalên leşkerî yên navendî di bin fermana qralî/arîstokratîk de hebûn. Tangê xwedî burokrasiyeke leşkerî ya împaratorî ya sofîstîke bû. Generalên sereke yên wekî Kim Yushin (Sîlla), Gyebaek (Baekje), Yeon Gaesomun (Goguryeo), Eulji Mundeok (Goguryeo, berê), Su Dingfang, Li Shiji, Li Ji (Tang) rolên diyarker lîstin.

6. Berxwedanên Piştî Dagirkirinê û Şerê Sîlla-Tang

6.1. Tevgerên Vejînê yên Baekjeyê (Gwisil Boksin, Buyeo Pung, alîkariya Yamato Japon) Piştî hilweşîna Baekjeyê di sala 660î de, hêzên dilsoz ên di bin serokatiya kesayetiyên wekî Gwisil Boksin û Dochim de tevgereke berxwedanê dan destpêkirin. Wan Prens Buyeo Pung ji Japonyayê vegerandin da ku bibe qiralê wan. Keleha Churyu yek ji navendên sereke yên berxwedanê bû. Yamato Japonyayê alîkariyeke leşkerî ya girîng, di nav de leşker û hêzên deryayî, ji bo piştgiriya vejînerên Baekjeyê şand. Lêbelê, berxwedana Baekjeyê û hevalbendên wan ên Yamato di Şerê Baekgangê (Çemê Baek) de di sala 663 P.Z. de ji aliyê hêzên Sîlla-Tang ve bi awayekî قطعی têk çûn. Buyeo Pung reviya Goguryeoyê. Ev yek dawiya berxwedana birêxistinkirî ya Baekjeyê anî.

6.2. Tevgerên Vejînê yên Goguryeoyê (Geom Mojam, Anseung) Piştî hilweşîna Goguryeoyê di sala 668an de, tevgerên berxwedanê derketin holê. Geom Mojam, generalekî Goguryeoyê, penaberên Goguryeoyê kom kirin û Goguryeoyeke vejiyayî ava kir, Prens Anseung (neviyê Qiral Bojang) li Hanseongê kir qiral. Dae Jung-sang û kurê wî Dae Joyeong jî leşkerên Goguryeoyê birin û paşê Balhae ava kirin. Sîlla, di bin Qiral Munmu de, di destpêkê de piştgirî da hin tevgerên vejînê yên Goguryeoyê (wek ya Anseung) wek beşek ji stratejiya xwe ya li dijî Tangê. Anseung paşê paşnavê qraliyeta Sîllayê “Kim” wergirt û bû Qiralê Bodeokê. Lêbelê, pevçûnên navxweyî (Anseung fermana kuştina Geom Mojam da) van tevgeran lawaz kirin. Keyaniya Bodeokê di dawiyê de ji aliyê Sîllayê ve hate hilweşandin. Lêbelê, Balhae li bakur wek dewleteke جانشین derket holê.

6.3. Şerê Sîlla-Tang (670-676 P.Z.): Sedem, Bûyer û Encam Sedema sereke ya Şerê Sîlla-Tang hewldana Çîna Tangê ya ji bo kontrolkirina tevahiya nîvgirava Koreyê bû, Sîlla jî di nav de, bi rêya avakirina fermandarî û parêzgeriyan li herêmên berê yên Baekje û Goguryeoyê û heta li Sîllayê bi xwe jî. Tangê dev ji soza xwe ya dayîna axa başûrê Pyongyangê ji Sîllayê re berdabû. Qiral Munmu yê Sîllayê bi bermayiyên hêzên Baekje û Goguryeoyê re hevalbendî kir da ku li dijî Tangê şer bike. Hêzên Sîllayê bi artêşên Tangê re şer kirin da ku wan ji nîvgiravê derxînin. Şerên sereke serkeftina Sîllayê li Keleha Maeso (675) û serkeftina deryayî li Gibeolpo (676) bûn, ku hêza deryayî ya Sîllayê ya Tangê têk bir.

