Dîroka Kurdan di Navbera Sedsalên 8an û 13an de

Li ser Bingehê Çavkaniyên Rojava

1. Pêşgotin

Armanc û Girîngiya Mijarê

Ev gotar armanc dike ku vekolîneke akademîk û berfireh li ser dîroka Kurdan di navbera sedsalên 8an û 13an de pêşkêş bike. Ev serdem ji bo têgihiştina pêkhatin û geşedana siyasî, civakî, çandî û aborî ya Kurdan xwedî girîngiyeke taybet e. Di vê heyamê de, em şahidê derketina mîrnişînên Kurd ên xweser, kûrbûna pêvajoya Îslamîbûnê di nava civaka Kurd de, û danûstandinên çarenûssaz bi hêzên mezin ên herêmî re dibin. Vekolîna vê qonaxê ne tenê ji bo dîroka Kurdan, lê herweha ji bo têgihiştina giştî ya Rojhilata Navîn a serdema navîn jî pêwîst e. Kurd, wek aktorekî girîng ê herêmê, di gelek bûyerên siyasî û leşkerî de roleke diyarker lîstine û mîrateyeke çandî ya dewlemend li pey xwe hiştine.

Metodolojî û Çavkanî

Ev gotar bi awayekî bingehîn xwe dispêre lêkolînên akademîk ên Rojava, nemaze gotarên kovaran ên peer-reviewed û berhemên dîroknas û rojhilatnasên Amerîkî û Ewropî. Ev nêzîkatî li gorî daxwaza bikarhêner hatiye hilbijartin û armanc dike ku perspektîfeke zanistî ya navneteweyî pêşkêş bike, dûrî nêrînên îdeolojîk an neteweperest ên teng. Di vê çarçoveyê de, berhemên lêkolînerên wekî Vladimir Minorsky, C.E. Bosworth, Carole Hillenbrand, Boris James, Hugh Kennedy, Wilferd Madelung, Martin van Bruinessen, Andrew Peacock û yên din dê wekî bingeha sereke ya analîz û agahiyan werin bikaranîn. Her agahî û îdîayek dê bi referanskirina çavkaniyên têkildar were piştguhkirin, da ku bingeheke zanistî ya xurt ji bo gotarê were dabînkirin.

Berfirehiya Gotarê

Gotar dê bi vekolîna rewşa giştî ya Kurdistanê di destpêka serdema navîn de dest pê bike, bi taybetî li ser wateya têgihên “Kurd” û “Kurdistan” di çavkaniyên destpêkê de raweste. Piştre, dê bi hûrgilî li ser mîrnişînên Kurd ên sereke yên vê serdemê, wek Hesnewî, Merwanî, Rewadî, Şedadî, Enazî û Eyûbiyan were sekinandin. Di vê beşê de, dê behsa damezrandin, serwerî, rêberên girîng, herêmên erdnîgarî, û têkiliyên wan ên siyasî û leşkerî bi hêzên cîran re (Xelîfetiya Ebasî, Împaratoriya Bîzansê, Selçûqî, û Xaçparêzan) were kirin. Beşeke din dê ji bo pêvajoya Îslamîbûna Kurdan, rola medreseyan, û têkiliya Îslama ortodoks bi baweriyên herêmî û senkretîk re were veqetandin. Herwiha, dê struktura civakî ya Kurdan (eşîr, koçerî, jiyana gundewarî û bajarî), rewşa aborî (çandinî, ajaldarî, bazirganî, pîşesazî), û rewşa zimanê Kurdî û wêjeya devkî di vê serdemê de bêne şîrovekirin. Di dawiyê de, dê nêrîn û beşdariyên zanistên Rojava yên girîng li ser vê qonaxa dîrokî ya Kurdan bi kurtasî bêne nirxandin.

2. Rewşa Giştî ya Kurdistanê di Destpêka Serdema Navîn de

Landşafta Siyasî û Civakî ya Beriya Sedsala 8an

Beriya sedsala 8an û destpêka serdema ku ev gotar lê disekine, herêma ku paşê wekî Kurdistan tê nasîn, di bin bandor û desthilatdariya hêzên mezin ên wekî Împaratoriya Sasaniyan de bû. Bi hatina Îslamê û fetihên Ereban di sedsala 7an de, ev herêm jî ket bin kontrola xelîfetiyê. Di vê qonaxa destpêkê de, têgîna ‘Kurd’ bi piranî xwedî wateyeke sosyo-ekonomîk bû û ji bo danasîna komên koçer ên li ser sînorên rojavayê deşta Îranê û dibe ku ji bo eşîrên ku li Mezopotamyayê bi otorîteya Sasaniyan re hevalbend bûn, dihat bikaranîn. Ev yek nîşan dide ku di destpêkê de, nasnameya “Kurd” ne bi awayekî zelal wekî nasnameyeke etnîkî ya yekgirtî, lê belê zêdetir wekî danasîna şêwazek jiyanê an komeke civakî ya taybet dihat fêmkirin. Kurd di vê serdemê de wekî hêzeke leşkerî ya potansiyel dihatin dîtin, lê hêj wekî aktorekî siyasî yê yekgirtî û xweser derneketibûn pêş.

Wateya Têgihên “Kurd” û “Kurdistan” di Çavkaniyên Destpêkê de

Pêşveçûna wateya têgîna “Kurd” ji danasîneke sosyo-ekonomîk a koçeriyê ber bi nasnameyeke etnîkî ya yekgirtîtir ve, pêvajoyeke girîng a etnogenesîsê nîşan dide ku di navbera sedsalên 8an û 13an de gav bi gav pêk hatiye. Çavkaniyên destpêkê yên Îslamî, wek ku ji hêla Martin van Bruinessen ve hatiye destnîşankirin, pir caran têgîna “Kurd” ji bo koçeran bi giştî bikar anîne, bêyî ku bi zelalî behsa komeke etnîkî ya taybet bikin. Lêbelê, lêkolîna berfireh a Boris James, ku bi hûrgilî li ser çavkaniyên nivîskî yên sedsalên 12an heta 14an sekiniye, digihîje wê encamê ku di sedsala 12an de, Kurd êdî wekî komeke etnîkî ya yekbûyî, her çend di nav eşîrên cuda de dabeşkirî bin jî, dihatin nasîn. Ev guhertin nîşan dide ku di nav çend sedsalan de, di bin bandora faktorên siyasî (wek derketina mîrnişînên Kurd) û civakî de, hestek xurttir a nasnameya hevpar a Kurdî pêş ketiye ku ji tenê şêwazek jiyanê wêdetir bûye. Ev pêşketin ji bo têgihiştina bingeha yekîtiya Kurdan di serdemên paşê de û ji bo têkoşînên neteweyî yên nûjen xwedî girîngiyeke mezin e, ji ber ku ew nîşan dide ku nasname ne tiştekî statîk e, lê belê dînamîk e û bi demê re di bin bandora şert û mercên dîrokî de diguhere.

Her çi qas têgîna “Kurd” ji bo gelê herêmê dihat bikaranîn, têgîna “Kurdistan” wekî navê herêmeke erdnîgarî ya diyarkirî, derengtir derketiye holê. Li gorî çavkaniyan, peyva “Kurdistan” cara yekem di kronîkên Selçûqiyan ên sedsala 11an de xuya dike. Bi awayekî fermîtir, li dora sala 1150an, Ehmed Sencer, yek ji siltanên mezin û yê dawî yê Selçûqiyan, parêzgehek ji van axan ava kir û navê “Kurdistan” lê kir. Paytexta vê parêzgeha ku ji hêla Sencer ve hatibû avakirin, gundê Bahar bû, ku dikeve nêzîkî Ekbatanaya kevnar (Hemedana îroyîn). Ev parêzgeh wîlayetên Şingal û Şarezûrê li rojavayê rêzeçiyayên Zagrosê û wîlayetên Hemedan, Dînewer û Kirmanşahê li rojhilatê vê rêzeçiyayê di nav xwe de digirt. Naskirina fermî ya “Kurdistan” wekî herêmeke erdnîgarî ji hêla hêzeke derve ya wekî Selçûqiyan ve, xaleke girîng e ji bo têgihiştina paşeroja siyasî ya herêmê û çawa Kurd û welatê wan ji hêla cîranan ve hatine dîtin û pênasekirin.

3. Mîrnişînên Kurdan (Sedsalên 8an – 13an)

3.1. Serdema “Navbera Kurdî” (Kurdish Interlude) (nêzîkî 950-1050)

Zanyar û dîroknas serdema ku bi qasî salên 950î dest pê dike û heta nîveka sedsala 11an (dora 1050î) dewam dike, wekî “Navbera Kurdî” (Kurdish Interlude) bi nav dikin. Di vê qonaxa dîrokî de, ku bi qelsbûna hêza navendî ya Xelîfetiya Ebasî û herwiha bi têkoşînên navxweyî yên xanedana Bûyiyan re hevdem bû, eşîrên Kurd ên cihêreng li gelek herêmên Kurdistanê û derdora wê derfet dîtin ku hêza xwe ya siyasî û leşkerî xurt bikin. Wan karî herêmên berfireh bixin bin kontrola xwe û mîrnişîn an jî dewletokên xwe yên kêm-zêde serbixwe ava bikin. Ev serdem firsendeke zêrîn ji bo xwerêveberiya siyasî ya Kurdan temsîl dike û bi awayekî eşkere nîşan dide ku Kurd di dîroka herêmê de ne tenê wekî hêzeke bindest, lê di heman demê de wekî aktorên siyasî yên çalak û xwedî însiyatîf jî rol lîstine, ku karîne sûdê ji valahiyên hêzê yên ku di encama qelsbûna desthilatdariyên mezin de derketine holê, werbigirin.

