1. Destpêk

Sala 1968an di dîroka cîhanî ya nêz de wek serdemeke taybet û girîng tê naskirin, ku tê de li seranserê cîhanê pêleke mezin a serhildan û pevçûnên civakî rû da. Ev sal bi zêdebûna siyaseta çepgir, xurtbûna hestên dijî şer, lezgîniya têkoşîna ji bo mafên sivîl, û bilindbûna serhildanên gelêrî yên li dijî rejîmên leşkerî û burokratîk hatibû destnîşankirin (). Ji ber girîngî û bandora xwe ya kûr, sala 1968an wekî “werçerxanek di dîrokê de” tê binavkirin (). Ev tevgerên ku bi giranî ji hêla ciwan û xwendekaran ve dihatin birêvebirin, ne tenê li welatekî an herêmekê sînordar man, lê belê li gelek deverên cîhanê, ji welatên kapîtalîst ên Rojava bigire heta welatên Bloka Rojhilat û “Cîhana Sêyemîn”, dengvedanek peyda kir.

Ev gotar dê bi awayekî akademîk û analîtîk lêkolînê li ser sedemên bingehîn, taybetmendiyên sereke, bûyerên navendî, û bi taybetî bandorên çandî û mîrateya siyasî ya kûr û demdirêj a tevgerên ciwanan ên 1968an bike. Armanca sereke ew e ku bê nîşandan ka çawa ev serhildan bûn xaleke werçerxanê di têkiliyên civakî-siyasî, nirxên kevneşopî, û îfadeyên çandî de. Di vê çarçoveyê de, bûyerên girîng ên wekî Gulan ’68 li Parîsê, ku wekî yek ji serhildanên civakî yên herî girîng li Ewropaya modern tê dîtin (), Bihara Pragê li Çekoslovakyayê, ku hewldaneke ji bo “sosyalîzma bi rûyê mirovî” bû û bi dagirkeriyê hat pelixandin (), û Komkujiya Tlatelolcoyê li Meksîkoyê, ku tê de zordariyeke xwîndî li dijî tevgera xwendekaran pêk hat (), dê wek nimûneyên sereke werin vekolandin.

Tevgerên 1968an ne bûyerên ji hev qutkirî û îzolekirî bûn. Berevajî vê, ew beşek ji “hevgirtineke cîhanî” bûn ku tê de mijarên wekî Şerê Viyetnamê, Bihara Pragê, û protestoyên xwendekaran li Ewropaya Rojava û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) bi awayekî tevlihev bi hev ve girêdayî bûn (). Ev pêwendîdarî û hestê hevpariyê di navbera tevgerên cihêreng de ji çend faktorên bingehîn sûd werdigirt. Nifşê “baby boomer”, ku piştî Şerê Cîhanî yê Duyemîn ji dayik bûbû, di serdemeke aştiyê ya relatîf û zêdebûna refahê de mezin dibû. Ev nifş yekem car bi awayekî berfireh bi televîzyonê re rûbirû bû, ku ev yek hem perspektîfeke hevpar a li ser cîhanê dida wan, hem jî ew ji bûyerên li deverên din ên cîhanê agahdar dikirin (). Medyaya televîzyonî, bi taybetî, bûyerên mezin ên wekî hovîtiya Şerê Viyetnamê () û dîmenên têkoşînên ji bo mafên sivîl () rasterast digihandin nav malan. Ev yek hişmendiyeke cîhanî û hestek hevpariyê di nav ciwanan de li dijî neheqî û zordariyê xurt dikir. Mijarên hevpar ên wekî dijberiya Şerê Viyetnamê (), têkoşîna li dijî nijadperestiyê (), û nerazîbûna li hemberî rejîmên otorîter () li gelek welatan wekî sedemên bingehîn ên protestoyan derketin pêş. Di encamê de, ev hişmendiya hevpar û sedemên hevbeş bûn bingeha hevgirtineke cîhanî ya tevgerên protestoyî, ku tê de çalakvan li welatên cihê xwe wekî beşek ji têkoşîneke mezintir û gerdûnî ya ji bo azadî û dadmendiyê didîtin ().

Lêbelê, mîrateya tevgerên 1968an yekalî û bê nakokî nîne. Tevî ku van tevgeran di piraniya cihan de negihîştin armancên xwe yên şoreşgerî yên yekser û nekarîn hikûmetan bi awayekî radîkal biguherînin (), wan bandorek kûr û mayînde li ser civak û çandê hiştin. Ji aliyekî ve, wan nirxên kevneşopî û sazûmanên otorîter hejandin (), rê li ber lîberalîzasyona civakî û çandî vekirin, û bûne hêzeke ajoker ji bo xurtkirina tevgerên civakî yên nû yên wekî femînîzm, hawirdorparêzî, û tevgerên ji bo mafên LGBTQ+ (). Guherînên di rolên zayendî de, zêdebûna azadiyên takekesî, û pirsyarkirina hiyerarşiyên kevnar beşek ji vê mîrateya pêşverû ne. Ji aliyê din ve, radîkalîzma hin beşên tevgeran û “serhildana” li dijî نظم û statukoyê, di hin civakan de tirs û bertekên paşverû jî afirandin (). Ev bertek carinan di şiklê zêdekirina zordariya dewletê de, carinan jî di şiklê xurtbûna hêzên muhafezekar de xwe nîşan da. Ji ber vê yekê, mîrateya 1968an wekî mîrateyeke ambivalent dikare bê dîtin; ew hem çavkaniyeke domdar a îlhamê ye ji bo tevgerên pêşverû yên îroyîn, hem jî xaleke dîrokî ye ku nîqaşên li ser sînorên guhertinê, encamên nediyar ên radîkalîzmê, û kompleksîteya têkiliyên di navbera dewlet û civakê de geş dike.

2. Çarçoveya Cîhanî û Sedemên Bingehîn ên Tevgerên 1968an (Serenav: Bayê Guherînê: Hêzên Ajoker ên li Pişt Serhildanên 1968an)

Teqîna protesto û serhildanên ciwanan di sala 1968an de ne ji nişka ve û bê sedem bû. Ew encama kombûna gelek faktorên siyasî, civakî, aborî û çandî bû ku di salên piştî Şerê Cîhanî yê Duyemîn de şekil girtibûn. Van faktoran bi hev re zemîneke guncaw ji bo derketina nerazîbûneke cîhanî amade kirin.

Yek ji katalîzatorên herî girîng û berbiçav ê tevgerên 1968an Şerê Viyetnamê bû. Tevlêbûna Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) di vî şerî de û zêdebûna hejmara leşkerên Amerîkî û tundûtûjiya şer, li DYA û li seranserê cîhanê bû sedema protestoyên girseyî (). Xwepêşandan ne tenê li dijî şer bi xwe bûn, lê di heman demê de li dijî pargîdaniyên ku ji şer sûd werdigirtin, wekî Dow Chemical ku bombeyên napalmê hildiberand, jî dihatin lidarxistin (). Êrîşa Tet di destpêka 1968an de, ku tê de hêzên Viyetnamî êrîşên mezin li dijî hêzên Amerîkî û Viyetnama Başûr pêk anîn, ji bo gelek kesan bû xaleke werçerxanê û nîşan da ku şer “nayê qezenckirin” (). Vî şerî ne tenê li DYA, lê li bajarên mezin ên cîhanê yên wekî London, Parîs, Berlîn, Roma û heta Japonyayê jî ciwanên dij-emperyalîst û aştîxwaz anîn cem hev ().

Di heman demê de, têkoşînên ji bo mafên sivîl û li dijî nijadperestiyê jî roleke navendî di geşedana tevgerên 1968an de lîstin. Tevgera mafên sivîl li DYA, bi rêbertiya kesayetên wekî Martin Luther King Jr., ji bo wekheviya nijadî û bidawîanîna cihêkariyê têdikoşiya (). Kuştina Martin Luther King Jr. di Nîsana 1968an de bû sedema şoke_Seke mezin û li gelek bajaran serhildan derketin (). Ev tevger ne tenê li DYA sînordar ma; ew bû îlham ji bo têkoşînên dij-nijadperestî li deverên din ên cîhanê, wekî têkoşîna li dijî rejîma apartheidê li Afrîkaya Başûr (). Derketina tevgerên radîkaltir ên wekî Partiya Panterên Reş li DYA () jî nîşana kûrbûna nerazîbûnê û daxwaza guhertinên bingehîn bû.