Di encamê de, hêzên Tangê ji herêmên başûrê Çemê Taedong hatin derxistin. Sîllayê kontrola piraniya nîvgirava Koreyê bi dest xist û Keyaniya Sîllaya Yekbûyî ava kir. Agirbestek hate çêkirin, û têkiliyên dîplomatîk paşê di destpêka sedsala 8an de ji nû ve hatin destpêkirin, ku Tangê di sala 736an de bi fermî serweriya Sîllayê li başûrê Çemê Taedong nas kir.

Tevgerên vejînê yên Baekje û Goguryeoyê, tevî ku di vejandina keyaniyên xwe de bi ser neketin, di dîmena jeopolîtîk de roleke krîtîk lîstin bi tevlihevkirina yekkirina hêza Tangê û bi dayîna hevalbendên demkî û fersendê ji Sîllayê re di dema Şerê Sîlla-Tang de. Berxwedana Baekjeyê, bi alîkariya Japonyayê, sê salan (660-663) hêzên Tang/Sîllayê mijûl kir. Tevgerên vejînê yên Goguryeoyê jî derketin holê. Qiral Munmu yê Sîllayê bi awayekî çalak piştgirî da bermayiyên Goguryeoyê (wek Anseung) li dijî Tangê. Çavkaniyek bi eşkereyî diyar dike ku Sîlla di Şerê Sîlla-Tang de “bi dilsozên Goguryeo û Baekjeyê re bû yek”. Van tevgerên berxwedanê nîşan dan ku kontrola Tangê ne ewle ye û nearamiyek afirandin ku Sîlla dikaribû jê sûd werbigire. Ji ber vê yekê, tevgerên vejînê ne tenê têbiniyên binî yên dagirkirinan bûn lê faktorên çalak bûn ku bandor li pevçûna Sîlla-Tang a paşerojê û şiyana Sîllayê ya ji bo îsbatkirina serxwebûna xwe kirin.

Serkeftina Sîllayê di Şerê Sîlla-Tang de li hember hêzeke mezin destkeftiyeke berbiçav bû û di diyarkirina berfirehiya axê û serweriya dewleta Koreyî de bi sedsalan krîtîk bû. Wê adaptasyona leşkerî ya Sîllayê (bi taybetî hêza deryayî) û jîrbûna stratejîk a Qiral Munmu nîşan da. Çîna Tang împaratoriyeke mezin bû, ji Sîllayê pir mezintir û qelebalix tir bû. Tangê dixwest tevahiya nîvgiravê bike beşek ji împaratoriya xwe. Sîlla, tevî ku hevalbendekî berê bû, bi serkeftî şer kir û hêzên Tangê ji piraniya axa xwe ya xwestî derxist. Serkeftinên sereke yên wekî Maeso û Gibeolpo (deryayî) diyarker bûn. Hêza deryayî ya Sîllayê, bi taybetî, di van pevçûnan de serweriya xwe îsbat kir. Vê serkeftinê sînorekî nisbeten aram (Çemê Taedong) ava kir û piştrast kir ku dê dewleteke Koreyî ya serbixwe, ne parêzgeheke Çînî, li nîvgiravê pêş bikeve. Serdema yekser piştî hilweşîna Baekje û Goguryeoyê ne serdemeke aştiyê bû lê ya pevçûn û ji nû ve lihevkirinê ya domdar bû, ku di dawiyê de nexşeya siyasî ya nîvgirava Koreyê bi awayekî ku Sîlla, ne Tang, bi piranî li başûrê Taedongê dîktatorî kir, şekil da.

7. Keyaniya Sîllaya Yekbûyî: Damezrandin û Mîras

7.1. Guhertinên Siyasî û Îdarî Sîllaya Yekbûyî şahidiya geşbûna keyaniyeke mutleq kir, ku bandora Hwabaek (Meclîsa Esilzadeyan) bi awayekî bi bandor kêm kir. Saziyeke îdarî ya navendî ya bi navê Kançlerî (Jipsabu) ji bo pêkanîna fermanên qraliyetê hate damezrandin. Dewlet li gorî modelên Çînî li parêzgehan (chu), prefektoran (kun), û wîlayetan (hyeon) hate dabeşkirin. Gyeongju wek paytext û navenda çandî ma. Sîllayê hewl da ku gel û elîtên Baekje û Goguryeoyê entegre bike, mînak bi dayîna pileyan ji esilzadeyan re û bi tevlîkirina leşkerên wan di Neh Lejyonên Sîllayê de. Lêbelê, ev entegrasyon bi zehmetiyan re rû bi rû ma û di serdemên paşerojê de bû sedema aloziyan.