Taybetmendiyeke girîng a van mîrnişînên Kurd ew bû ku ji bo hêza xwe ya leşkerî bi giranî xwe dispardin eşîrên Kurd û Kurdên koçer ên herêmî. Berevajî gelek desthilatdariyên din ên wê serdemê, wek Bûyiyan, ku ji bo siwarên xwe bi giranî xwe dispardin leşkerên xulam ên bi eslê xwe Tirk (ẍilman), mîrnişînên Kurd hewcedarî bi vê yekê nedîtin, ji ber ku wan ji nava refên xwe, ji mêrên eşîrên xwe, siwarên pêwîst peyda dikirin. Ev yek xweseriya leşkerî ya mîrnişînên Kurd û girêdana wan a xurt bi struktura eşîrî ya herêmî re destnîşan dike. Ev struktura leşkerî ya xwecihî dibe ku hem xwedî avantaj bûbe, wek dilsoziya eşîran û zanyariya wan a li ser erdnîgariya herêmê, hem jî xwedî dezavantaj bûbe, wek potansiyela parçebûnê û hevrikiyên nav-eşîrî ku dikaribû yekîtiya siyasî lawaz bike.

3.2. Analîza Kitekit a Mîrnişînên Sereke:

Di vê serdemê de gelek mîrnişînên Kurd derketin holê, lê hinek ji wan ji ber hêz, bandor û dema desthilatdariya xwe bêtir derketin pêş. Li jêr em ê bi hûrgilî li ser çend ji van mîrnişînên sereke rawestin:

3.2.1. Hesnewî (Hasanwayhids) (959–1015)

Xanedana Hesnewiyan, ku yek ji mîrnişînên Kurd ên herî girîng ên serdema “Navbera Kurdî” bû, ji hêla Mîr Huseynê Barzîkanî, serokê eşîra Kurd a Barzîkanî li herêma Şarezûrê ve, li dora sala 941ê hate damezrandin. Navê xanedanê ji kurê wî, Hesnewiyê kurê Huseyn (m. 979), tê ku xanedan gihand lûtkeya hêza xwe. Hesnewiyan bi giranî li herêma Cibâl (çiyayên Zagrosê yên navendî) û Şarezûrê, ku îro dikeve nav sînorên rojavayê Îranê û bakurê Iraqê, desthilatdarî kirin. Navendên wan ên sereke bajarên wekî Dînewer (paytexta sereke), Hemedan, Nehawend, û Kirmanşah bûn.

Rêberên herî girîng ên vê xanedanê Hesnewiyê kurê Huseyn û kurê wî Bedirê kurê Hesnewî bûn. Hesnewî karî desthilatdariya xwe li ser herêmeke berfireh xurt bike, eşîra Eyşaniyan têk bibe û bajarên wekî Nehawend û Hemedanê û beşek ji Azerbaycanê bixe bin kontrola xwe. Piştî mirina wî, Bedirê kurê Hesnewî (m. 1014) bû desthilatdar û serdemeke aramî û geşedanê ji herêmê re anî. Ew bi dadperwerî, avakirina mizgeft, pire, karwansera û bazaran, û piştgiriya ji zanyar û feqîran re navdar bû.

Têkiliyên Hesnewiyan bi hêzên din ên herêmê re tevlihev bûn. Di destpêkê de, ew bi Xelîfetiya Ebasî re ketin nav dijberiyê, lê paşê hêza wan hate naskirin. Bi xanedana Bûyiyan re, ku wê demê li Bexdayê serdest bûn, têkiliyên wan bi gelemperî bi pevçûn û hevrikiyê derbas bûn, her çend carinan hevalbendiyên demkî jî dihatin çêkirin. Mînak, piştî mirina Hesnewî û derketina aloziyên navxweyî, mîrê Bûyî ʿEzudedewle piştgirî da Bedir ku bibe desthilatdar, û bi vî awayî Hesnewî demekê ketin bin bandora Bûyiyan. Lêbelê, Bedir paşê serxwebûna xwe ji nû ve îlan kir û heta li dijî Bûyiyan şer kir û artêşa wan li nêzîkî Kirmanşahê têk bir. Bandora Samaniyan jî, bi taybetî li ser siyaseta Bûyiyan li Xorasanê, bi awayekî neyekser li ser Hesnewiyan jî hebû.

Aboriya Hesnewiyan bi giranî xwe dispêra kontrolkirina rêyên bazirganiyê yên girîng ên ku di herêma wan re derbas dibûn, û herwiha çandinî û ajaldariyê. Hilweşîna xanedana Hesnewiyan ji ber çend faktoran bû: pevçûnên navxweyî yên ji bo desthilatdariyê piştî mirina Bedir (bi taybetî di navbera kurê wî Hîlal û neviyê wî Tahir de), û êrîşên mîrnişîna cîran a Enaziyan. Di sala 1015an de, Ebûşewkê Enazî êrîşî Şarezûrê kir, Tahirê kurê Hîlal kuşt û bi vî awayî dawî li desthilatdariya Hesnewiyan anî.

Çavkaniyên Rojava yên ku li ser Hesnewiyan nivîsandine ev in: D. McDowall, J. J. Donohue, F. R. C. Bagley, G. Le Strange, M. T. O’shea, B. James, S. Maisel, û M. Rubin. Herwiha, C.E. Bosworth di pirtûka xwe ya bi navê “The New Islamic Dynasties” de û W. Madelung di beşa “The Minor Dynasties of Northern Iran” a pirtûka “The Cambridge History of Iran, Vol. 4” de behsa wan dikin.

3.2.2. Merwanî (Marwanids) (983–1085)

Xanedana Merwaniyan yek ji mîrnişînên Kurd ên herî bi hêz û demdirêj bû ku di navbera salên 983 û 1085an de li herêma Diyarbekirê (Mezopotamyaya Jorîn) desthilatdarî kir. Damezrînerê rastîn ê hêza Merwaniyan mîrekî Kurd bi navê Bad (an Baz) bû, ku piştî mirina mîrê Bûyî ʿEzudedewle di sala 983an de, Meyafarqîn (Sîlvan) û paşê Amid (Diyarbekir), Nisêbîn û Xelatê bi dest xist. Her çend Bad bi xwe ne Merwan bû jî, xanedan navê xwe ji Merwan, aşvanekî ku bi xwişka Bad re zewicîbû, wergirt. Kurê wan, Ebû Elî Hesenê kurê Merwan, piştî kuştina Bad di şerekî de li dijî Hemdaniyan û Uqeyliyan li Mûsilê (990), desthilatdarî girt û bingeha xanedanê xurt kir.

Navenda sereke ya Merwaniyan bajarê Amid (Diyarbekir) bû, lê Meyafarqîn jî wek paytext û navendeke çandî ya girîng dihat hesibandin. Herêma di bin kontrola wan de Heskîf, Xelat, Nisêbîn û carinan heta Mûsilê jî digirt nav xwe. Rêberên herî navdar ên Merwaniyan ji bilî Bad û Ebû Elî Hesen, Mumehîdêdewle Seîd (birayê Hesen) û bi taybetî Nesrêdewle Ehmed (birayê din ê Hesen, r. 1011-1061) bûn, ku serdema wî wek “serdema zêrîn” a Merwaniyan tê dîtin.

Nesrêdewle Ehmed mîrekî jîr û dûrbîn bû. Wî karî têkiliyên dîplomatîk ên hevseng bi hêzên mezin ên serdemê re deyne. Ew ji hêla Siltanêdewle yê Bûyî, Xelîfeyê Fatimî el-Hakim, û împaratorê Bîzansê Basil II ve wek desthilatdarê Diyarbekirê hate naskirin. Têkiliyên wî bi Bîzansê re bi gelemperî baş bûn; wî heta di navbera Bîzansê û mîrê Gurcî Lîparît de navbeynkarî kir dema ku Lîparît ji hêla Selçûqiyan ve dîl hatibû girtin. Lêbelê, carinan pevçûnên sînorî jî diqewimîn. Di dema Nesrêdewle de, Meyafarqîn bû navendeke girîng a çand û zanistê. Helbestvanên wek et-Tîhamî û zanyarên Şafiî yên wek Ebdilah el-Kazarûnî li dîwana wî kom dibûn. Nasîr Xusrew, gerok û helbestvanê navdar ê Faris, di sala 1046an de serdana Meyafarqînê kir û heyranê abadiya bajêr û dadperweriya Nesrêdewle ma. Merwaniyan pereyên xwe yên zêr û zîv derdixistin, ku ev yek nîşana serxwebûn û hêza wan a aborî bû. Nesrêdewle bi avakirina mizgeft, serşok, nexweşxane, pire, karwansera û dîwarên bajarê Meyafarqînê navdar bû.

Piştî mirina Nesrêdewle di sala 1061an de, hêz û prestîja xanedanê gav bi gav kêm bû. Kurê wî Nizamêdîn Nesr û paşê neviyê wî Mensûr li şûna wî hatin, lê ew nekarîn wek Nesrêdewle xanedanê bi hêz bihêlin. Pevçûnên navxweyî û zexta Selçûqiyan a ku her ku diçû zêde dibû, dawiya Merwaniyan anî. Wezîrê wan ê dawî, Îbn Cehîr, ku ji ber nakokiyan reviya Bexdayê, Siltanê Selçûqî Malikşah û wezîrê wî yê navdar Nizam el-Mulk handan ku destê xwe deynin ser xezîneyên Merwaniyan û desthilatdariya wan bi dawî bikin. Di sala 1085an de, artêşa Selçûqî herêma Merwaniyan bi dest xist û bi vî awayî ev xanedana Kurd a girîng ji holê rabû.

Lêkolînerên Rojava yên ku bi berfirehî li ser Merwaniyan xebitîne, di serî de Profesor Carole Hillenbrand tê. Pirtûka wê ya bi navê “A Cosmopolitan Frontier State: Relations among the Kurds, Arabs, Byzantines, Armenians, Persians and Turks under the Marwanids of Diyar Bakr, 990–1085” çavkaniyeke bingehîn e. Herwiha, C.E. Bosworth di “The New Islamic Dynasties” de û Hugh Kennedy di berhemên xwe yên li ser serdema destpêkê ya Îslamê de behsa Merwaniyan dikin.