Li gelek welatan, nerazîbûna li dijî rejîmên otorîter û statukoyê yek ji sedemên sereke yên serhildanan bû. Li welatên Ewropaya Rojava yên wekî Fransa û Almanyaya Rojava, ciwanan li dijî sazûmanên siyasî û civakî yên kevnar û otorîter derdiketin (). Li Fransayê, nerazîbûna li dijî serokatiya Charles de Gaulle û polîtîkayên wî yên ku wekî kevneparêz û otorîter dihatin dîtin, roleke girîng lîst (). Li welatên Bloka Rojhilat ên wekî Çekoslovakya û Polonyayê, û her weha li welatên di bin dîktatoriyên leşkerî de yên wekî Brezîlya û Spanyayê, daxwaza ji bo azadî, demokrasî û mafên mirovan bilind dibû (). Ev daxwaza hevpar a ji bo azadiyê li dijî zordestiya dewletê yek ji hêmanên bingehîn bû ku tevgerên cihêreng ên 1968an bi hev ve girêdida.

Rola nifşê piştî şer (Baby Boomers) û bilindbûna çanda ciwanan jî faktoreke din a girîng bû. Piştî Şerê Cîhanî yê Duyemîn, li gelek welatan rêjeya zayînê bi awayekî berbiçav zêde bû, ku ev yek bû sedema derketina nifşekî mezin ê ciwanan di salên 1960î de (). Ev nifş di serdemeke aştiyê ya relatîf û başbûna aborî de mezin bûbû û yekem nifş bû ku televîzyon bi awayekî berfireh ketibû nav malên wan (). Ev yek hem hişmendiyeke hevpar a cîhanê dida wan, hem jî ew ji nifşên berê cuda dikir. Pêşketina çandeke ciwanan a xweser, bi muzîk, moda û edebiyata xwe ya taybet (), nasnameyeke kolektîf ji bo vî nifşî ava kir û ew ji bo pirsyarkirina nirx û otorîteyên kevneşopî amadetir kir.

Di vê çarçoveyê de, bandora medyayê, bi taybetî televîzyonê, nikare bê paşguhkirin. Televîzyonê ne tenê perspektîfeke hevpar da ciwanan, lê di heman demê de rê da wan ku bûyerên mezin ên giştî, wekî şer û protestoyan, rasterast biceribînin (). Wêneyên grafîkî yên Şerê Viyetnamê û tundûtûjiya li dijî xwepêşanderên mafên sivîl bi rêya televîzyonê digihîştin malan û bandorek mezin li raya giştî dikirin (). Medya, nemaze televîzyon û kovarên wêneyî, di belavkirina agahî û wêneyên tevgerên protestoyî de roleke diyarker lîst û hesta hevgirtinê di navbera tevgerên cihêreng de xurt kir ().

Di dawiyê de, krîzên di pergalên perwerdehiyê û zanîngehan de jî wekî sedemeke yekser a gelek protestoyên xwendekaran derketin pêş. Zanîngehên ku piştî şer bi lez mezin bûbûn, bi pirsgirêkên wekî qerebalixî, mufredatên kevnar û ne têkildar, û fakulteyên ku bersivê nadin daxwazên xwendekaran re rû bi rû mabûn (). Xwendekaran daxwaza beşdarbûna di guhertina mufredatê de û ji bo mufredatên ku bi pirsgirêkên civakî re têkildartir bin, dikirin (). Her wiha, têkiliyên zanîngehan bi saziyên leşkerî û şîrketên mezin re dihatin rexne kirin, nemaze di çarçoveya Şerê Viyetnamê de (). Ji ber vê yekê, zanîngeh ne tenê cîhên nerazîbûnê bûn, lê di heman demê de bûbûn navendên organîzekirin û belavkirina fikrên radîkal.

Sedemên tevgerên 1968an ne tenê yek an du faktor bûn, lê belê encama hevbandoriya zincîreyek ji hêmanên siyasî, civakî, çandî û teknolojîk bûn. Şerê Sar û gefa herdemî ya şerekî nukleerî () jixwe atmosfereke tirs û bêbaweriyê li hemberî hikûmetan û sazûmanên heyî afirandibû. Şerê Viyetnamê () ev bêbawerî kûrtir kir û bû sembola polîtîkayên neheq, mîlîtarîst û emperyalîst ên ku ji hêla gelek ciwanan ve dihatin redkirin. Di vê navberê de, Tevgera Mafên Sivîl li DYA () ne tenê ji bo wekheviya nijadî têdikoşiya, lê di heman demê de taktîkên nû yên protestoyê (wekî bêîteatiya sivîl) û îlhamek ji bo têkoşînên li dijî her cure neheqiyê pêşkêş dikir. Nifşê “baby boomer” ku di vê serdemê de digihîşt zanîngehan (), ji ber qerebalixî, mufredatên kevnar, û hesta dûrbûna zanîngehan ji pirsgirêkên civakî nerazî bû û ji bo guhertinê amade bû. Di vê konjonkturê de, televîzyon () wekî amûreke ragihandinê ya girseyî van hemû faktoran bi hev ve girêda. Ew wêneyên şer, tundûtûjiyê, û protestoyan li çaraliyê cîhanê belav dikir û bi vî awayî hişmendiyeke kolektîf a krîzê û pêwîstiya guhertinê di nav ciwanan de xurt dikir. Ji ber vê yekê, ne yek sedem bi serê xwe, lê tevliheviyek ji van faktorên bi hev ve girêdayî bû sedema teqîna cîhanî ya protestoyan di sala 1968an de.

Nifşê 1968an wekî “nifşê televîzyonê” jî tê binavkirin, ji ber ku ew yekem nifş bû ku bi awayekî berfireh di bin bandora vê medyaya nû de mezin bû (). Ev yek ne tenê têgihiştina wan a cîhanê û agahdariya wan ji bûyeran şekil da, lê di heman demê de awayê ku ew protesto dikirin û çawa tevgerên wan ji hêla raya giştî ve dihatin dîtin jî guherand. “Şerê yekem ê televîzyonê”, ango Şerê Viyetnamê (), û dîmenên tundûtûjiya polîsan li dijî xwepêşanderên mafên sivîl () ku rasterast digihîştin malan, hestên dijberî û hevgirtinê di nav ciwanan de geş kirin. Tevgerên ciwanan zû fêr bûn ku çawa medyayê, nemaze televîzyonê, ji bo berjewendiyên xwe bikar bînin. Wan çalakiyên dîtbarî yên wekî “sit-ins” (rûniştin) () û meşên girseyî organîze dikirin ku ji bo ragihandina televîzyonê guncaw bûn û peyama wan digihandin girseyên berfirehtir. Belavbûna bilez a nûçe û wêneyan bi rêya medyayê hestek “hemdemî” û “hevpariyê” di navbera tevgerên cihêreng ên li çaraliyê cîhanê de çêkir (). Bi vî awayî, medya ne tenê bû kronîknivîsê bûyeran, lê bû aktorek çalak di şekildan û belavkirina ruhê 1968an de ().

3. Taybetmendiyên Sereke yên Serhildanên Ciwanan (Serenav: Dengê Nifşekî: Xisletên Diyarker ên Tevgerên Ciwanan)

Serhildanên ciwanan ên sala 1968an, tevî ku li welat û herêmên cihêreng xwedî taybetmendiyên xwe yên herêmî bûn jî, gelek xisletên hevpar û diyarker parve dikirin. Van xisletan ne tenê karakterê tevgeran destnîşan dikirin, lê di heman demê de bandora wan a demdirêj jî şekil didan.

Yek ji taybetmendiyên herî berbiçav rêbertiya xwendekaran û tevlêbûna girseyî ya ciwanan bû. Li piraniya welatên Ewropaya Rojava û li gelek deverên din ên cîhanê, xwendekarên zanîngehan û heta xwendekarên lîseyan jî, serkêşiya tevgerên protestoyê dikirin (). Zanîngeh ne tenê wekî cîhên perwerdehiyê, lê wekî navendên sereke yên nîqaşên siyasî, organîzekirina çalakiyan, û belavkirina fikrên radîkal derketin pêş (). Ciwanên xwendekar, ji ber kombûna wan li kampusên zanîngehan, gihîştina wan a nisbeten hêsan a agahî û fikrên nû, û hesta wan a ku ew dikarin pêşerojê şekil bidin, bûne hêza pêşeng a van tevgeran ().

Îdeolojiyên dij-otorîter, dij-kapîtalîst û dij-emperyalîst bingeha fikrî ya gelek ji van tevgeran pêk dianîn. Armancên hevpar ên wekî dij-otorîterîzm, dij-kapîtalîzm, dij-nijadperestî, parastina mafên sivîl û siyasî, û di hin rewşan de avakirina sosyalîzmeke cuda, li gelek protestoyan dihatin dîtin (). Mînak, li Fransayê, xwendekar bi giranî di bin bandora îdeolojiyên dij-çandî (counter-culture), dij-emperyalîst, Marksîst û anarşîst de bûn (). Li Almanyaya Rojava, dij-otorîterîzm ne tenê li dijî mîrateya Nazîzmê û sazûmanên heyî bû, lê di heman demê de rexneyek li kevneşopiya Prûsyayî ya otorîter û Stalînîzma Bloka Rojhilat jî bû (). Ev îdeolojî bingeheke teorîk ji bo rexnekirina kûr a sazûmanên siyasî, aborî û civakî yên heyî û pêşniyarkirina alternatîfan pêşkêş dikirin ().