7.2. Bandora Demdirêj li ser Nasnameya Neteweyî, Ziman û Çanda Koreyî Yekgirtina di bin Sîllayê de wek danîna bingeha nasnameyeke Koreyî ya cihê tê dîtin. Têgîna “Samhan Iltong” vê fikra gelekî yekbûyî xurt kir. Tevî ku Sê Keyaniyan xwedî wekheviyên çandî bûn (ziman, Bûdîzm, Konfuçyûsîzm, şamanîzm) , yekgirtina di bin Sîllayê de li başûrê Çemê Taedong hevgirtineke çandî ya mezintir geş kir. Zimanên Sê Keyaniyan dişibiyan hev. Yekgirtinê îhtîmal e ku nêzîkbûna ber bi zimanekî Koreyî yê yekgirtîtir bilez kiribe, ku zaravayê Sîllayê (li ser bingeha Gyeongjuyê) serdest bû. Ji hêla siyasî ve, dewleteke keyaniya navendî ava kir ku, tevî perçebûna paşerojê, ji bo xanedanên Koreyî yên yekbûyî yên paşerojê yên wekî Goryeo û Joseonê bû mînak.

7.3. Destkeftiyên Çandî, Hunerî û Zanistî yên Serdema Sîllaya Yekbûyî Serdema Sîllaya Yekbûyî (668-935 P.Z.) wek serdemeke zêrîn ji bo huner, çand û Bûdîzma Koreyî tê hesibandin. Bûdîzm di bin piştgiriya dewletê de geş bû, û perestgehên mezin ên wekî Bulguksa û Şikefta Seokguram hatin avakirin. Rahibên Koreyî yên wekî Wonhyo û Uisang navdar bûn.

Huner û mîmarî bi naturalîzmeke îdealîzekirî dihatin nasîn. Peykerên Bûdîst ên granît, pagoda, kelhên banî yên xemilandî, û zengilên bronz (mînak, Zengilê Qiral Seongdeok) berbiçav bûn. Pîşesaziya zêr a hêja (tac, xeml) berdewam kir. Di wêjeyê de, helbesta Hyangga pêş ket. Qeydên dîrokî yên wekî Samguk Sagi û Samguk Yusa paşê hatin berhevkirin lê xwe dispêrtin kevneşopiyên vê serdemê. Di zanist û teknolojiyê de, pêşketin di astronomiyê de (çavdêriya Cheomseongdae), pergalên salnameyê, matematîk, metalurjî (zêr, zîv, hesin, bronz), û teknîkên çandiniyê de (avdanî, amûrên hesinî) çêbûn. Çapkirina bi darikên darîn a destpêkê (Dharani Sutra, 751 P.Z.) jî destkeftiyeke girîng bû.

“Serdema Zêrîn” a Sîllaya Yekbûyî li ser bingehên ku di serdema Sê Keyaniyan a hevrik de hatibûn danîn, di nav de wergirtina hêmanên çandî û teknolojiyên cihêreng, ava bû, lê bi aşitî, îstiqrar, û çavkaniyên zêde yên ku bi yekgirtin û têkiliyên xurt bi Çîna Tangê re hatin, bi awayekî berbiçav hate zêdekirin. Serdema Sê Keyaniyan jixwe şahidiya pêşketineke çandî ya girîng kiribû, di nav de pejirandina Bûdîzm, Konfuçyûsîzm, nivîsandina Çînî, û pêşketinên di pîşesaziyan de. Sîllaya Yekbûyî bi eşkereyî wek “serdemeke zêrîn” tê binavkirin. Vê serdema zêrîn şahidiya geşbûna huner, Bûdîzm, û zanistê kir, pir caran bi bandora xurt a Tangê û piştgiriya dewletê. Hilberîna çandiniyê ya zêde, bazirganiya deryayî, û rêveberiya bi bandor di bin keyaniyeke navendî de bingeha aborî ji bo van destkeftiyên çandî peyda kir. Ji ber vê yekê, yekgirtinê bi xwe şert û merc (aştî, çavkanî, dewleteke bihêztir, danûstandina vekirî bi Tangê re) ji bo vê geşbûna çandî afirand, ku li ser bingehên berê ava bû.