3.2.3. Rewadî (Rawadids) (nêzîkî 955–1071/1116)

Xanedana Rewadiyan yek ji wan desthilatdariyên herêmî bû ku di serdema navîn de li herêma Azerbaycanê û derdora wê roleke girîng lîst. Derbarê koka wan de nêrînên cihê hene. Piraniya lêkolîneran, di nav de C.E. Bosworth û W. Madelung, di wê baweriyê de ne ku Rewadî bi eslê xwe ji eşîreke Ereb a bi navê Ezdî bûn ku di sedsala 8an de li herêmê bi cih bûbûn, lê bi demê re û bi zewacên navxweyî bi gelên herêmî re, bi taybetî Kurdan re, ew Kurdî bûbûn. Nîşaneya vê Kurdîbûnê bikaranîna navên Kurdî yên wekî “Memlan” ji bo Mihemed û “Ehmedîl” ji bo Ehmed di nav rêberên wan de ye. Helbestvanê navdar ê herêmî, Qetranê Tebrêzî, pesnê koka wan a Erebî daye, û mîrê Rewadî Wehsûdanê kurê Memlan jî koka xwe ya tevlihev a Ereb û Îranî qebûl kiriye. Lêbelê, lêkolînerekî wekî Hugh Kennedy koka wan a rasterast bi Banû Rewad re bi guman dibîne û îhtîmala girêdana wan bi Kurdên Hadabanî/Rewadî re xurttir dibîne.

Navenda sereke ya Rewadiyan bajarê Tebrêzê bû, û desthilatdariya wan li bakurê-rojhilatê Azerbaycanê û beşek ji Ermenistanê berfireh bû. Di nav rêberên wan ên girîng de Ebûlheyca Huseyn I, Memlan I, û bi taybetî Wehsûdanê kurê Memlan (desthilatdarî 1025–1058/9) hene, ku wek desthilatdarê herî navdar ê Rewadiyan tê nasîn. Piştî wî Memlan II û Ehmedîlê kurê Îbrahîm (ku li Meraxeyê desthilatdar bû) jî hene.

Rewadiyan li şûna Mûsafiriyan li Azerbaycanê desthilatdarî girtin. Wehsûdanê kurê Memlan bi taybetî bi têkiliyên xwe yên bi Tirkên Oxuz re ku nû dihatin herêmê, tê nasîn. Di destpêkê de, wî hewl da ku wan wek vasal bikar bîne û li dijî Împaratoriya Bîzansê bi cih bike, lê paşê ji ber êrîşên wan neçar ma ku bi wan re şer bike. Wî herwiha alîkarî da eşîrên Kurd ên Hadbanî yên Meraxeyê li dijî êrîşên Oxuzan. Têkiliyên wan bi Şedadiyan re jî tevlihev bûn, carinan dijminatî û carinan jî hevalbendî di navbera wan de hebû. Di sala 1042-43an de erdhejeke mezin li Tebrêzê qewimî û zirareke mezin da bajêr, lê Wehsûdan, ku wê demê li derveyî bajêr bû, sax ma û bajar ji nû ve hate avakirin û geş bû.

Serdema geşedana Rewadiyan bi hatina Selçûqiyan bi dawî bû. Di sala 1054an de, Tûxrûl Begê Selçûqî herêma Rewadiyan bi dest xist û Wehsûdan neçar ma ku serweriya wî qebûl bike. Di sala 1071an de, piştî Şerê Milazgirê, Alp Arslan bi tevahî dawî li desthilatdariya Memlan II anî. Lêbelê, şaxek ji neviyên Rewadiyan, bi navê “Atabegên Meraxeyê” ku Ehmedîlê kurê Îbrahîm yek ji wan bû, heta êrîşa Moxolan di sala 1227an de li Meraxeyê desthilatdarî kir. Ehmedîl bi beşdarbûna xwe di şerên li dijî Xaçparêzan de jî tê nasîn.

Çavkaniyên Rojava yên ku li ser Rewadiyan nivîsandine ev in: C.E. Bosworth (gotara “Rawwādids” di The Encyclopaedia of Islam, Second Edition û pirtûka The New Islamic Dynasties) , W. Madelung (beşa “Minor dynasties of northern Iran” di The Cambridge History of Iran, Vol. 4) , Hugh Kennedy , û Andrew Peacock (gotara “Rawwadids” di Encyclopædia Iranica).

3.2.4. Şedadî (Shaddadids) (951–1199)

Xanedana Şedadiyan yek ji mîrnişînên Kurd ên girîng bû ku ji nîveka sedsala 10an heta dawiya sedsala 12an li herêmên Qefqasyayê, bi taybetî li beşek ji Ermenistan û Erranê (Azerbaycana îroyîn), desthilatdarî kir. Ew wek xanedaneke Kurdên Misilmanên Sunnî têne nasîn. Li gorî Andrew Peacock, her çend Şedadî bi eslê xwe Kurd bûn jî, “hewl didan ku ji koka eşîrî ya Kurd wêdetir, eslê xwe bi rûmettir nîşan bidin”. Vladimir Minorsky wan wek Kurdên ji eşîra Rewendî (yan Rewadî) dihesibîne, lê destnîşan dike ku ew ne heman Rewadiyên Tebrêzê ne ku bi eslê xwe Ereb bûn û paşê Kurdî bûbûn.

Navendên sereke yên Şedadiyan di destpêkê de bajarê Dvîn (Dabil) bû, û paşê wan Gence (Ganja) û Enî (paytexta kevnar a Ermeniyan) jî xistin bin kontrola xwe. Herêma di bin serweriya wan de bi giştî di navbera çemên Kur û Erez de bû.

Damezrînerê xanedanê Mihemedê kurê Şedad bû, ku li dora sala 951ê li Dvînê dest bi desthilatdariyê kir. Piştî wî, kurên wî Elî Leşkerî û Merzûban, û bi taybetî Fedlê kurê Mihemed (Fedl I, r. 986-1031) hatin. Fedl I wek desthilatdarê herî bi hêz ê Şedadiyan tê dîtin; wî herêma xwe berfireh kir, li dijî cîranên xwe yên Ermenî û Gurcî şer kir, û ew yekane mîrê Şedadî bû ku pereyê xwe yê zêr û zîv derxist, ku ev yek nîşana hêz û serxwebûna wî ya aborî bû. Rêberekî din ê girîng Ebûleswar Şawûr I (r. 1049-1067) bû, ku wek mîrê mezin ê dawî yê serbixwe yê Şedadiyên Genceyê tê hesibandin. Piştî ku Selçûqiyan Gence bi dest xist, şaxek ji Şedadiyan, bi serokatiya Minûçehrê kurê Şawûr, li Eniyê wek vasalên Selçûqiyan desthilatdarî kir.

Şedadiyan têkiliyên tevlihev bi hêzên herêmî re hebûn. Ew bi berdewamî bi keyaniyên Ermenî yên Baqratunî û Gurciyan re di nav şer û pevçûnan de bûn, lê carinan zewacên navxweyî û hevalbendiyên demkî jî di navbera wan de çêdibûn. Wan herwiha bi Împaratoriya Bîzansê re jî têkilî danîn; mînak, Ebûleswar Şawûr I ji bo rizgarkirina Genceyê ji êrîşa Selçûqiyan, alîkarî ji Bîzansiyan û Gurciyan wergirt. Ji bilî van, Şedadî bi Xezar, Alan û Rûsan re jî ketin nav têkiliyan û carinan şer kirin. Hatina Tirkên Selçûqî bandoreke mezin li ser Şedadiyan kir. Ebûleswar Şawûr I di sala 1054an de neçar ma ku bibe vasalê Siltanê Selçûqî Tûxrûl Beg. Di sala 1075an de, Selçûqiyan dawî li desthilatdariya Şedadiyan li Genceyê anîn, lê wek ku hate gotin, şaxek ji malbatê li Eniyê di bin serweriya Selçûqiyan de û paşê Gurciyan de ma.

Ji aliyê çand û aboriyê ve, Fedl I pirek li ser çemê Erezê ava kir, ku dibe ji bo pêşxistina bazirganiyê bû. Minûçehr li Eniyê mizgeftek ava kir û dîwarên bajêr tamîr kirin. Derxistina pereyan ji hêla Fedl I ve girîngiya aborî ya mîrnişînê nîşan dide. Enî di bin desthilatdariya Şedadiyan de wek navendeke bazirganiyê ya girîng ma.

Hilweşîna dawî ya Şedadiyan gav bi gav bû. Şaxa Genceyê di 1075an de ji hêla Selçûqiyan ve ji holê rabû. Şaxa Eniyê jî piştî gelek pevçûn û guhertinên desthilatdariyê, di dawiya sedsala 12an de, bi ketina bin serweriya tam a Gurciyan re, ji qeydên dîrokî winda bû.

Çavkaniyên Rojava yên sereke yên ku li ser Şedadiyan lêkolîn kirine ev in: Vladimir Minorsky, bi taybetî pirtûka wî “Studies in Caucasian History” ku beşên girîng û kitekit li ser Şedadiyên Gence û Eniyê û têkiliyên wan bi cîranên wan re vedihewîne ; C.E. Bosworth, di gotara xwe ya li ser Şedadiyan di “The Encyclopaedia of Islam” û pirtûka “The New Islamic Dynasties” de ; Hugh Kennedy, di pirtûka xwe ya “The Prophet and the Age of the Caliphates” de ; û Andrew Peacock, di gotara xwe ya li ser Şedadiyan di “Encyclopædia Iranica” de.

3.2.5. Enazî (Annazids) (nêzîkî 990/991–1117)

Xanedana Enaziyan, ku wek Banû Enaz an jî Banû Eyar jî tê nasîn, xanedaneke Kurdên Misilmanên Sunnî bû ku ji eşîra Şazencan (Shādhanjān) derketibû. Wan li herêmeke ku bi berdewamî diguherî, li ser sînorê îroyîn ê Îran û Iraqê, bi qasî 130 salan, ji dora 990/991ê heta dawiya sedsala 12an, desthilatdarî kir. Navendên wan ên sereke bajarên wekî Kirmanşah, Hulwan, Dînewer, Şarezûr, Deqûqe (Daquq), Mendelî û Bendanîcîn (Badra îroyîn) bûn.

Damezrînerê xanedanê Ebûlfetih Mihemedê kurê Enaz bû (m. 1010-11). Ew bi mîrê Bûyî Behaêdewle re girêdayî bû û meşrûiyeta xwe ji wî werdigirt. Di destpêka desthilatdariya xwe de, wî bi Banû Uqeyl re şer kir û Deqûqeyê demkî bi dest xist. Di sala 1006an de, piştî êrîşeke mezin ji hêla Bedirê kurê Hesnewî û hevalbendên wî yên Mazyadî ve, Ebûlfetih neçar ma ku xwe bispêre Bûyiyan li Bexdayê û di encama peymanekê de bû vasalê Hesnewiyan.