Daxwazên ji bo azadî, wekhevî û demokratîkbûnê di navenda gelek protestoyan de bûn. Li Fransayê, xwepêşanderan daxwaza wekheviyê û “bihîstina dengê her kesî” dikirin, ku ev yek beşdarbûna civakî berfirehtir dikir (). Li Çekoslovakyayê, tevgera reformxwaz a bi navê Bihara Pragê, armanc dikir ku “sosyalîzma bi rûyê mirovî” biafirîne û azadiyên bingehîn ên wekî azadiya çapemenî û axaftinê zêde bike (). Li Polonyayê jî, tevî zordariya rejîmê, daxwazên ji bo demokratîkbûna pergalê û rêzgirtina ji mafên mirovan re dihatin bilind kirin (). Ev daxwazên bingehîn ên ji bo azadî û wekheviyê li dijî zordarî, bêdengkirin û newekheviyên ku di gelek pergalên siyasî û civakî yên wê demê de hebûn, derdiketin ().

Ji bo gihîştina van armancan, tevgerên 1968an gelek caran taktîkên nû û afirîner ên protestoyê bi kar anîn. Dagirkirina zanîngehan û kargehan bû yek ji formên herî berbiçav ên çalakiyê, ku tê de xwendekar û karker cîhên giştî û hilberînê dixistin bin kontrola xwe (). Rûniştin (sit-ins), ku ji tevgera mafên sivîl a DYA hatibûn wergirtin, li gelek deveran ji bo protestokirina polîtîkayên cihêreng hatin bikaranîn (). Li Parîsê û bajarên din, avakirina barîkatan ji kevirên ku ji kolanan dihatin rakirin, bû sembola berxwedana li dijî hêzên dewletê (). Bikaranîna grafîtî û sloganên kurt û bi bandor, wekî slogana navdar a Parîsê “Soyez réalistes, demandez l’impossible” (Realîst bin, nemimkunê bixwazin) (), bû formeke girîng a ragihandina siyasî û îfadeya çandî. Van taktîkan ne tenê awayên protestoyê bûn, lê di heman demê de îfadeyên çandeke nû ya berxwedanê, xweseriyê û afirîneriyê bûn ().

Taybetmendiyeke din a girîng pêwendiya di navbera xwendekar û karkeran de bû, ku bi taybetî li Fransayê gihîşt asteke berbiçav. Li vir, tevgera xwendekaran karî piştgiriya sendîkayên karkeran û girseyên mezin ên karkeran bi dest bixe, ku ev yek bû sedema greva giştî ya dîrokî ya ku heta deh milyon karkeran tê de beşdar bûn (). Li welatên din jî, wekî Brezîlyayê, tevgerên girseyî yên ku gelek beşên civakê, ji xwendekaran heta karkeran, tê de bûn, derketin holê (). Ev yekbûna potansiyela şoreşgerî ya tevgeran zêde dikir û hikûmet dixistin bin zexteke mezintir ().

Tevgerên 1968an ne tenê serhildanên siyasî yên li dijî polîtîkayên taybet bûn; ew di heman demê de îfadeya “bineçandeke ciwanan” a nû û xweser bûn ku xwedî nirx, şêwazên jiyanê, û formên îfadeyê yên cûda bû û rasterast nirxên kevneşopî û otorîteya heyî red dikir (). Nifşê piştî şer, ku di nav refahê de mezin bûbû û ji nifşên berê bêtir dema vala û derfetên perwerdehiyê hebûn (), çandeke ciwanan a xweser pêş xist. Ev çand bi muzîka rock û pop, modayên nû, û eleqeyeke zêde bi felsefeyên alternatîf û rexnegir re dihat nasîn (). Ji ber vê yekê, ev çanda ciwanan bi xwezayî rexnegirê sazûmanên otorîter û nirxên kevneşopî yên civaka dêûbavên wan bû (). Mînak, li Almanyaya Rojava, ciwanan nirxên kevneşopiya Prûsyayî yên wekî “paqijî”, “nîzam”, û “xebatkêşî” red dikirin û heta “mafê tembeliyê” diparastin (). Daxwazên ji bo azadiya zayendî û rexnekirina rolên zayendî yên kevneşopî beşek girîng a vê çanda serhildêr bûn (). Ji ber vê yekê, serhildanên 1968an ne tenê li dijî polîtîkayên taybet ên hikûmetan bûn, lê li dijî tevahiya awayê jiyanê û “civaka temaşê” ya serdest bûn, wekî ku ji hêla fîlozofên Sitûasyonîst ve hatibû teorîzekirin ().

Wekî din, taktîkên protestoyê û sembolên berxwedanê yên ku di sala 1968an de hatin bikaranîn, bi awayekî berbiçav karakterekî navneteweyî wergirtin û ji hêla tevgerên cihêreng ve li çaraliyê cîhanê dihatin pejirandin û adaptekirin. Medyaya girseyî, nemaze televîzyon û kovarên wêneyî, belavkirina bilez a dîmen û agahiyan li ser taktîkên protestoyê yên serketî li deverên din ên cîhanê hêsan kir (). Ciwanên çalakvan li çaraliyê cîhanê ji serkeftin û têkoşînên hevpîşeyên xwe yên li welatên din îlham girtin; mînak, bandora Tevgera Mafên Sivîl a DYA, bi taktîkên xwe yên bêşiddet û paşê jî bi radîkalîzma xwe, li ser tevgerên li Ewropa û deverên din pir mezin bû (). Sembolên navneteweyî yên berxwedanê, wekî portreyên Che Guevara, Ho Chi Minh, û Mao Zedong (), li gelek protestoyan wekî îfadeya hevgirtina navneteweyî û dijberiya emperyalîzmê hatin bikaranîn. Formên nû yên çalakiyê yên wekî “happenings”, dagirkirina zanîngeh û kargehan, û festîvalên li hewaya vekirî () ne tenê protesto bûn, lê di heman demê de hewldanên ji bo afirandina cîhên civakî yên alternatîf û awayên jiyanê yên nû jî temsîl dikirin. Ev hevparî di taktîk û sembolan de hestek “tevgera cîhanî” xurt kir û nîşan da ku ciwan li dijî pirsgirêkên hevşêwe yên wekî otorîterîzm, neheqiya civakî, û şer têdikoşin, her çend ku kontekstên herêmî û daxwazên taybet cihêreng bin jî.

Ji bo ku cihêrengî û tevliheviya îdeolojîk a tevgerên 1968an baştir bê fêmkirin, tabloya jêrîn dikare were pêşkêşkirin:

Tablo 1: Herikên Îdeolojîk ên Sereke û Daxwazên Bingehîn di Tevgerên Ciwanan ên 1968an de

Herika Îdeolojîk	Nûnerên Sereke / Teqrîbên Teorîk	Daxwazên Bingehîn	Welat/Herêmên ku bi Giranî Bandor Lê Bûye
Çepa Nû (New Left)	C. Wright Mills, Herbert Marcuse, SDS (Students for a Democratic Society)	Demokrasiya beşdar, rexnekirina burokrasiyê, dij-emperyalîzm, mafên sivîl, reforma zanîngehê, bidawîkirina Şerê Viyetnamê	DYA, Ewropaya Rojava (bi taybetî Almanya, Brîtanya)
Marksîzm-Lenînîzm (û fraksiyonên wê yên wekî Troçkîzm, Maoîzm)	Komên çepgir ên radîkal, bandora figurên wekî Mao Zedong, Leon Trotsky	Şoreşa proletar, hilweşandina kapîtalîzmê, avakirina dewleteke sosyalîst, piştgiriya ji bo tevgerên rizgariya neteweyî	Fransa, Îtalya, Almanya, hin komên li DYA û Cîhana Sêyemîn
Anarşîzm	Daniel Cohn-Bendit (bi taybetî di Gulan ’68 de), komên anarşîst	Redkirina her cure otorîteyê (dewlet, kapîtalîzm, partiyên siyasî), xwe-rêveberî, azadiya takekesî ya mutleq	Fransa, Spanya, Îtalya
Sitûasyonîzm	Guy Debord, Raoul Vaneigem, Enternasyonala Sitûasyonîst	Rexnekirina “civaka temaşê” û jiyana rojane ya biyanîbûyî, afirandina “sitûasyonan”, şoreşa jiyana rojane	Fransa (bi taybetî bandora li ser Gulan ’68)
Dij-Otorîterîzm (Giştî)	Gelek komên xwendekaran, rewşenbîrên rexnegir	Redkirina sazûmanên hiyerarşîk û otorîter di siyaset, perwerdehî, malbat û çandê de, daxwaza azadiya fikir û îfadeyê	Hema hema li hemû welatên ku protesto lê çêbûn (DYA, Fransa, Almanya, Îtalya, Çekoslovakya, Polonya, Meksîko, hwd.)
Femînîzm (Pêla Duyemîn)	Betty Friedan (berê), komên femînîst ên radîkal ên ku di 1968an de û piştî wê derketin	Wekheviya zayendî, rexnekirina patrîarkayê, mafên reproduktîf, azadiya zayendî, siyasîkirina “ya şexsî”	DYA, Fransa, Almanya, Brîtanya û welatên din ên Rojava
Pasîfîzm û Dij-Mîlîtarîzm	Tevgerên aştîxwaz, kesên ku xizmeta leşkerî red dikirin	Bidawîkirina şeran (bi taybetî Şerê Viyetnamê), bêçekbûn, çareserkirina pirsgirêkan bi rêyên aştiyane	Li seranserê cîhanê, bi taybetî li DYA û Ewropaya Rojava

Çavkanî: Li ser bingeha.