Yekgirtina siyasî ya di bin Sîllayê de, tevî ku dewleteke Koreyî ya serdest ava kir, nasnameyên herêmî bi tevahî ji holê ranekirin an jî rê li ber dubendiyên navxweyî yên paşerojê negirt (wek ku di Sê Keyaniyên Paşîn de tê dîtin). Cewhera kontrol û entegrasyona Sîllayê ya herêmên berê yên Baekje û Goguryeoyê wek çavkaniyeke tengeziriyê ma. Sîlla “piraniya” nîvgirava Koreyê yek kir , û Balhae li bakur ji bermayiyên Goguryeoyê ava bû. Ev yek jixwe yekgirtineke netemam di wateyeke berfirehtir de nîşan dide. Sîllaya Yekbûyî “bi entrika û aloziya siyasî ya li herêma xwe ya bakur a nû dagirkirî, ku ji ber komên serhildêr û fraksiyonên li Baekje û Goguryeoyê çêbûbû, tije bû”. Arîstokrasiya di Sîllaya Yekbûyî ya paşîn de hêz ji nû ve bi dest xist, û mezinên parêzgehan xurt bûn, kontrola navendî lawaz kirin. Ev yek di dawiyê de bû sedema serdema Sê Keyaniyên Paşîn. Ev yek nîşan dide ku dema Sîlla dewleteke yekbûyî ava kir û nasnameyeke Koreyî ya berfirehtir geş kir, entegrasyon bêkêmasî nebû, û tengeziriyên herêmî yên bingehîn an têkoşînên hêzê berdewam kirin, ku beşdarî hilweşîna wê ya dawî bûn. Mîrasa yekgirtina Sîllayê pir-alî ye: wê dewlet û nasnameyeke Koreyî ya bingehîn afirand lê di heman demê de ji ber tevliheviyên entegrekirina gelên cihêreng û birêvebirina axeke berfireh bi pergaleke civakî ya hişk, tovên dubendiya paşerojê jî dihewand.

8. Çavkaniyên Dîrokî û Nîqaşên Dîroknasî

8.1. Rola Samguk Sagi û Samguk Yusa Samguk Sagi (Dîroka Sê Keyaniyan), ku di sala 1145 P.Z. de ji aliyê Kim Pusik ve hatiye berhevkirin , kronîka herî kevn a saxmayî ya dîroka Koreyê ye û ji bo vê serdemê krîtîk e. Ew bi Çîniya Klasîk hatiye nivîsandin û li ser bingeha qeydên berê yên ku niha winda bûne, hatiye amadekirin. Ew li gorî dîroknasiya Çînî ( Shiji ya Sima Qian) hatiye modelkirin. Ew perspektîfa Konfuçyûsî ya serdema Goryeoyê nîşan dide, bi alîgiriyeke Sîlla-navendî, rola Sîllayê û Goryeoyê wek جانشین wê tekez dike. Ew salname, tablo, gotarên li ser çandê, û jînenîgariyan dihewîne.

Samguk Yusa (Bîranînên Sê Keyaniyan), ku derdora sala 1280 P.Z. de ji aliyê rahîb Iryeon ve hatiye berhevkirin , efsane, çîrokên gelêrî, û vegotinên dîrokî dihewîne, û ji Samguk Sagi bêtir giranî dide Bûdîzm û folklorê. Ew efsaneya Dangunê diparêze. Ew ji bo temamkirina dîrokên fermî hatiye nivîsandin, çîrokên herêmî û çîrokên kerametê diparêze.