Piştî mirina Ebûlfetih, kurê wî Hisamêdewle Ebûşewk Faris (m. 1046) bû desthilatdarê herî girîng ê Enaziyan. Serdema wî bi pevçûnên navxweyî û derveyî û guherînên mezin di mezinahiya axa di bin kontrola wî de derbas bû. Di lûtkeya hêza xwe de, wî heta Hîleyê kontrol dikir, lê carinan jî desthilatdariya wî tenê bi rojavayê Îranê re sînordar dima. Wî bi Banû Mazyad re têkiliyên baş danî bi rêya zewacê. Piştî mirina Bedirê kurê Hesnewî, Ebûşewk karî gelek herêmên Hesnewiyan bixe bin kontrola xwe û heta kurê Bedir, Tahirê kurê Hîlal, ku ji hêla Bûyiyan ve hatibû berdan da ku li dijî Enaziyan şer bike, bikuje. Wî di sala 1029an de Şemsêdewleyê Bûyî û Tirkên Oxuz têk bir û Hemedan, Dînewer û Esedabad bi dest xist. Di sala 1030an de Deqûqe ji Banû Mazyad û di 1038/39an de Kirmanşah bi dest xist.

Lêbelê, pevçûnên navxweyî di nav malbata Enaziyan de, bi taybetî di navbera Ebûşewk û birayê wî Mûhelhel (desthilatdarî 1011-c. 1055) de, ku ji hêla Kakûyiyan ve dihat piştgirîkirin, hêza wan lawaz kir. Kakûyiyan beşek mezin ji axa Enaziyan bi dest xistin. Hatina Tirkên Selçûqî di nîveka sedsala 11an de rewş aloztir kir. Tûxrûl Begê Selçûqî birayê xwe yê nîv-Îbrahîm Înal şande herêmên Kurdan. Ebûşewk neçar ma ku ji Dînewerê bireve Kirmanşahê û paşê xwe li Keleha Sîrwanê girt. Her çend her du bira, Ebûşewk û Mûhelhel, hewl dan ku li dijî Înal bibin yek, hêzên Înal Hulwan û Mahîdeşt bi dest xistin û êrîşî Xaneqînê kirin. Ebûşewk di Nîsana 1046an de mir.

Piştî mirina Ebûşewk, desthilatdariya Enaziyan bi lez kêm bû. Mûhelhel di dawiyê de di dîlgirtina Selçûqiyan de mir. Behsa dawî ya xanedanê di sedsala 12an de ye, dema ku Sûrxaê kurê Enaz li Luristanê desthilatdar bû. Ev yek ji ber nexweşiyeke webayê di 1048/49an de ku bû sedema vekişîna Tirkên Oxuz ji herêmê, mimkun bûbû. Dîroknas Franz dinirxîne ku Enaziyan, berevajî mîrgehên Kurd ên din ên wekî Merwanî, Şedadî û Hesnewiyan, “ne piştgiriya gelên herêmî bi dest xistin û ne jî mîrateyeke çandî ya girîng li pey xwe hiştin”, bi giranî ji ber bêîstîqrara siyasî ya domdar û pevçûnên bi Bûyî, Kakûyî û Selçûqiyan re.

Çavkaniyên Rojava yên ku li ser Enaziyan nivîsandine ev in: K. M. Aḥmad (gotara “ʿANNAZIDS” di Encyclopædia Iranica) , Manouchehr Pezeshk & Farzin Negahban (gotara “ʿAnnāzids” di Encyclopaedia Islamica Online, edîtor W. Madelung & F. Daftary) , û C.E. Bosworth (di “The New Islamic Dynasties” de). Herwiha, Britannica jî gotarek li ser Enaziyan weşandiye.

3.3. Xanedana Eyûbiyan (1171-1260/1341): Koka Kurdî û Bandora wê

Xanedana Eyûbiyan, ku di dîroka Rojhilata Navîn a serdema navîn de roleke navendî lîst, bi eslê xwe Kurd bû. Damezrînerê wê, Selahedînê Eyûbî (Salah al-Din Yusuf ibn Ayyub), û malbata wî ji eşîra Kurd a Rewadiye bûn, ku ev eşîr bi xwe şaxek ji eşîra mezin a Kurd a Hadabanî (Hadhbani) dihat hesibandin. Li gorî çavkaniyan, bi taybetî lêkolînên Vladimir Minorsky, bav û kalên Eyûbiyan li bajarê Dvînê (Dabil), li bakurê Ermenistanê (di nav sînorên dîrokî yên Kurdistanê de) bi cih bûbûn. Minorsky di beşa “Pêşdîroka Selahedîn” a pirtûka xwe ya “Studies in Caucasian History” de bi hûrgilî li ser koka Kurdî ya Eyûbiyan û girêdana wan a bi Dvînê re disekine.

Xanedana Eyûbiyan di sala 1171an de ji hêla Selahedîn ve piştî hilweşandina Xelîfetiya Fatimî ya Şîa li Misrê hate damezrandin. Di demek kurt de, împaratoriya Eyûbiyan ji Misrê heta Sûriyê, Mezopotamyaya Jorîn (ku beşek mezin ji Kurdistanê digire nav xwe), Hîcaz, û Yemenê berfireh bû. Selahedîn bi serkeftinên xwe yên leşkerî li dijî Xaçparêzan, nemaze bi serkeftina diyarker di Şerê Hetînê de (1187) û ji nû ve bidestxistina Qudsê, di cîhana Îslamî û Ewropî de navûdengeke mezin bi dest xist.

Eyûbiyan bandoreke kûr û mayînde li ser Rojhilata Navîn hişt. Wan Misir veguherand hêza siyasî û leşkerî ya Sunnî ya serdest li herêmê û kir navendeke aborî û çandî ya girîng. Yek ji polîtîkayên wan ên herî girîng xurtkirina serweriya Misilmanên Sunnî bû, ku ev yek bi avakirina gelek medreseyan (dibistanên hiqûqa Îslamî) li bajarên mezin pêk anîn. Van medreseyan ne tenê ji bo perwerdehiya olî, lê herwiha ji bo pêşxistina zanistên din jî roleke girîng lîstin. Hêjayî gotinê ye ku Selahedîn bi xwe girîngî daye dersên Kurdî di medreseyan de.

Derbarê nasnameya Kurdî ya Eyûbiyan de, her çend ew bi eslê xwe Kurd bûn û artêşa wan ji siwarên Kurd û Tirk pêk dihat, zimanê rêveberî û çanda bilind a dîwana wan bi piranî Erebî bû. Lêkolîna Boris James destnîşan dike ku nasnameya etnîkî ya xanedanê heta serdema Memlûkan, ku li şûna Eyûbiyan hatin, zêde nehate tekezkirin. Lêbelê, hebûna Kurdan di artêşê de û di nav elîta rêveberiyê de faktorekî girîng bû û bêguman bandor li siyaseta Eyûbiyan kiriye. Gelek mîr û fermandarên Kurd di bin ala Eyûbiyan de xizmet kirin û li herêmên cuda yên împaratoriyê hatin bicihkirin.

Çavkaniyên Rojava yên ku li ser Eyûbiyan û koka wan a Kurdî lêkolîn kirine ev in: R. Stephen Humphreys (“From Saladin to the Mongols: The Ayyubids of Damascus”) , Carole Hillenbrand (bi taybetî gotarên wê yên di ensîklopediyan de li ser Eyûbiyan) , Boris James (bi taybetî pirtûkên wî “Saladin et les Kurdes” û “Genèse du Kurdistan”) , û Vladimir Minorsky (bi taybetî beşa “Prehistory of Saladin” di pirtûka wî ya “Studies in Caucasian History” de).

Stratejiyên zewacê û hevrikiyê di nav mîrgehên Kurd de xwedî dînamîkeke balkêş bûn. Çavkanî nîşan didin ku mîrgehên Kurd bi rêya zewacê hewl didan ku têkiliyên xwe bi hev re û bi cîranên xwe re xurt bikin û hevalbendiyan ava bikin. Mînak, Enaziyan bi malbata Mazyadiyan re û herwiha bi malbata Tahirê kurê Hîlal ê Hesnewî re têkiliyên zewacê danîn. Şedadiyan jî bi malbatên qralî yên Ermenî yên Baqratunî re zewacên navxweyî pêk anîn, û Ebûleswarê Şedadî bi xwişka keyê Ermenî re zewicî bû. Ev zewacên siyasî bi armanca xurtkirina îddîayên li ser axê, bidestxistina piştgiriyê, an jî kêmkirina aloziyan dihatin kirin. Lêbelê, ev stratejî her tim negihîşt armanca xwe û rê li ber hevrikiyên dijwar û pevçûnên navxweyî û derveyî nedigirt. Mînakeke berbiçav hevrikiya di navbera birayên Enazî Ebûşewk û Mûhelhel de ye, ku tevî têkiliyên malbatî, bi dijwarî li dijî hev şer kirin. Ev yek nîşan dide ku berjewendiyên kesane û eşîrî yên demkurt bi gelemperî ji peywendiyên malbatî yên demdirêj girîngtir dihatin dîtin. Siyaseta herêmî pir guherbar û kesane bû, û dilsozî bi hêsanî diguherî. Di encamê de, mîrgehên Kurd, tevî hewldanên ji bo yekîtiyê bi rêya zewacê, bi gelemperî ji ber parçebûna navxweyî û hevrikiyên ji bo desthilatdariyê qels diman. Ev qelsiya navxweyî ew li hember hêzên derve yên wekî Bûyî û Selçûqiyan bêhtir bêparastin dikirin.