Ev tablo nîşan dide ka çawa herikên cihêreng ên fikrî beşdarî şekildana armanc û stratejiyên protestoyê bûne, û çawa ev îdeolojî li gorî kontekstên neteweyî yên cihêreng hatine şîrovekirin û sepandin. Ev têgihiştineke kûrtir dide li ser motîvasyonên li pişt serhildanan û armancên cihêreng ên ku beşdaran dixwestin bi dest bixin.

4. Lûtkeyên Serhildanê: Parîs, Prag, Meksîko (Serenav: Sê Navendên Lerzê: Parîs, Prag û Meksîko di Berfirehiya 1968an de)

Sala 1968an li gelek deverên cîhanê bi serhildan û protestoyan hatibû nîşankirin, lê sê bûyerên navendî – Gulan ’68 li Parîsê, Bihara Pragê li Çekoslovakyayê, û Komkujiya Tlatelolcoyê li Meksîkoyê – hem ji ber girîngiya xwe ya herêmî hem jî ji ber sembolîzma xwe ya cîhanî, derketin pêş. Van sê bûyeran, her yek bi awayê xwe, hêvî, daxwaz, û trajediyên serdema 1968an temsîl dikin.

4.1. Gulan ’68 li Parîsê: Ji Serhildana Xwendekaran heya Greva Giştî

Bûyerên Gulan ’68 li Fransayê wekî yek ji serhildanên civakî yên herî girîng di dîroka Ewropaya modern de têne qebûlkirin (). Sedemên destpêkê yên tevgerê bi giranî nerazîbûna xwendekaran ji şert û mercên zanîngehan (wekî qerebalixî û mufredatên kevnar), daxwazên ji bo reforma perwerdehiyê, û nerazîbûna giştî ya li dijî normên civakî yên kevneperest û hikûmeta otorîter a Charles de Gaulle ve girêdayî bûn (). Girtina zanîngeha Nanterre di 2ê Gulanê de û paşê jî girtina Sorbonne li Parîsê, bû sedema destpêkirina bûyerên ku dê bi lez mezin bibin ().

Xwepêşandanên xwendekaran bi tundûtûjiya polîsan re rû bi rû man, ku ev yek ne tenê berxwedana xwendekaran xurtir kir, lê di heman demê de sempatî û piştgiriya beşên din ên civakê jî kişand (). “Şeva Barîkatan” di 10-11ê Gulanê de, ku tê de xwendekaran li Kolana Latînî barîkat ava kirin û bi polîsan re pevçûnên dijwar pêk anîn, bû xaleke werçerxanê di bûyeran de (). Piştî vê şevê, tevgera xwendekaran bi awayekî berbiçav bi karkeran re bû yek. Sendîkayên mezin ên karkeran banga greva giştî kirin, û di demeke kurt de nêzîkî 10 milyon karker ketin grevê, ku ev yek bû greva herî mezin di dîroka Fransayê de (). Bi vê grevê re, jiyana aborî û civakî li Fransayê hema hema bi tevahî felc bû.

Daxwazên xwendekar û karkeran cihêreng bûn lê di bingeha xwe de li dijî sazûmana heyî bûn. Xwendekaran guhertinên radîkal di pergala perwerdehiyê û tevahiya civakê de dixwestin; ew li dijî kapîtalîzm, otorîterîzm, û emperyalîzmê bûn û ji bo civakeke azadtir û wekhevtir têdikoşiyan (). Karkeran, ji aliyê xwe ve, daxwazên aborî yên wekî mûçeyên bilindtir û şert û mercên xebatê yên baştir dikirin, lê di heman demê de daxwazên siyasîtir ên wekî rêveberiya hevpar di kargehan de û zêdekirina hêza karkeran jî hebûn ().

Hikûmeta De Gaulle di destpêkê de ji berfirehî û leza bûyeran matmayî ma. De Gaulle ji bo demekê bi dizî çû Almanyayê da ku piştgiriya artêşê misoger bike (). Di vê navberê de, di navbera sendîkayên karkeran, rêxistinên kardêran û hikûmetê de Peymana Grenelle hat îmzekirin, ku tê de hin tawîzên aborî ji karkeran re hatin dayîn. Lêbelê, ev peyman ji hêla bingeha karkeran ve hat redkirin, ji ber ku ew daxwazên radîkaltir ên guhertinê têr nedikir (). Di dawiyê de, De Gaulle parleman fesih kir û banga hilbijartinên nû kir. Di van hilbijartinan de, partiya Gaullîst bi awayekî berbiçav bi ser ket, ku ev yek wekî nîşana daxwaza beşeke mezin a civakê ji bo vegera aramiyê hat şîrovekirin ().

Tevî ku Gulan ’68 negihîşt şoreşeke siyasî ya yekser, bandora wê ya demdirêj li ser siyaseta Fransî, têkiliyên kar, û bi taybetî li ser jiyana çandî û civakî pir kûr bû. Desthilatdariya De Gaulle lawaz bû û ew sala paşîn (1969) îstifa kir (). Hikûmetên paşerojê neçar man ku veberhênana dewletê di perwerdehiyê û polîtîkayên civakî de zêde bikin (). Ya girîngtir, Gulan ’68 rê li ber mezinbûn û xurtbûna tevgerên civakî yên nû yên wekî femînîzm, hawirdorparêzî, û tevgerên ji bo mafên LGBTQ+ vekir (). Ew bû çavkaniya îlhamê ji bo ramana radîkal di felsefe, medya, û akademiyê de, û bandor li kesayetên wekî Michel Foucault û Jean Baudrillard kir ().

Gulan ’68 li Fransayê bi awayekî eşkere potansiyela şoreşgerî ya yekbûna xwendekarên radîkal û girseyên mezin ên karkeran nîşan da (). Xwendekaran, bi daxwazên xwe yên ji bo reforma perwerdehiyê û rexneyên tund ên li dijî otorîterîzma Gaullîst, qada giştî ya nerazîbûnê vekirin û cesaret dan beşên din ên civakê (). Zordariya polîsan li dijî xwendekaran ne tenê berxwedana wan xurtir kir, lê di heman demê de sempatî û piştgiriyeke berfireh ji beşên din ên civakê, bi taybetî ji karkerên ciwan, kişand (). Sendîkayên mezin ên karkeran, her çend di destpêkê de bi guman û dudilî nêzîk bûn jî, ji ber zexta ji binî ve û mezinbûna tevgerê neçar man ku piştgiriyê bidin grevê (). Greva giştî ya ku bi beşdariya bi milyonan karkeran pêk hat, aboriya welêt bi tevahî rawestand û hikûmet xiste nav krîzeke kûr û nedîtî (). Her çend ev yekbûna xwendekar-karker di dawiyê de negihîşt şoreşeke tam (ji ber faktorên wekî rola Partiya Komunîst a Fransî ku hewl dida tevgerê kontrol bike û paşê jî serkeftina De Gaulle di hilbijartinan de), ew wekî “pêşandanek” ji hêz û afirîneriya karkeran di têkoşînê de hate dîtin () û îhtîmala guhertineke radîkal a civakî-siyasî bi awayekî berbiçav nîşan da. Ev yek ji bo gelek komên çepgir û şoreşger li seranserê cîhanê bû çavkaniyeke mezin a îlham û hêviyê.