Her du berhem ji bo parastina agahiyên windabûyî bêqîmet in. Ew têgihiştinên li ser bûyerên siyasî, çand û baweriyan pêşkêş dikin. Lêbelê, ew bi sedsalan piştî bûyeran hatine berhevkirin, alîgiriyên taybet nîşan didin (Konfuçyûsî, Sîlla-navendî ji bo Sagi; Bûdîst ji bo Yusa), û dîrokê bi efsaneyê re tevlihev dikin.

8.2. Belgeyên Arkeolojîk û Epîgrafîk Arkeolojî û epîgrafî (nivîsên li ser stêl û berheman) delîlên hevdem an nêzîk-hevdem peyda dikin ku dikarin çavkaniyên nivîskî piştrast bikin, berevajî bikin, an temam bikin. Mînakên van delîlan nîgarên gorên Goguryeoyê ne (mînak, dîmenên nêçîrê, komstêrk, teswîrên jiyana rojane, çar xwedayên parêzger) ; gorên qraliyeta Sîllayê li Gyeongjuyê (mînak, tac û xemlên zêrîn, şûşe, berhemên Romayî) ku dewlemendî û têkiliyên navneteweyî nîşan didin ; Stêla Gwanggaeto ya Mezin ku kampanyayên leşkerî yên Goguryeoyê û têkiliyên bi keyaniyên din re (tevî Wa Japonyayê) tomar dike ; û stêlên Sîllayê (mînak, kevirê bîranînê yê sala 686 P.Z. ku behsa “Yekgirtina Sê Hanan” dike). Vedîtinên ji keleh û bajarên paytext (mînak, Mongchon Toseong û Pungnaptoseong ji bo Baekjeyê) têgihiştinên li ser plansaziya bajarî, teknîkên parastinê, û jiyana rojane peyda dikin. Ev delîlên maddî ji bo avakirina wêneyekî berfirehtir ê serdemê û pêvajoya yekgirtinê girîng in.

8.3. Nîqaşên Dîroknasî yên Hevdem Dîroknasiya hevdem a li ser yekgirtina Sîllayê gelek nîqaşan dihewîne. Yek ji wan asta xweseriya Sîllayê li hember bandora Tangê ye. Hin zanyar rola Sîllayê di destpêkirin û birêvebirina pêvajoya yekgirtinê de tekez dikin, dema ku yên din girêdayîbûna wê ya bi hêza leşkerî ya Tangê re destnîşan dikin. Cewhera “yekgirtinê” bi xwe jî tê nîqaşkirin: Gelo ew yekgirtineke temam a gelên Koreyî bû, an yekgirtineke qismî û Sîlla-navendî bû ku beşên girîng ên axa Goguryeoyê (ku paşê Balhae lê ava bû) li derve hişt?

Perspektîfên neteweperest, hem li Koreya Başûr û hem jî li Koreya Bakur, şîroveyên dîrokî şekil dane. Dîroknasiya neteweperest a Koreyî pir caran li ser berdewamî û xweseriya neteweya Koreyî radiweste, û carinan rola hêzên derve kêm dike an jî bi rexneyî dinirxîne. Wekî ku berê hate gotin, dîroknasên Koreya Bakur bi gelemperî Goryeoyê wek yekgirtîkerê rastîn ê gelên Koreyî dibînin, ne Sîllayê. Van nîqaşan girîngiya yekgirtina Sîllayê wek bûyereke bingehîn di avakirina nasnameya neteweyî ya Koreyî de û di têgihiştina têkiliyên dîrokî yên Koreyê bi cîranên xwe re, bi taybetî Çînê, nîşan didin.