Cihê çiyayî yê Kurdistanê hem firsend ji bo xweseriyê diafirand, hem jî dibû sedema izolasyon û parçebûna siyasî. Mîrgehên Kurd bi gelemperî li herêmên çiyayî yên Zagros û Torosê bi cih bûbûn. Çiya ji bo parastinê avantajek xwezayî pêşkêş dikirin û kontrola ji hêla hêzên navendî yên li deştan ve dijwar dikirin. Ev yek rê da ku mîrgehên Kurd di serdemên qelsbûna hêzên mezin de, wek di dema “Navbera Kurdî” de, derkevin holê û xweseriyê bi dest bixin. Lêbelê, heman erdnîgarî dikaribû bibe sedema izolasyona civakên cihê û pêşî li avakirina yekîtiyeke siyasî ya berfireh û mayînde bigire. Ragihandin û kontrola navendî li ser eraziyeke çiyayî dijwar e. Ji ber vê yekê, erdnîgariya Kurdistanê wek şûrê du devî kar dikir: ew parastin û firsenda xweseriyê pêşkêş dikir, lê di heman demê de dibû alîkar ji bo domandina parçebûna eşîrî û siyasî. Ev yek di dawiyê de mîrgehên Kurd li hember hêzên derve yên yekgirtîtir qels dikir. Ev faktor heta radeyekê îro jî di siyaseta Kurdî de têkildar e, ku erdnîgarî hem wekî sitargehekê û hem jî wekî astengek li pêşiya yekîtiyê tê dîtin.

Tabloya 1: Mîrnişînên Kurdan ên Sereke (Sedsalên 8an-13an)

Navê Mîrnişînê	Serdema Desthilatdariyê (Texmînî)	Herêma Erdnîgarî ya Sereke	Rêberên Girîng	Têkiliyên Sereke yên Derve	Çavkaniyên Akademîk ên Rojava yên Sereke
Hesnewî	959–1015	Cibâl, Şarezûr, Dînewer, Kirmanşah	Hesnewiyê kurê Huseyn, Bedirê kurê Hesnewî	Ebasî, Bûyî, Samanî	Bosworth, Madelung, McDowall, Donohue
Merwanî	983–1085	Diyarbekir, Meyafarqîn, Heskîf	Bad, Ebû Elî Hesen, Nesrêdewle Ehmed	Bûyî, Fatimî, Bîzansî, Selçûqî	Hillenbrand, Bosworth, Kennedy
Rewadî	955–1071/1116	Tebrêz, Meraxe, Azerbaycan	Wehsûdanê kurê Memlan, Ehmedîl	Mûsafirî, Şedadî, Selçûqî, Bîzansî, Xaçparêz	Bosworth, Madelung, Kennedy, Peacock
Şedadî	951–1199	Dvîn, Gence, Enî (Ermenistan, Erran)	Mihemedê kurê Şedad, Fedl I, Ebûleswar Şawûr I, Minûçehr	Baqratunî, Gurcî, Bîzansî, Selçûqî, Alan, Rûs	Minorsky, Bosworth, Kennedy, Peacock
Enazî	990/991–1117	Kirmanşah, Hulwan, Dînewer, Şarezûr	Ebûlfetih Mihemed, Hisamêdewle Ebûşewk	Hesnewî, Bûyî, Uqeylî, Kakûyî, Selçûqî	K.M. Aḥmad, Pezeshk & Negahban (EI3), Bosworth, Britannica
Eyûbî	1171–1260/1341	Misir, Sûriye, Kurdistan, Yemen	Selahedînê Eyûbî, El-Adil, El-Kamil	Xaçparêz, Zengî, Xelîfetiya Ebasî, Selçûqiyên Rûmê	Humphreys, Hillenbrand, James, Minorsky

4. Têkiliyên Mîrnişînên Kurd bi Hêzên Herêmî re

Di serdema navbera sedsalên 8an û 13an de, mîrnişînên Kurd ne di valahiyeke siyasî de bûn, lê belê di nav tora tevlihev a têkiliyan de bi hêzên mezin ên herêmî re tevdigeriyan. Ev têkilî ji hevalbendiyên demkî heta pevçûnên dijwar û bindestiyê diguherîn.

4.1. Bi Xelîfetiya Ebasî re

Di destpêka serdema Ebasî de (piştî sala 750an), Kurd di çavkaniyan de bi gelemperî wekî komên serhildêr an jî leşkerên kirêkirî dihatin binavkirin. Lêbelê, bi qelsbûna hêza navendî ya Xelîfetiya Ebasî di sedsalên 9an û 10an de , derfet ji bo derketina mîrnişînên Kurd ên xweser çêbû. Mîrnişînên wekî Hesnewiyan carinan ji hêla Xelîfeyên Ebasî ve bi awayekî fermî dihatin naskirin; mînak, Bedirê kurê Hesnewî sernavê “Nasir el-Dewle” (Alîkarê Dewletê) ji Xelîfe el-Qadir Billah wergirtibû. Mîrnişînên Kurd bi giştî di nav tixûbên Xelîfetiya Ebasî de tevdigeriyan, lê asta xweseriya wan li gorî hêza navendî ya Bexdayê û hêza mîrnişîna Kurd a têkildar diguherî. Bi gelemperî, Xelîfe wekî çavkaniya meşrûiyetê dihat dîtin, lê kêm caran xwediyê hêza leşkerî ya rasterast bû ku vîna xwe li ser mîrnişînên Kurd ên bihêz ferz bike. Di vê çarçoveyê de, lêkolînên Hugh Kennedy yên li ser serdema destpêkê ya Ebasîyan û yên C.E. Bosworth û Michael Bonner ronahiyê dixin ser vê dinamîka tevlihev.

4.2. Bi Împaratoriya Bîzansê re

Herêmên ku Kurd lê dijiyan û mîrnişînên xwe ava kiribûn, bi gelemperî li ser sînorê rojhilatê Împaratoriya Bîzansê bûn. Ji ber vê yekê, têkiliyên di navbera Kurdan û Bîzansiyan de neçarî bûn. Mîrnişîna Merwaniyan, bi taybetî di dema Nesrêdewle Ehmed de, têkiliyên dîplomatîk bi Bîzansê re danîn û carinan di pevçûnên herêmî de bi hev re tevdigeriyan an jî li dijî hev şer dikirin. Mîrnişîna Şedadiyan jî, ku li herêmên Qefqasyayê serwer bû, bi Bîzansê re hem têkilî hem jî pevçûn hebûn, nemaze li ser kontrola herêmên Ermeniyan. Di sedsala 9an de, piştî têkçûna serhildana Xurremiyan, ku tê texmînkirin beşek ji wan Kurd bûn, ew ji hêla Bîzansiyan ve hatin pêşwazîkirin û di artêşa Bîzansê de li dijî Ereban hatin bikaranîn. Têkiliyên Kurd û Bîzansiyan bi giranî ji hêla erdnîgariya sînorî û berjewendiyên stratejîk ên guherbar ve dihatin şekildanîn. Mîrnişînên Kurd carinan wekî dewletên tampon an hevalbendên demkî ji bo Bîzansê li dijî hêzên Misilman ên rojhilatê tevdigeriyan. Lêkolînên Carole Hillenbrand li ser Merwaniyan û yên V. Minorsky li ser Şedadiyan agahiyên girîng li ser van têkiliyan pêşkêş dikin. Çavkaniyên Bîzansî yên wekî kronîka Yahya el-Entakî jî behsa Merwaniyan dikin.

4.3. Bi Selçûqiyan re

Hatina Tirkên Selçûqî di sedsala 11an de bû sedema guhertineke bingehîn di landşafta siyasî ya Rojhilata Navîn de û bandoreke mezin li ser mîrnişînên Kurd kir. Selçûqiyan, bi hêza xwe ya leşkerî ya mezin, yek bi yek mîrnişînên Kurd bindest kirin. Mîrnişîna Rewadiyan di sala 1054an de ji hêla Tûxrûl Beg ve hate bindestkirin. Şedadiyên Genceyê di sala 1075an de ji hêla Alp Arslan ve hatin hilweşandin, lê şaxek ji malbata Şedadî li Eniyê wek vasalên Selçûqiyan ma. Mîrnişîna Merwaniyan jî di dawiyê de ji hêla Selçûqiyan ve hate hilweşandin. Tevî vê bindestiyê, Selçûqiyan bi awayekî fermî herêmeke bi navê “Kurdistan” ava kirin. Li dora sala 1150an, Siltan Sencerê Selçûqî, ku wek yek ji siltanên mezin û yê dawî yê Selçûqiyan tê nasîn, parêzgehek ji axên ku Kurd lê dijiyan ava kir û navê “Kurdistan” lê kir. Hêza leşkerî ya Selçûqiyan serweriya mîrnişînên Kurd ên serbixwe bi dawî anî, lê di heman demê de bi naskirina fermî ya “Kurdistan” wekî yekîneyeke îdarî, wan bêhemdî beşdarî xurtkirina têgihîştina herêmeke Kurdî kir. Lêkolînên C.E. Bosworth, V. Minorsky, û Andrew Peacock agahiyên girîng li ser vê serdemê û bandora Selçûqiyan li ser Kurdan pêşkêş dikin.

4.4. Bi Xaçparêzan re

Di dema Seferên Xaçî de, ku di dawiya sedsala 11an de dest pê kirin û heta sedsala 13an dewam kirin, Kurd roleke girîng di berxwedana Misilmanan de lîstin, bi taybetî di serdema desthilatdariya Eyûbiyan de. Selahedînê Eyûbî, ku bi eslê xwe Kurd bû, bû sembola berxwedana Misilmanan li dijî Xaçparêzan. Wî artêşên Misilman bi rê ve bir, gelek serkeftinên girîng bi dest xist, û di sala 1187an de piştî Şerê Hetînê, Quds ji destê Xaçparêzan derxist û ji nû ve xiste bin kontrola Misilmanan. Ji bilî Eyûbiyan, mîrên Kurd ên din jî carinan li dijî Xaçparêzan şer kirine; mînak, Ehmedîlê Rewadî, ku li Meraxeyê desthilatdar bû, li dijî Xaçparêzan şer kiribû. Lêkolînên Boris James, bi taybetî pirtûka wî ya “Saladin et les Kurdes: perception d’un groupe au temps des Croisades”, ronahiyê dixin ser rola Kurdan di vê serdemê de û çawa ew ji hêla çavkaniyên hevdem ve hatine dîtin. Tevlêbûna Kurdan di şerên li dijî Xaçparêzan de, nemaze di bin serokatiya Eyûbiyan de, prestîja wan di cîhana Îslamî de zêde kir û bandora wan li ser herêmên berfirehtir xurt kir. Carole Hillenbrand di pirtûka xwe ya “The Crusades: Islamic Perspectives” û R. Stephen Humphreys di “From Saladin to the Mongols” de jî li ser vê mijarê rawestiyane.