Lêbelê, dibe ku bandora herî demdirêj û kûr a Gulan ’68 ne li ser guhertinên siyasî yên yekser, lê li ser guherîna çandî û zihniyetê bû (). Wekî ku dîroknas Michel de Certeau gotiye, “axaftin” (prise de parole) bi xwe di Gulan ’68 de wekî “dagirkirina Bastille” bû (). Tevgeran tabûyên civakî yên li ser mijarên wekî zayendîtî, perwerdehî, têkiliyên malbatî, û rola jinan şikandin (). Hiyerarşiya otorîteyê ne tenê di sazûmanên dewletê de, lê di zanîngehan, kargehan, û heta di nav malbatan de jî bi awayekî cidî hat pirsyarkirin (). Daxwaza ji bo xweîfadekirin, hevaltî, spontanî, dij-otorîterîzm, û xwe-rêveberiyê () nirxên nû anîn rojevê û bûn beşek ji zimanê nifşekî. Ev guherînên di zihniyet û nirxan de rê li ber pêşketina tevgerên civakî yên nû yên wekî femînîzma pêla duyemîn û tevgera hawirdorparêziyê vekir () û bandorek mayînde li ser felsefe, huner, medya û akademiyê hişt (). Ji ber vê yekê, dikare bê gotin ku mîrateya çandî ya Gulan ’68 ji encamên wê yên siyasî yên demkurt girîngtir û berfirehtir bû, û heta roja îro jî di civaka Fransî û cîhanê de dengê xwe dide.

4.2. Bihara Pragê: Hewldana “Sosyalîzma bi Rûyê Mirovî” û Pelixandina Wê

Bihara Pragê, ku di Çile 1968an de bi hilbijartina Alexander Dubček wek Sekreterê Giştî yê Partiya Komunîst a Çekoslovakyayê dest pê kir, hewldaneke girîng bû ji bo reformkirina sosyalîzma otorîter a ku ji hêla Yekîtiya Sovyetê ve hatibû ferzkirin (). Armanca sereke ya Dubček û hevalbendên wî ew bû ku modelekê “sosyalîzma bi rûyê mirovî” biafirînin, ku tê de lîberalîzasyoneke qismî ya aboriyê û demokratîkbûneke berfirehtir pêk bihata ().

Di çarçoveya “Bernameya Çalakiyê” de, ku di Nîsana 1968an de hat ragihandin, Dubček û hikûmeta wî dest bi pêkanîna gelek reforman kirin. Di nav van reforman de zêdekirina azadiya çapemeniyê, azadiya axaftinê, û azadiya rêwîtiyê hebûn. Her wiha, giranî li ser hilberîna kelûpelên xerîdar dihat danîn û îhtîmala avakirina pergaleke pirpartîtî jî dihat nîqaşkirin (). Yek ji armancên bingehîn ên bernameyê ew bû ku hêza polîsê veşartî were sînordarkirin û ji bo kesayetiyê jiyaneke têr û tije û azadtir were misogerkirin, ku ji demokrasiyên burjuwazî jî pêşketîtir be (). Di qada siyaseta derve de, her çend ku pêwendiyên baş bi welatên Rojava re dihatin armanckirin jî, Dubček tekez dikir ku Çekoslovakya dê di nav Pakta Varşovayê de bimîne û hevkariya bi Yekîtiya Sovyetê û welatên din ên Bloka Rojhilat re bidomîne.

Van reforman di nav gelê Çekoslovakî de bi kelecaneke mezin hatin pêşwazîkirin, û zexta gel ji bo pêkanîna bilez a reforman her ku diçû zêdetir dibû (). Hêmanên radîkaltir ên civakê dengê xwe bilindtir dikirin û rexneyên li dijî Yekîtiya Sovyetê di çapemeniyê de derdiketin (). Lêbelê, ev pêşketinên li Çekoslovakyayê bûne sedema nîgeraniyeke mezin li Moskowê û li paytextên din ên Pakta Varşovayê. Rêberên Sovyetê û hevalbendên wan ên muhafezekar ditirsiyan ku ev pêla lîberalîzasyonê bandorê li welatên din ên bloka rojhilat bike û serweriya Partiya Komunîst û kontrola Yekîtiya Sovyetê bixe xeterê ().

Piştî çendîn hevdîtinên diplomatîk û zextên siyasî yên neserkeftî ji bo rawestandina reforman, di 20-21ê Tebaxa 1968an de, hêzên leşkerî yên Yekîtiya Sovyetê û çar welatên din ên Pakta Varşovayê (Polonya, Macaristan, Bulgaristan, û Almanyaya Rojhilat bi awayekî sînordar) Çekoslovakya dagir kirin (). Gelê Çekoslovakî, li ser banga Dubček, bi awayekî bêşiddet li ber xwe da, lê ev berxwedan nekarî pêşî li dagirkeriyê bigire (). Dubček û rêberên din ên reformxwaz hatin girtin û birin Moskowê. Li wir, ew neçar man ku “Protokola Moskowê” îmze bikin, ku tê de paşvekişîna ji reforman û qebûlkirina mayîna leşkerên Sovyetê li welêt dihat xwestin (). Piştî vê yekê, serdemeke nû ya bi navê “normalîzasyonê” di bin rêbertiya Gustáv Husák de dest pê kir. Di vê serdemê de, hemû reformên Bihara Pragê hatin betalkirin, azadî hatin sînordarkirin, û zordariyeke xurt li ser muxalefetê û tevahiya civakê hat meşandin ().

Encamên demdirêj ên Bihara Pragê û pelixandina wê pir girîng bûn. Ew hêviyên ji bo avakirina “sosyalîzma bi rûyê mirovî” û reformkirina pergalên komunîst ji hundir ve bi awayekî trajîk têk bir (). Dagirkirin bû sembola sînorkirina serweriya neteweyî ya welatên Bloka Rojhilat di bin serweriya Yekîtiya Sovyetê de, ku paşê wekî “Doktrîna Brezhnev” hat binavkirin (). Ev bûyer bandorek neyînî li ser partiyên komunîst ên li seranserê cîhanê kir û gelek ji wan Yekîtiya Sovyetê ji ber vê kiryara wê şermezar kirin (). Ji bo nifşê ciwan ê Çekoslovakî, Bihara Pragê û pelixandina wê bû tecrubeyeke tal ku alîkariya wan kir ku ji îdeolojiya komunîst dûr bikevin û berê xwe bidin têkoşînên ji bo azadî û demokrasiyê yên di pêşerojê de ().

Bihara Pragê bi awayekî dramatîk nîşan da ku hewldanên ji bo reformkirina sosyalîzmê ji hundir ve û afirandina modelekê ku azadî û demokrasiyê bihewîne, di çarçoveya serweriya Yekîtiya Sovyetê û mantiqa Şerê Sar de bi sînorên pir tund re rû bi rû diman (). Nerazîbûna ji rejîma kevn a Antonín Novotný ya zordar û pirsgirêkên aborî yên ku li Çekoslovakyayê hebûn, rê li ber derketina Dubček û hewldanên reformê vekiribû (). “Bernameya Çalakiyê” ya ku ji hêla Dubček û hevalên wî ve hatibû pêşkêşkirin, armanc dikir ku sosyalîzmê bi azadiyên bingehîn ên wekî azadiya çapemenî, azadiya axaftinê, û mafê rêxistinbûnê re li hev bîne (). Lêbelê, Yekîtiya Sovyetê û hevalbendên wê yên herî hişk ên di nav Pakta Varşovayê de, van reforman wekî gefeke rasterast li ser yekitiya Bloka Rojhilat, serweriya Partiya Komunîst, û heta li ser ewlehiya Yekîtiya Sovyetê bixwe didîtin (). Tevî ku Dubček û rêberên din ên Çekoslovakî bi berdewamî tekez dikirin ku ew ê ji Pakta Varşovayê dernekevin û pabendî sosyalîzmê bimînin, Moskow ditirsiya ku Çekoslovakya ji kontrolê derkeve û bibe “korîdorek” ji bo NATOyê an jî bibe mînakeke xeternak ji bo welatên din ên satelît (). Dagirkirina leşkerî ya Tebaxa 1968an bi awayekî eşkere û bêrehm nîşan da ku Yekîtiya Sovyetê dê di bin ti şert û mercî de destûrê nede guhertinên bingehîn ên ku dikarin modela wê ya sosyalîzmê an jî kontrola wê ya jeopolîtîk bixe xeterê. Ev helwest paşê wekî “Doktrîna Brezhnev” hat binavkirin, ku tê wateya mafê Yekîtiya Sovyetê ji bo destwerdanê li karûbarên navxweyî yên welatên “birader” ên sosyalîst ().