9. Encam Yekgirtina Sê Keyaniyên Koreyê ji aliyê Sîllayê ve di sala 668 P.Z. de, ku bi hevalbendiyeke stratejîk lê di heman demê de bi nakok bi Xanedana Tang a Çînê re pêk hat, di dîroka Koreyê de xaleke werçerxanê ya girîng e. Vê pêvajoyê, ku bi têkbirina Baekje (660 P.Z.) û Goguryeo (668 P.Z.) bi encam bû, piştî serdemeke dirêj a hevrikî û şerên navxweyî, cara yekem piraniya nîvgirava Koreyê di bin rêveberiyeke yekane ya xwecihî de kom kir.

Rabûna Sîllayê ji keyaniyeke destpêkê ya lawaz û îzolekirî ber bi hêzeke yekgirtîker ve, encama tevliheviyeke ji faktorên navxweyî û derve bû. Ji hêla navxweyî ve, Sîlla bi rêya reformên siyasî (wek pergala Kolp’um a bêhempa û meclîsa Hwabaek), pêşxistina leşkerî (bi taybetî saziya Hwarangdo), û rêveberiyeke bi îstîqrar di bin serokên jêhatî yên wekî Qiral Muyeol (Kim Chunchu) û General Kim Yushin de hêza xwe xurt kir. Îdeolojiya “Samhan Iltong” jî wek bingeheke çandî û siyasî ji bo meşrûkirina azweriyên yekgirtinê kar kir. Ji hêla aborî ve, Sîlla bi pêşxistina çandinî, pîşesazî û bi taybetî bazirganiya deryayî piştî bidestxistina hewza Çemê Han, bingeha pêwîst ji bo fînansekirina kampanyayên xwe yên leşkerî ava kir.

Hevalbendiya bi Xanedana Tang re ji bo serkeftina leşkerî ya Sîllayê krîtîk bû, ji ber ku Tangê hêz û çavkaniyên leşkerî yên mezin peyda kirin. Lêbelê, ev hevalbendî li ser bingeha berjewendiyên stratejîk ên ku di dawiyê de ji hev cihê bûn, hatibû avakirin: Sîlla armanc dikir ku nîvgiravê di bin serweriya xwe de bike yek, dema ku Tang dixwest bandor û kontrola xwe li herêmê berfireh bike. Ev tengezariya bingehîn piştî têkbirina Baekje û Goguryeoyê di Şerê Sîlla-Tang (670-676 P.Z.) de derket holê, ku tê de Sîlla bi serkeftî hêzên Tangê ji piraniya nîvgiravê derxist û serweriya xwe li başûrê Çemê Taedong piştrast kir.

Serdema Sîllaya Yekbûyî ku li pey wê hat, wek “serdemeke zêrîn” a çand, huner û Bûdîzma Koreyî tê dîtin. Yekgirtinê bingeha nasnameyeke neteweyî ya Koreyî ya hevpartir, zimanekî yekgirtîtir, û çandeke hevgirtîtir li nîvgiravê danî, ku bandora wê heta roja îro jî didome. Lêbelê, girîng e ku were zanîn ku ev yekgirtin ne bê nîqaş bû û ne jî temam bû, ji ber ku beşên bakur ên axa berê ya Goguryeoyê li derveyî kontrola Sîllayê man û paşê Keyaniya Balhae lê ava bû. Wekî din, entegrasyona gelên dagirkirî û rêveberiya herêmên nû bi dest xistî pirsgirêkên xwe bi xwe re anîn ku di serdemên paşerojê yên Sîllaya Yekbûyî de bûn sedema nearamiyê.

Di dawiyê de, yekgirtina Sê Keyaniyan ji aliyê Sîllayê ve ne tenê serkeftineke leşkerî û siyasî bû, lê di heman demê de pêvajoyeke tevlihev a danûstandina çandî, adaptasyon, û avakirina nasnameyê bû ku rê li ber pêşketina dîrokî ya Koreyê vekir. Lêkolînên dîrokî û arkeolojîk ên berdewam, ligel nîqaşên dîroknasî, ji bo têgihiştineke kûrtir a vê serdema girîng a dîroka cîhanê pêwîst in.

Çavkanî

Yekkirina Sê Keyaniyên Koreyê (PZ. 668)

Bunu paylaş:

Yorum bırakın Cevabı iptal et

Ji nivîsên nû agahdar be!