4.5. Bi Ermenî û Gurciyan re

Mîrnişînên Kurd ên bakur, bi taybetî Şedadî, ku li herêmên Qefqasyayê serwer bûn, têkiliyên dijwar û tevlihev bi keyaniyên Ermenî û Gurcî re hebûn. Ev têkilî ji şer û pevçûnên domdar heta zewacên navxweyî û hevalbendiyên demkî diguherîn. Sînorên guherbar û hevrikiya ji bo kontrolkirina rêyên bazirganiyê û herêmên stratejîk bi gelemperî dibûn sedema pevçûnan. Lêbelê, nêzîkbûna erdnîgarî û carinan berjewendiyên hevpar rê li ber danûstandinên çandî û siyasî jî vedikir. Mînak, di navbera malbata Şedadî û malbatên qralî yên Ermenî de zewac çêbûbûn. Vladimir Minorsky di pirtûka xwe ya “Studies in Caucasian History” de bi berfirehî li ser têkiliyên Şedadiyan bi Ermenî û Gurciyan re dinivîse û mînakên konkret ên van têkiliyan pêşkêş dike. Herwiha, lêkolînên nûtir ên li ser têkiliyên Kurd û Ermeniyan destnîşan dikin ku ev têkilî di sedsala 10an de dest pê kirine û xwedî karakterekî tevlihev bûne, ku tê de hem hevkarî hem jî hevrikî hebûye. Andrew Peacock jî di xebatên xwe de li ser Şedadiyan û têkiliyên wan ên herêmî rawestiyaye.

Di nav van têkiliyên tevlihev de, diyar dibe ku mîrgehên Kurd bi gelemperî siyaseteke derve ya pragmatîk û guherbar dimeşandin. Wan li gorî berjewendiyên xwe yên demkurt û hevsengiya hêzê ya herêmî hevalbendiyên xwe diguherandin. Mînak, Nesrêdewleyê Merwanî karî bi Bûyî, Fatimî û Bîzansiyan re têkiliyên cuda û carinan hevdem deyne. Şedadiyan carinan bi Bîzansiyan re li dijî Selçûqiyan tevdigeriyan û carinan jî dibûn vasalên Selçûqiyan. Enaziyan jî bi Bûyî, Hesnewî û Kakûyiyan re hem şer dikirin hem jî hevalbendî datanîn. Kêm delîl hene ku hevalbendî bi tundî li ser bingeha dînî an etnîkî ya mayînde hatine damezrandin; berjewendiyên siyasî û leşkerî yên demkurt bi gelemperî serdest bûn. Ev nermbûniya stratejîk ji bo mîrgehên piçûktir ên ku di navbera hêzên mezin de mabûn, ji bo saxbûnê pêwîst bû. Lêbelê, ev yek di heman demê de dikaribû pêşî li avakirina yekîtiyeke Kurdî ya berfirehtir û mayîndetir bigire. Ev şêwaza siyaseta “di navberê de” (in-betweenness), wekî ku Boris James ji bo serdemên paşê jî destnîşan dike , dibe ku kokên xwe di vê serdemê de hebe û taybetmendiyeke domdar a siyaseta Kurdî li herêmeke jeopolîtîk a tevlihev nîşan bide.

5. Îslambûna Kurdan û Jiyana Olî

5.1. Pêvajoya Îslambûnê

Belavbûna Îslamê di nav Kurdan de bi fetihên destpêkê yên Misilmanan di sedsala 7an de dest pê kir. Beriya hatina Îslamê, piraniya Kurdan şopînerên baweriyeke kevnar a Îranî ya rojavayî ya pêş-Zerdeştî bûn, ku hin hêmanên wê di baweriyên wekî Êzidîtî, Yarsanî û Elewîtiya Kurdî de heta îro jî mane. Yekemîn kesên Kurd ên ku tê bawerkirin Misilman bûne Caban el-Kurdî û kurê wî Meymûn el-Kurdî ne. Lêbelê, veguherîna girseyî ya Kurdan bo Îslamê heta serdema Xelîfeyê duyem ê Raşidûn, Umerê kurê Xettab (desthilatdarî 634-644), pêk nehat. Kurd yekem car di dema fetha Mezopotamyayê ji hêla Ereban ve di sala 637an de bi artêşên Misilman re ketin nav têkiliyê. Eşîrên Kurd, ku di Împaratoriya Sasaniyan de hêmaneke girîng bûn, di destpêkê de (di navbera salên 639-644an de) piştgiriyeke xurt dan Sasaniyan ku li ber xwe bidin li hember artêşên Misilman. Lêbelê, gava ku eşkere bû ku Sasaniyan dê di dawiyê de têk biçin, serokên eşîrên Kurd yek li pey yekê teslîmî Îslamê bûn û endamên eşîrên wan jî li pey wan çûn û Îslam qebûl kirin.

Navendên bajaran ên Kurdistanê yên wekî Cizîr, Hewlêr û Amid (Diyarbekir) bi lez entegreyî cîhana zanist û şaristaniya Îslamî bûn. Lêbelê, ji ber cewhera xwe ya çiyayî û erdnîgariya dijwar, piraniya herêmên Kurdistanê li kêleka vê cîhana navendî ya Îslamî man û têkiliyeke dualî û carinan nezelal bi Îslama ortodoks û alimên wê re domandin. Ev yek tê wê wateyê ku Îslambûn li Kurdistanê pêvajoyeke gav bi gav û neyekreng bû. Li herêmên bajaran û deştan dibe ku zûtir û kûrtir be, lê li herêmên çiyayî û di nav eşîrên koçer de dibe ku hêdîtir û rûpêştir be. Ev rewşa taybet rê li ber berdewamiya hin bawerî û pratîkên herêmî yên pêş-Îslamî vekir û bû sedema derketina şîroveyên senkretîk ên olî.

5.2. Rola Medreseyan

Bi belavbûna Îslamê re li Kurdistanê, şêwazeke nû ya şaristaniyê li herêmê pêş ket, û yek ji stûnên sereke yên vê şaristaniya nû medrese bûn. Yekem medreseya Kurdî ya ku tê zanîn li dora salên 950an li Hemedanê, li Kurdistana Îranê, hate damezrandin. Lêbelê, Selahedînê Eyûbî roleke girîng di guhertin û pêşxistina statuya perwerdehiyê ya medreseyan de lîst. Beriya wî, medrese bi giranî tenê li ser hînkirina zanistên Îslamî disekinîn, lê Selahedîn dest bi hînkirina gelek şaxên din ên zanistê jî kir û bi taybetî girîngî da dersên bi zimanê Kurdî.

Dersên ku di medreseyên Kurdî yên wê serdemê de dihatin dayîn, mijarên wekî Tefsîra Quranê, Hedîs, Fiqh (Hiqûqa Îslamî), Mentiq, Qanûn, Matematîk, Astronomî, Tib û Felsefeyê di nav xwe de dihewandin. Piraniya pirtûkên dersê yên ku di van medreseyan de dihatin bikaranîn bi zimanê Erebî bûn, û ew ji hêla mamoste û pisporên Kurd ve werdigeriyan zimanê Kurdî. Di nav civaka Kurd de ferzek hebû ku divê herî kêm yek zarok ji her malbatê li medreseyê perwerde bibîne, û li dora %80ê xwendekarên medreseyên Kurdî mêr bûn.

Wekî din, medrese û terîqetên sûfiyan wekî mekanîzmayên girîng ên entegrasyona civakî di civaka Kurd de kar dikirin, û karîn dabeşbûn û parçebûna eşîrî û herêmî derbas bikin. Balkêş e ku fikra nasnameyeke “neteweyî” ya Kurdî yekem car di hawîrdora medreseyê de, ku xwendekar ji deverên cihê yên Kurdistanê lê diciviyan û zimanê Kurdî li kêleka Erebî û Farisî dihat çandin, derket holê. Helbestvanên pêşîn ên ku serbilindiya xwe bi mîrata Kurdî anîn ziman, ji nêz ve bi medreseyan ve girêdayî bûn, û berhemên wan bi rêya torên medreseyan belav bûn û hatin naskirin. Bi vî awayî, medrese ne tenê navendên perwerdehiya olî û zanistî bûn, lê di heman demê de ji bo parastin û pêşxistina ziman û çanda Kurdî û heta ji bo hişyarbûna hestên neteweyî yên destpêkê jî roleke jiyanî lîstin.

5.3. Îslama Ortodoks û Baweriyên Herêmî

Kurdistan di serdema navîn de xwedî karakterekî olî yê taybet bû ku tê de ortodoksî û heterodoksî bi awayekî balkêş bi hev re dijiyan. Ji aliyekî ve, Kurdistan bû navendeke girîng a ortodoksiya Sunnî, bi taybetî ya mezheba Şafiî. Ev yek berevajî piraniya Ereb û Tirkên cîran bû ku bi piranî şopînerên mezheba Hanafî bûn, ku wek mezhebeke nermtir dihat dîtin. Ji aliyê din ve, ji ber erdnîgariya xwe ya çiyayî û dijwar, Kurdistan bûbû sitargeh ji bo gelek komên heterodoks û baweriyên ku ji Îslama ortodoks dûr diketin. Olên wekî Êzidîtî û Ehl-i Heq (Yarsanî) li navend û başûrê Kurdistanê derketin holê û pêş ketin.