Ji aliyê din ve, Bihara Pragê û berxwedana li dijî dagirkeriyê, hêza berxwedana sivîl a bêşiddet û di heman demê de sînorên wê jî nîşan da. Gelê Çekoslovakî bi awayên pir afirîner û wêrek li dijî tank û leşkerên dagirker derket. Wan tabelayên rêyan diguherandin da ku leşkeran şaş bikin, bi leşkeran re nîqaş dikirin û hewl didan wan ji neheqiya kiryara wan qanih bikin, û hevkariya bi dagirkeran re red dikirin (). Radyoyên veşartî û çapemeniya di bin erdê de roleke girîng di agahdarkirin û organîzekirina berxwedana gel de lîstin (). Lêbelê, li hemberî hêza leşkerî ya mezin a Pakta Varşovayê û biryardariya siyasî ya Moskowê ji bo tepeserkirina tevahî ya reforman, ev berxwedana sivîl a bêşiddet di dawiyê de nekarî pêşî li “normalîzasyonê” bigire. Girtina rêberên reformxwaz û zexta li ser wan ji bo îmzekirina Protokola Moskowê, ku tê de ew neçar man tawîzên mezin bidin, berxwedana siyasî lawaz kir (). Pêvajoya “normalîzasyonê” bi rêya zordarî, paqijkirinên berfireh di nav Partiya Komunîst û saziyên dewletê de, û sererastkirina kontrola tund a li ser civakê hate meşandin (). Ev rewş nîşan dide ku berxwedana sivîl, her çiqas ji hêla moralî ve pir bi nirx û girîng be jî, ji bo ku bikaribe bigihîje armancên xwe yên siyasî, pêdivî bi şert û mercên siyasî yên navxweyî û navneteweyî yên guncaw û piştgiriyeke berfirehtir heye, ku mixabin di rewşa Çekoslovakyaya 1968an de ev yek tune bû.

4.3. Komkujiya Tlatelolcoyê li Meksîkoyê: Tepeserkirina Xwîndî ya Tevgera Xwendekaran

Li Meksîkoyê, sala 1968an bi Komkujiya Tlatelolcoyê, ku yek ji bûyerên herî trajîk û xwîndî yên serhildanên ciwanan ên cîhanî bû, hat nîşankirin. Paşxaneya vê komkujiyê, tevgera xwendekaran a ku li dijî rejîma otorîter a Partiya Şoreşger a Sazûmanî (PRI) mezin bûbû, pêk dianî. PRI ji sala 1929an ve hema hema bê navber li Meksîkoyê desthilatdar bû û pergaleke yekpartî ya ku muxalefetê bi tundî ditepisand, ava kiribû (). Xwendekar û beşên din ên civakê daxwaza azadiyên siyasî yên mezintir, demokratîkbûn, û bidawîkirina otorîterîzma PRI dikirin ().

Faktorek girîng ku bandor li ser bûyerên Meksîkoyê kir, lidarxistina Olîmpiyadên Havînê yên 1968an li Meksîko City bû. Hikûmeta Meksîkî, di bin serokatiya Gustavo Díaz Ordaz de, dixwest van lîstikan wekî firsendek ji bo nîşandana “pêşketina aborî” û îstîqrara welêt ji cîhanê re bikar bîne (). Lêbelê, tevgera xwendekaran, bi protesto û daxwazên xwe, ev wêneyê ku hikûmetê dixwest biafirîne xera dikir. Xwendekaran Olîmpiyad wekî firsendek ji bo anîna reforman û kişandina bala navneteweyî li ser pirsgirêkên navxweyî yên Meksîkoyê didîtin. Slogana wan a navdar “¡No queremos olimpiadas, queremos revolución!” (Em Olîmpiyadan naxwazin, em şoreşê dixwazin!) () vê helwesta wan baş nîşan dide.

Protestoyên xwendekaran di havîna 1968an de her ku çû mezin bûn û berfirehtir bûn. Ji bo organîzekirina protestoyan û pêşkêşkirina daxwazan ji hikûmetê re, Encumena Grevê ya Neteweyî (Consejo Nacional de Huelga – CNH) hate damezrandin, ku nûnerên ji gelek zanîngeh û dibistanan tê de cih digirtin (). Hikûmetê bi zêdekirina zordariyê bersiv da, lê ev yek tenê berxwedana xwendekaran xurtir kir.

Kulmînasyona trajîk a van bûyeran di 2ê Cotmeha 1968an de, tenê deh roj beriya destpêkirina Lîstikên Olîmpiyadê, li Qada Sê Çandan (Plaza de las Tres Culturas) li taxa Tlatelolco ya Meksîko City qewimî. Di vê rojê de, bi hezaran xwendekar û sivîlên din bi awayekî aştiyane ji bo protestokirina kiryarên hikûmetê û guhdarîkirina axaftinan kom bûbûn. Hêzên çekdar ên Meksîkî, di nav de yekîneyeke taybet a bi navê Tabûra Olîmpiyayê (Batallón Olimpia) ku ji bo ewlehiya Olîmpiyadê hatibû avakirin, qad dorpêç kirin û gule li girseya bêçek reşandin (). Hikûmetê di destpêkê de îdîa kir ku hêzên çekdar ji hêla xwepêşanderên çekdar ve hatine provokekirin û neçar mane bersivê bidin. Lêbelê, belgeyên hikûmetê yên ku di salên paşîn de, nemaze piştî sala 2000î, hatin eşkerekirin, û her weha şahidiyên zindî û lêkolînên serbixwe, destnîşan kirin ku sniperên ku ji hêla hikûmetê ve hatibûn bicihkirin, guleyên yekem reşandine da ku kaosê biafirînin û êrîşa leşkerî rewa bikin ().

Hejmara qurbaniyên Komkujiya Tlatelolcoyê heta roja îro jî bi awayekî teqez nehatiye diyarkirin. Hikûmetê hejmara miriyan bi awayekî fermî pir kêm ragihand (di navbera 20 û 28 kesan de), lê çavkaniyên serbixwe û lêkolîner texmîn dikin ku di navbera 300 û 400 kesî de hatine kuştin (). Bi sedan kesên din birîndar bûn û bi hezaran kes jî hatin girtin û îşkencekirin (). Hikûmetê hewleke mezin da ku bûyerê veşêre, rastiyan berovajî bike, û xwepêşanderan wekî tundrew, provokator, û heta wekî beşek ji komployeke komunîst a navneteweyî nîşan bide ().

Komkujiya Tlatelolcoyê bandorek trawmatîk û demdirêj li ser siyaseta Meksîkî û civaka Meksîkî hişt. Ew bû sembola herî berbiçav a zordariya dewletê, bêcezamarina sûcên dewletê, û karakterê otorîter ê rejîma PRI (). Komkujî wekî beşek ji serdemeke berfirehtir a zordariya siyasî ya li Meksîkoyê, ku wekî “Şerê Qirêj” (Guerra Sucia) tê binavkirin, tê dîtin (). Tevî hewldanên hikûmetê ji bo veşartinê, bîranîna Tlatelolcoyê di nav gelê Meksîkî de zindî ma û bû çavkaniya îlhamê ji bo têkoşînên paşerojê yên ji bo demokrasî û mafên mirovan.

Hikûmeta Meksîkî, di bin serokatiya Gustavo Díaz Ordaz de, bi awayekî sîstematîk Olîmpiyadên 1968an wekî hincetek ji bo zordariya tund a li dijî tevgera xwendekaran bikar anî. Armanca sereke ya hikûmetê ew bû ku ji cîhanê re wêneyekî “pêşketina aborî” û îstîqrara siyasî ya Meksîkoyê nîşan bide (). Lêbelê, tevgera xwendekaran, bi daxwazên xwe yên ji bo demokrasî, azadiyên sivîl, û rexneyên li ser lêçûnên zêde yên Olîmpiyadê di demekê de ku gelek pirsgirêkên civakî yên din hebûn, ji bo vê wêneyê îdeal gefeke mezin bû (). Ji bo ku piştgiriya giştî ji bo tedbîrên zordar qezenc bike, hikûmetê û medyaya di bin kontrola wê de, tevgera xwendekaran wekî komployeke komunîst, ji hêla hêzên biyanî ve hatî birêvebirin, an jî wekî tevgereke tundrew û anarşîst nîşan da (). Komkujiya Tlatelolcoyê, ku tenê 10 roj beriya merasîma vekirina Olîmpiyadê pêk hat, bi armanca bêdengkirina tevahî ya tevgerê û misogerkirina “aramiyê” ji bo lîstikan bû (). Ev rewş bi awayekî trajîk nîşan dide ka çawa bûyerên mezin ên navneteweyî û xwesteka ji bo prestîja navneteweyî dikarin ji hêla rejîmên otorîter ve wekî hincet ji bo zêdekirina zordariya navxweyî û pelixandina muxalefetê werin bikaranîn.

Wekî din, delîlên ku piştî salan derketine holê, bi taybetî piştî vekirina hin arşîvên dewletê, rola dewletê di afirandina provokasyonê de ji bo rewakirina komkujiyê piştrast dikin. Belge û şahidiyan nîşan dane ku sniperên hikûmetê, ku di nav wan de endamên Parastina Serokatiyê û Tabûra Olîmpiyayê ya taybet hebûn, ji avahiyên derdorê guleyên yekem reşandine, hem li ser xwepêşanderan hem jî li ser leşkerên ku ji bo kontrolkirina rewşê hatibûn şandin (). Armanca vê provokasyona plankirî ew bû ku rewşeke kaos û pevçûnê biafirîne, artêşê “neçar” bike ku “bersivê” bide “êrîşa” xwepêşanderan, û bi vî awayî komkujiyê rewa bike û berpirsiyariyê bixe stûyê qurbaniyan. Medyaya ku di bin kontrola hikûmetê de bû, yekser vê vegotina fermî belav kir û hewl da rastiyan veşêre (). Ev taktîkên “operasyona ala sexte” an jî provokasyonên plankirî, amûrên tarî û bêrehm ên dewletên otorîter ji bo tepeserkirina muxalefeta siyasî ne, û Komkujiya Tlatelolcoyê mînakeke trajîk û xwîndî ya vê yekê ye di dîroka sedsala 20an de.

Tablo 2: Berawirdkirina Bûyerên Navendî yên Serhildanên Ciwanan ên 1968an

Taybetmendî	Parîs (Gulan ’68)	Prag (Bihara Pragê)	Meksîko City (Komkujiya Tlatelolcoyê)
Bajar/Welat	Parîs, Fransa	Prag, Çekoslovakya	Meksîko City, Meksîko
Sedemên Sereke yên Herêmî	Nerazîbûna ji şertên zanîngehê, rejîma Gaullîst, normên civakî yên kevneperest ()	Daxwaza reformkirina sosyalîzma otorîter, lîberalîzasyon û demokratîkbûn ()	Rejîma otorîter a PRI, nebûna azadiyên siyasî, lêçûnên Olîmpiyadê ()
Aktorên Sereke	Xwendekar (UNEF, Cohn-Bendit), Karker (CGT), Hikûmeta De Gaulle/Pompidou ()	Alexander Dubček, Partiya Komunîst a Çekoslovakyayê (baskê reformxwaz), Gelê Çekoslovakî, YS û Pakta Varşovayê ()	Xwendekar (CNH), Hikûmeta Díaz Ordaz/Echeverría, Artêş, Tabûra Olîmpiyayê ()
Daxwazên Bingehîn	Reforma perwerdehiyê, guhertina civakî ya radîkal, dij-kapîtalîzm, dij-otorîterîzm; mûçe û şertên baştir ji bo karkeran ()	“Sosyalîzma bi rûyê mirovî”, azadiya çapemenî, axaftin û rêxistinbûnê, reforma aborî ()	Azadiyên demokratîk, bidawîkirina zordariya polîsan, reforma pergalê, azadiya girtiyên siyasî ()
Rêbazên Protestoyê	Xwepêşandan, dagirkirina zanîngehan, barîkat, greva giştî, grafîtî, slogan ()	Xwepêşandanên piştgiriyê ji bo reforman, nîqaşên giştî, berxwedana sivîl a bêşiddet li dijî dagirkeriyê ()	Xwepêşandanên girseyî, grevên xwendekaran, mîtîng, belavok ()
Bersiva Dewletê	Di destpêkê de matmayî, paşê zordariya polîsan, tawîz (Peymana Grenelle), fesihkirina parlemanê, hilbijartinên nû ()	Di destpêkê de piştgirî ji hêla baskê reformxwaz ê partiyê ve, paşê zexta ji YS, û di dawiyê de dagirkirina leşkerî ji hêla Pakta Varşovayê ve ()	Zordariya polîsan, girtin, kampanyayên reşkirinê, û di dawiyê de komkujiya leşkerî ()
Encamên Yekser	Serkeftina Gaullîstan di hilbijartinan de, lê lawazbûna De Gaulle, zêdekirina mûçeyan ()	Pelixandina Bihara Pragê, girtina rêberan, îmzekirina Protokola Moskowê, destpêkirina serdema “normalîzasyonê” ()	Bi sedan kuştî û birîndar, bi hezaran girtî, bêdengkirina tevgera xwendekaran, lidarxistina Olîmpiyadê di bin siya komkujiyê de ()
Bandora Demdirêj a Herêmî	Guherînên kûr di çand û normên civakî de, xurtbûna tevgerên civakî yên nû, îstifaya De Gaulle (1969) ()	Bîst salên zordariyê heta Şoreşa Qedîfe (1989), dûrketina nifşekî ji komunîzmê, mîrateya berxwedanê ()	Trawmaya neteweyî, sembola zordariya dewletê û bêcezakirinê, bandor li ser demokratîkbûna Meksîkoyê di pêşerojê de ()

Çavkanî: Li ser bingeha.

Ev tablo bi awayekî berawirdî nîşan dide ka çawa tevî ku hin mijarên cîhanî yên hevpar (wekî dij-otorîterîzm û daxwaza azadiyê) hebûn jî, kontekstên herêmî yên cihêreng, karakterê rejîmên siyasî, û bersivên dewletê bi awayekî diyarker bandor li ser karakter û encamên serhildanên ciwanan li Parîs, Prag û Meksîkoyê kirine. Ew di heman demê de nuansên di navbera hêviyên şoreşgerî, hewldanên reformê, û trajediyên pelixandinê de jî ronî dike.

5. Bandorên Çandî yên Tevgerên 1968an (Serenav: Şoreşa di Zihniyetan de: Guherînên Çandî yên Salên Şêstî)

Tevgerên 1968an ne tenê serhildanên siyasî bûn; ew di heman demê de teqînên çandî yên kûr û berfireh bûn ku bandorek mayînde li ser huner, muzîk, moda, normên civakî û têgihiştina jiyanê hiştin. Ev beş dê li ser du aliyên sereke yên vê bandora çandî raweste: derketin û xurtbûna “dij-çandê” (counter-culture) wekî îfadeya serhildanê, û guherîna normên civakî û nirxên kevneşopî.

5.1. Dij-Çand (Counter-Culture): Wek Îfadeya Serhildanê

Dij-çanda salên 1960î, ku di sala 1968an de gihîşt lûtkeya xwe, bertekek li dijî nirxên serdest ên civaka Rojava, bi taybetî materyalîzm, konformîzm, û otorîterîzmê bû. Ew hewldanek bû ji bo afirandina awayên jiyanê yên alternatîf û îfadeyên çandî yên nû.

Di warê muzîkê de, salên 1960î û bi taybetî 1968, serdemeke zêrîn a muzîka protestoyê û îfadeya nifşekî bû. Janrên wekî rock, folk, jazz û soul ne tenê ji bo şahiyê bûn, lê bûbûn amûrên ragihandina peyamên siyasî û civakî (). Hunermendên wekî Bob Dylan, Joan Baez, The Beatles (bi stranên xwe yên paşîn), û James Brown (bi strana sembolîk “Say It Loud, I’m Black And I’m Proud”) û Nina Simone (bi strana “Mississippi Goddam” ku piştî kuştina Martin Luther King Jr. hatibû pêşkêşkirin) bi stranên xwe rexne li şer, nijadperestî, û neheqiya civakî dikirin (). Festîvalên muzîkê yên mezin, wekî Festîvala Woodstockê di sala 1969an de, bûbûn sembolên serhildana ciwanan, azadiyê, û jiyana komunal (). Li Brezîlyayê, tevgera muzîkî û çandî ya Tropicália, bi pêşengiya kesên wekî Caetano Veloso û Gilberto Gil, bi awayekî sergirtî û alegorîk rexne li dîktatoriya leşkerî û normên çandî yên kevneperest dikir (). Muzîk ne tenê şahî bû, lê bû platformek ji bo avakirina nasnameyeke kolektîf, ragihandina hêvî û hêrsê, û seferberkirina girseyan.

Di warê moda û hunerên dîtbarî de jî guherînên mezin çêbûn. Ciwanan kincên fermî û konformîst red dikirin û berê xwe didan şêwazên lixwekirinê yên azadtir û xweîfadekertir. Jeans bû cilê gerdûnî yê nifşekî. Bandora çandên etnîkî (Afrîkî, Hindî, Rojhilata Navîn) di modayê de zêde bû, û porê dirêj hem ji bo jinan hem jî ji bo mêran bû sembola serhildanê (). Hunerên kolanan, bi taybetî grafîtî, piştî protestoyên xwendekarên Fransî yên 1968an, ku tê de slogan û peyamên siyasî li ser dîwaran dihatin nivîsandin, wekî formeke îfadeya siyasî ya rasterast û bêdestûr derket pêş (). Di qada hunerên bilind de, tevgerên wekî Pop Art, bi nûnerê xwe yê navdar Andy Warhol, û hunera psîkodelîk, ku bi bikaranîna rengên geş û formên fantastîk dihat nasîn, beşek ji atmosfera dij-çandî bûn û rexne li civaka xerîdar û çanda girseyî dikirin (). Moda û huner bûne awayên dîtbarî yên redkirina normên serdest ên estetîk û civakî, û îfadekirina nasnameyeke nû ya ku li ser azadî û cihêrengiyê ava bûbû.