Mînakeke berbiçav a vê têkiliya di navbera ortodoksî û heterodoksiyê de kesayetiya Şêx Adîyê kurê Mûsafir e (m. 1162). Şêx Adî, ku ji hêla Êzidiyan ve îro wek kesayetek pîroz û heta wek melayekî sereke tê dîtin, di eslê xwe de alimekî Misilman ê Sunnî yê ortodoks bû. Ew li Libnanê ji dayik bûbû, li Bexdayê xwendibû û paşê çûbû Geliyê Lalişê li navenda Kurdistanê û li wir civateke sûfiyan ava kiribû. Berhemên wî yên ku heta roja me hatine, nîşan didin ku ew Misilmanekî Sunnî yê pabend bû. Lêbelê, bi demê re, tirba wî li Lalişê bû perestgeha sereke ya Êzidiyan, û Şêx Adî bi xwe di pantheona Êzidiyan de bû yek ji melayekên sereke. Bi heman awayî, tê texmînkirin ku ola Ehl-i Heq jî ji civatên sûfiyên ortodoks derketibe ku di nav gelheyekê de dijiyan ku baweriyên pêş-Îslamî (bi piranî Îranî) diparastin. Van civatên sûfiyan dibe ku di destpêkê de bandoreke Îslamî li derdora xwe kiribin, lê bi nifşan re, wan hêmanên herêmî û “biyanî” yên din xistine nav sîstemên bawerî û rîtuelên xwe, ku di encamê de bûne sedema formên cihêreng ên ku em îro dibînin.

Ev senkretîzm û hebûna hevdem a ortodoksî û heterodoksiyê taybetmendiyeke sereke ya jiyana olî ya Kurdan di vê serdemê de ye. Ew nîşan dide ku Îslam ne bi awayekî yekreng û bêguhertin hatiye qebûlkirin, lê belê bi bawerî û pratîkên herêmî re ketiye nav têkiliyeke dînamîk û formên nû û resen afirandiye. Terîqetên sûfiyan, wekî Civata Adewiye ya Şêx Adî, dibe ku wek pirek di navbera Îslama ortodoks û baweriyên herêmî yên pêş-Îslamî de kar kiribin. Sûfîzm, bi giranîdayîna xwe ya li ser ezmûna giyanî ya kesane û carinan bi nermbûna xwe ya li hember pratîkên herêmî, dibe ku hawîrdorek guncaw ji bo tevlihevkirina hêmanên Îslamî û ne-Îslamî peyda kiribe. Ev yek aliyekî girîng ê pêvajoya Îslamîbûnê li Kurdistanê ronî dike: ne tenê pejirandina doktrînên nû, lê di heman demê de adaptasyon û veguherandina wan di çarçoveya çandî ya heyî de. Ev jî dibe alîkar ji bo têgihiştina cihêrengiya olî ya ku heta îro li Kurdistanê berdewam e. Di vî warî de, lêkolînên Martin van Bruinessen û Philip Kreyenbroek çavkaniyên girîng in.

6. Civak, Çand û Aboriya Kurdan di Serdema Navîn de

6.1. Struktura Civakî

Di serdema navbera sedsalên 8an û 13an de, bingeha struktura civakî ya Kurdan li ser sîstema eşîrî ava bûbû. Eşîr yekîneya bingehîn a rêxistina civakî û siyasî bû, û bi gelemperî ji hêla şêx an axa ve dihat birêvebirin, ku xwedî otorîteyeke xurt bûn. Nasnameya eşîrî ji bo kesan pir girîng bû û dilsoziya bi eşîrê re di ser her tiştî re dihat. Wek ku berê jî hate gotin, mîrnişînên Kurd ên ku di vê serdemê de derketin holê, ji bo hêza xwe ya leşkerî bi giranî xwe dispardin mêrên şervan ên eşîrên Kurd û Kurdên koçer. Ev yek girêdana xurt a di navbera struktura siyasî û struktura eşîrî de nîşan dide.

Lêkolîna Boris James, ku li ser çavkaniyên sedsalên 12an heta 14an disekine, destnîşan dike ku di sedsala 12an de, tevî dabeşbûna eşîrî, Kurd êdî wekî komeke etnîkî ya yekbûyî dihatin dîtin. Ev yek nîşan dide ku hestek nasnameya hevpar a Kurdî li ser asta eşîran re pêş ketibû. Civaka Kurd bi xwe jî civakeke tevlihev bû, ku tê de cudahiyên siyasî, îdeolojîk, çîna civakî, zarava, û carinan jî olî hebûn. Li gorî Martin van Bruinessen, piraniya eşîrên mezin xwedî avahiyeke hiyerarşîk bûn, ku tê de xêzek (malbateke) serdest, çendîn qebîle an xêzên hevpar (ne serdest), xêzên mişterî (girêdayî), û gundiyên ne-eşîrî yên bindest hebûn. Ev struktura hiyerarşîk newekheviyên civakî û aborî di nav civaka Kurd de nîşan dide. Struktura eşîrî, her çend çavkaniya hêz û hevgirtinê bû jî, di heman demê de dikaribû bibe sedema parçebûn û hevrikiyên navxweyî, ku ev yek yekîtiya siyasî ya Kurdan lawaz dikir.

6.2. Aborî

Aboriya Kurdan di serdema navîn de bi giranî xwe dispêra sê stûnên sereke: çandinî, ajaldarî, û di astekê de bazirganî û pîşesaziyên destan. Erdnîgariya Kurdistanê, ku ji çiya, deşt û geliyên bi bereket pêk tê, ji bo van çalakiyên aborî guncaw bû. Kurdistan ji hêla çavkaniyên xwezayî yên wekî av, mêrg û daristanan ve dewlemend bû.

Çandinî li deşt û geliyan berbelav bû. Berhemên sereke yên çandiniyê genim, ceh, nîsk, nok, û baqil bûn. Herwiha, çandiniya zeytûn û tirî jî li gelek deveran dihat kirin, û ji wan zeyt û şerab dihat bidestxistin. Ajaldarî, nemaze xwedîkirina pez û bizinan, beşeke girîng a aboriya Kurdan bû, bi taybetî ji bo eşîrên koçer û nîv-koçer. Berhemên ajaldariyê yên wekî şîr, mast, penêr, rûn, hirî û goşt hem ji bo pêdiviyên xwecihî dihatin bikaranîn, hem jî dihatin firotin an bi tiştên din re dihatin guhertin.

Bazirganî jî di aboriya Kurdistanê de roleke girîng dilîst, ji ber ku gelek rêyên bazirganiyê yên girîng, di nav de beşek ji Rêya Hevrîşimê, di Kurdistanê re derbas dibûn. Mîrnişînên Kurd carinan ji kontrolkirina van rêyan û bacên ku ji karwanan distandin, sûd werdigirtin. Tiştên ku dihatin bazirganîkirin biharat, bixûr, hesp, çek, berhemên çandinî û ajaldariyê, û pîşesaziyên destan bûn. Li gorî dîroknasê Yewnanî Herodot, Kurdên bakurê Asûryayê (ku wek bakurê Kurdistanê tê şîrovekirin) bi hunera xwe ya çêkirina keştiyan ji bo çemvaniyê navdar bûn, û van keştiyan ji bo bazirganiyê bikar dianîn. Pîşesaziyên destan ên wekî tevinkarî, çêkirina firaxên ji axê, û çêkirina amûrên metal jî beşek ji aboriya herêmê bûn.

Çavkaniyên klasîk ên wekî Xenophon, Strabo, Herodotus û Diodorus, ku di berhemên lêkolînerên Rojava de hatine vegotin , agahiyên hêja li ser aboriya kevnar a herêmê didin. Boris James di lêkolînên xwe de behsa “aboriya çandinî-ajaldarî” û “aboriya şervaniyê” dike, ku ev yek nîşan dide ku çalakiyên leşkerî jî beşek ji stratejiyên aborî yên hin komên Kurd bûn. Claude Cahen, di beşa xwe ya di “The Cambridge History of Iran, Vol. 4” de, li ser rêxistina eşîrî, bajaran û civakî dinivîse, ku dibe ku tê de agahiyên aborî yên têkildarî vê serdemê jî hebin. Bi giştî, aboriyeke tevlihev hebû ku tê de koçeriya ajaldarî û çandiniya niştecî hev temam dikirin. Dewlemendiya xwezayî û cihê stratejîk ê Kurdistanê ji bo bazirganiyê potansiyeleke girîng pêşkêş dikir, lê dibe ku ji ber bêîstîqrara siyasî û pevçûnên domdar ev potansiyel bi tevahî nehatibe bikaranîn.

6.3. Zimanê Kurdî û Wêjeya Devkî

Zimanê Kurdî, ku beşek ji malbata zimanên Îranî yên şaxa bakur-rojava ye, di serdema navbera sedsalên 8an û 13an de wek zimanê axaftinê yê rojane yê piraniya gelê Kurd berdewam bû. Her çend zimanên Erebî (wek zimanê ol û zanistê) û Farisî (wek zimanê wêje û dîwanê) di vê serdemê de li Rojhilata Navîn serdest bûn û wek zimanên rêveberî û çanda bilind dihatin bikaranîn, zimanê Kurdî di nav gel de û wek navgîna ragihandinê ya sereke di navbera gel û desthilatdarên mîrnişînên Kurd de zindî ma. Lêbelê, berhemên nivîskî yên bi zimanê Kurdî yên ku ji vê serdemê sax mane pir kêm in. Piraniya berhemên nivîskî yên Kurdî yên ku em îro nas dikin, ji sedsalên 15an û 16an û vir de ne. Beriya wê serdemê, nivîskar û zanyarên Kurd bi gelemperî berhemên xwe bi zimanên Erebî an Farisî dinivîsandin.

Tevî kêmbûna berhemên nivîskî, çand û wêjeya Kurdî bi awayekî xurt di forma wêjeya devkî de dijiyan. Wêjeya devkî ya Kurdî, ku bi rêya çîrokbêj, stranbêj û bi taybetî dengbêjan ji nifşekî derbasî nifşekî din dibû, roleke pir girîng di parastina dîrok, çand, bîr û nasnameya Kurdî de lîstiye. Destan, çîrokên qehremaniyê, stranên evînî, şîn û şahiyê beşek ji vê kevneşopiya dewlemend bûn.

Yek ji kevintirîn tekstên olî yên Kurdî yên naskirî Mishefa Reş a Êzidiyan e, ku tê texmînkirin di sedsala 13an de ji hêla Hesenê kurê Adî (b. 1195), biraziyê mezin ê Şêx Adîyê kurê Mûsafir (m. 1162), damezrînerê baweriya Êzidî, ve hatiye nivîsandin. Li gorî pirtûka “The Cambridge History of the Kurds”, “teksta yekem a rastîn” a ku bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin, duayeke kin a Xiristiyanî ye. Ev yek nîşan dide ku zimanê Kurdî ne tenê ji bo Misilmanan, lê herwiha ji bo komên olî yên din ên li Kurdistanê jî wek navgîneke îfadeyê dihat bikaranîn. Herwiha, divê neyê jibîrkirin ku Selahedînê Eyûbî girîngî daye dersên Kurdî di medreseyan de , ku ev yek dibe ku ji bo parastin û pêşxistina zimanê Kurdî di wê serdemê de roleke erênî lîstibe.

Lêkolînerên Rojava yên wekî V. Minorsky, D.N. Mackenzie, Ludwig Paul, û Gernot Windfuhr bi berfirehî li ser koka zimanê Kurdî, pêşketina wî ya dîrokî, û têkiliya wî bi zimanên din ên Îranî re xebitîne. Martin van Bruinessen û Michael Chyet jî di warê ziman û çanda Kurdî de xebatên girîng kirine. Kêmbûna berhemên nivîskî yên ji vê serdemê nayê wateya tunebûna çandeke Kurdî ya dewlemend, lê belê giraniya li ser kevneşopiya devkî û zindîbûna zimanê Kurdî di jiyana rojane de nîşan dide.

6.4. Hebûna Taxên Kurdan li Bajarên Mezin

Di Serdema Navîn de, bi taybetî di navbera sedsalên 10an û 13an de, ne tenê li herêmên Kurdistanê, lê herwiha li gelek bajarên mezin ên derveyî Kurdistanê jî hebûna Kurdan diyar bû. Çavkaniyên dîrokî behsa avabûna taxên Kurdan (bi Erebî: Haret el-Ekrad an Darb el-Kurd) li bajarên wekî Heleb, Bexda (ji sedsala 11an ve hatiye tomarkirin), Berde (li Erranê, ji sedsala 10an ve), Qahîre (li el-Meqs), Şam (li Çiyayê Qasyonê li Rukn ed-Dîn û Sûq es-Sarûca), Xeze (taxa Şuca’iye bi navê Şuca ed-Dîn Osman el-Kurdî hatiye binavkirin, ku di 1239an de miriye), Xelîl (Hebron, girêdayî fetihên Eyûbiyan), û Qudsê (paşê wek Haret eş-Şeref hatiye naskirin) dikin.

Sedema sereke ya avabûna van taxan koçberiya hêzên eşîrî yên Kurd û herwiha zanyar û kesayetên Kurd ber bi van navendên bajarî ve bû. Li van bajaran, Kurdan ne tenê wek civakeke niştecî dijiyan, lê di heman demê de sazûmanên xwe yên civakî, olî û çandî jî ava kiribûn. Çavkanî behsa hebûna mizgeft, medrese û avahiyên din ên ku ji hêla Kurdan ve li van taxan hatine çêkirin, dikin. Mînak, li Helebê mizgeftên Kurdan ên wek el-Zerzarî, el-Mihranî, û el-Beşnewayin hebûn. Li Şamê, kesayetên Kurd mizgeft û medreseyên bi navê el-Mûdjadiye, Sab’ el-Medjanîn, û el-Mihranî ava kiribûn. Herwiha, kesayetên wek Belaçû el-Kurdî, Mûsa el-Kurdî, û Hebîb el-Kurdî jî piştgirî dabûn avakirina van cure avahiyan. Li Şamê goristaneke Kurdan jî hebû. Li Qudsê, ji bilî taxa Kurdan, medrese-rîbateke bi navê Rîbat el-Kurd hebû ku di sala 1294an de ji hêla Emîr Kurd el-Mansûrî (Kurt el-Mensûrî) ve hatibû avakirin.

Avabûna van taxan û sazûmanan çend tiştan nîşan dide. Ya yekem, ew belavbûna Kurdan li derveyî herêmên xwe yên kevneşopî û tevlêbûna wan di jiyana bajarî ya navendên mezin ên cîhana Îslamî de destnîşan dike. Ya duyem, ew nîşan dide ku Kurd ne tenê wekî hêzeke leşkerî, lê di heman demê de wekî civakeke xwedî sazûmanên xwe yên çandî û olî jî li van navendên bajarî bi cih bûne û beşdarî mozaîka çandî û civakî ya van bajaran bûne. Avakirina medreseyan bi taybetî rola Kurdan di pêşxistina zanist û çanda Îslamî de li van navendan xurtir dike. Ev yek girîngiya Kurdan wekî beşek ji tevna civakî û çandî ya cîhana Îslamî ya serdema navîn nîşan dide, û ne tenê wekî komeke eşîrî ya îzolekirî li çiyayan.

7. Nêrîna Zanistên Rojava li ser Dîroka Kurdan a Serdema Navîn

Lêkolînên zanistên Rojava yên li ser dîroka Kurdan a serdema navîn, bi taybetî di navbera sedsalên 8an û 13an de, ji bo têgihiştina vê qonaxa girîng a dîroka Kurd û Rojhilata Navîn bingeheke bingehîn pêk tînin. Van lêkolîneran bi bikaranîna çavkaniyên cihêreng ên dîrokî, zimannasî û arkeolojîk, ronahiyeke nû avêtine ser gelek aliyên vê serdemê. Li jêr em ê bi kurtasî behsa beşdarî û nêrînên sereke yên çend ji van zanistên girîng bikin:

Vladimir Minorsky (1877–1966): Profesor Minorsky yek ji pêşeng û damezrînerên Kurdnasiya nûjen tê hesibandin. Xebatên wî yên berfireh li ser dîrok, ziman û çanda Kurdan gelek aliyên tarî yên vê serdemê ronî kirine. Bi taybetî, lêkolînên wî yên li ser xanedana Şedadiyan, ku di pirtûka wî ya “Studies in Caucasian History” de beşên girîng li ser Şedadiyên Gence û Eniyê û têkiliyên wan bi cîranên wan ên Ermenî û Gurcî re vedihewîne, çavkaniyeke bingehîn e. Minorsky di heman berhemê de beşa “Pêşdîroka Selahedîn” jî nivîsandiye, ku tê de bi hûrgilî li ser koka Kurdî ya xanedana Eyûbiyan û girêdana wan a bi bajarê Dvînê re disekine. Wî herwiha li ser koka Kurdan (hîpoteza Medan) û zimanê Kurdî jî lêkolînên girîng kirine. Minorsky ji bo xebatên xwe çavkaniyên Ermenî, Gurcî, Erebî û Farisî bi awayekî berawirdî bikar anîne. Ew Şedadiyan wekî mînakek girîng a “navbera Îranî” di navbera serweriya Ereb û Tirkan de dibîne, ku tê de hêmanên xwecihî yên Îranî (di nav de Kurd) roleke siyasî ya girîng lîstine.

C.E. Bosworth (1928–2015): Profesor Bosworth yek ji dîroknasên herî berhemdar ên cîhana Îslamî bû. Pirtûka wî ya klasîk, “The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual”, çavkaniyeke bingehîn e ji bo nasîna xanedanên Kurd ên serdema navîn, di nav de Hesnewî, Merwanî, Rewadî, Şedadî, Enazî û Eyûbî. Wî herwiha beşên girîng ji bo “The Cambridge History of Iran, Vol. 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs” nivîsandine, ku tê de behsa rola xanedanên Deylemî û Kurd dike. Xebatên Bosworth bi hûrgilî û rastbûna xwe ya akademîk navdar in.

Carole Hillenbrand (jdb. 1943): Profesor Hillenbrand pisporeke navdar a dîroka Îslamî ya serdema navîn e, bi taybetî di warê Seferên Xaçî û têkiliyên Misilman û Xiristiyanan de. Lêkolîna wê ya herî girîng a têkildarî dîroka Kurdan, xebata wê ya li ser xanedana Merwaniyan e, bi taybetî gotara “A Cosmopolitan Frontier State: Relations among the Kurds, Arabs, Byzantines, Armenians, Persians and Turks under the Marwanids of Diyar Bakr, 990–1085”. Wê herwiha gotarên ensîklopedîk li ser Merwanî û Eyûbiyan ji bo “Encyclopaedia of Islam” nivîsandine. Pirtûka wê ya “The Crusades: Islamic Perspectives” jî ji bo têgihiştina çarçoveya giştî ya serdemê girîng e.

Boris James: Boris James dîroknasekî Fransî ye ku di van salên dawî de bi lêkolînên xwe yên kûr û orîjînal li ser dîroka Kurdan a serdema navîn, bi taybetî di sedsalên 12an heta 14an de, bal kişandiye ser xwe. Ew yekem lêkolîner e ku bi awayekî sîstematîk çavkaniyên Erebî û Farisî yên destpêkê yên ku behsa Kurdan dikin ji nû ve xwendiye û şîrove kiriye. Lêkolînên wî yên li ser pêkhatina nasnameya etnîkî ya Kurdî di sedsala 12an de û pirtûkên wî “Saladin et les Kurdes: perception d’un groupe au temps des Croisades” û “Genèse du Kurdistan: Les Kurdes dans l’Orient mamelouk et mongol (1250–1340)” ji bo têgihiştina rola Kurdan di serdema Eyûbî, Memlûk û Moxolan de pir girîng in. James bi taybetî li ser têkiliyên Kurdan bi Memlûk û Moxolan re, rola eşîrên Kurd ên wekî Şarezûriyan, û girîngiya terîqeta Adewiye (pêşengê Êzidîtiyê) disekine.

Wilferd Madelung (jdb. 1930): Profesor Madelung pisporekî navdar ê dîroka destpêkê ya Îslamê û Şîeîtiyê ye. Beşa wî ya bi navê “The Minor Dynasties of Northern Iran” di pirtûka “The Cambridge History of Iran, Vol. 4” de, ji bo têgihiştina xanedanên herêmî yên Îranê, di nav de xanedanên Deylemî û Kurd (wek Hesnewî û Rewadî), di serdema piştî fetha Ereban heta hatina Selçûqiyan de, çavkaniyeke girîng e [, S

WERGIRTÎ