Wêje û şano jî ji vê pêla guherînê bêpar neman. Şanoya ezmûnî û rexneyî derket pêş, ku armanca wê ne tenê şahîkirina temaşevanan bû, lê hejandin, pirsyarkirin, û tevlîkirina wan di pêvajoya rexneyê de bû. Komên şanoyê yên wekî San Francisco Mime Troupe û The Living Theatre (bi lîstika xwe ya navdar “Paradise Now”) û muzîkala şoreşgerî ya Broadwayê “Hair” () bi awayên cihêreng sazûmanên siyasî, civakî û çandî yên heyî dikirin hedef. Wan teknîkên nû yên wekî “şanoya gerîla” (guerrilla theatre), ku şanoyê dibirin kolanan û cîhên giştî, û şikandina “dîwarê çaremîn” (fourth wall), ku tê de sînorê di navbera lîstikvan û temaşevanan de dihat rakirin û temaşevan rasterast dihatin tevlîkirin, bi kar anîn da ku peyamên xwe yên dij-sazûmanî û dij-otorîter ragihînin (). Bi vî awayî, şano bû qadeke ji bo provokasyon, beşdarîkirina çalak a temaşevanan, û rexnekirina rasterast a civakê û normên wê yên serdest.

Dij-çanda salên 1960î ne tenê serhildaneke li dijî hin polîtîkayên taybet ên hikûmetan bû; ew di asta bingehîn de redkirineke kûr a “civaka temaşê” (society of the spectacle) û çanda xerîdariyê bû ku piştî Şerê Cîhanî yê Duyemîn li welatên Rojava bi lez pêş diket (). Nifşê ciwan ê piştî şer di nav civakeke ku her ku diçû materyalîsttir û xerîdartir dibû de mezin bû (). Fikrên rexneyî yên fîlozof û teorîsyenên wekî endamên Dibistana Frankfurtê û Sitûasyonîstan () bandorek mezin li ser têgihiştina ciwanan a li ser vê civaka nûjen û pirsgirêkên wê kirin. Di vê çarçoveyê de, muzîk, moda, û huner ne tenê wekî amûrên îfadekirina serhildanê, lê wekî hewldanên ji bo avakirina “cîhaneke din” û awayên jiyanê yên alternatîf hatin bikaranîn (). Redkirina karê birêkûpêk û pîşeyên kevneşopî, ceribandina bi dermanên psîkodelîk ji bo firehkirina hişmendiyê, û lêgerîna li formên nû yên têkiliyên mirovî û jiyana komunal beşek ji vê redkirina giştî ya normên civaka serdest bûn (). Ji ber vê yekê, dij-çand ne tenê bertekek neyînî bû, lê di heman demê de projeyeke (her çend carinan utopîk û îdealîst be jî) ji bo guhertina bingehîn a jiyanê û afirandina nirxên nû yên li ser bingeha azadiya takekesî, hevpariya komunal, û manewiyateke alternatîf bû.

Di tevgerên 1968an de, sînorên di navbera qada siyasî û qada çandî de pir caran nediyar û têkel bûn. Çalakiyên çandî, wekî stranek, lîstikek şanoyê, an jî şêwazek kinc lêkirinê, dikaribûn bibin xwedî naverok û bandoreke siyasî ya xurt. Her weha, çalakiyên siyasî yên wekî xwepêşandan û dagirkirinan jî gelek caran xwedî hêmanên performans, şano, û îfadeya çandî bûn (). Slogana navdar a femînîst a wê serdemê, “ya şexsî siyasî ye” (), vê têkeliya di navbera jiyana rojane, çand, û siyasetê de baş nîşan dide. Tevgeran ne tenê sazûmanên siyasî û aborî yên mezin dikirin hedef, lê di heman demê de normên civakî, têkiliyên rojane, û awayên jiyanê yên ku wekî beşek ji pergalê dihatin dîtin jî pirsiyar dikirin (). Huner û muzîk ji bo rexnekirina otorîteyê, belavkirina fikrên radîkal, û seferberkirina mirovan bi awayekî berfireh hatin bikaranîn (). Çalakiyên protestoyê bi xwe, wekî dagirkirina zanîngehan, avakirina barîkatan, û lidarxistina “happenings” (bûyerên hunerî yên spontan), xwedî karakterekî şanoyî û performatîf bûn (). Ev tevliheviya di navbera çand û siyasetê de nîşan dide ku tevgerên 1968an têgihiştineke berfireh û holîstîk a siyasetê hebû, ku qada çandî û jiyana rojane jî wekî qadên têkoşîn û guhertinê didît. Ji ber vê yekê, analîzkirina bandorên çandî û siyasî yên van tevgeran bi awayekî ji hev cuda dibe ku têgihiştina tevahî ya fenomenê kêm bike û kompleksîteya wê paşguh bike.

5.2. Guherîna Normên Civakî û Nirxên Kevneşopî

Yek ji encamên herî girîng û demdirêj ên tevgerên 1968an, hejandina û di gelek waran de guherandina normên civakî û nirxên kevneşopî bû. Ciwanên serhildêr ne tenê li dijî polîtîkayên hikûmetan derdiketin, lê di heman demê de li dijî tevahiya sazûmana nirx û otorîteyê ya ku ji nifşên berê mîras girtibûn jî pirsiyar dikirin.

Rexnekirina sazûmanên malbatî, perwerdehî û dînî yên kevneşopî yek ji stûnên sereke yên vê guherînê bû. Ciwanan otorîteya dêûbavan, mamosteyan, û sazûmanên dînî yên ku wekî parêzvanên نظمê kevn dihatin dîtin, bi awayekî vekirî pirsiyar dikirin (). Li Fransayê, wek mînak, di dema bûyerên Gulan ’68 de, hiyerarşiya otorîteyê ne tenê li zanîngehan û di nav hikûmetê de, lê di heman demê de di nav pargîdaniyan û heta di nav malbatan de jî hat hejandin û pirsyarkirin (). Ev pirsyarkirina otorîteyê bingeha guhertinên kûr di têkiliyên civakî û navbera nifşan de danî ().

Di vê çarçoveyê de, şoreşa zayendî û guherîna têgihiştina li ser rolên zayendî cihekî navendî digirt. Belavbûna hebên kontrola zayînê (“The Pill”) di salên 1960î de, ji jinan re kontrola zêdetir li ser laş û hilbijartinên xwe yên reproduktîf da û rê li ber azadiyeke zayendî ya mezintir vekir (). Tevgerên 1968an ev meyl xurtir kirin û pirsyarkirina rolên zayendî yên kevneşopî û normên cinsî yên serdest anîn rojevê. Ev yek bi taybetî di derketin û xurtbûna tevgera femînîst a pêla duyemîn de roleke girîng lîst, ku ne tenê ji bo wekheviya yasayî, lê ji bo guhertina têgihiştinên çandî yên li ser zayend û zayendîtiyê jî têdikoşiya (). Li Almanyaya Rojava, wek mînak, tevgera xwendekaran ji hêla hin beşdaran û çavdêran ve wekî “şoreşeke zayendî” jî dihat dîtin, ku tê de tabûyên li ser zayendîtiyê dihatin şikandin û daxwaza azadiyeke mezintir di vî warî de dihat kirin (). Ev guhertin ne tenê di warê zayendîtiyê de bûn, lê di heman demê de di warê hêz û pozîsyona jinan di civakê de, di perwerdehiyê de, û di cîhana kar de jî girîng bûn ().

Her wiha, zêdebûna giringiya azadiyên takekesî û xweîfadekirinê yek ji encamên çandî yên mayînde yên 1968an bû. Daxwaza ji bo xweîfadekirin, spontanî, û redkirina otorîterîzmê di her astê de () bû motîveke navendî ya tevgeran. Giringîdana li ser azadiya kesane, redkirina konformîzma civakî, û lêgerîna li awayên jiyanê yên xweser û otantîk () di şêwazên kinc lêkirinê, muzîka ku dihat guhdarîkirin, hunera ku dihat afirandin, û di hilbijartinên jiyanê yên takekesî de xwe nîşan dida. Ev meyla ber bi azadiya takekesî û xweîfadekirinê ve bandorek kûr li ser pêşketinên civakî û çandî yên salên paşerojê kir ().

Gelek ji guherînên civakî yên ku bi sala 1968an re tên girêdan, wekî şoreşa zayendî an pirsyarkirina otorîteyê, di rastiyê de beriya 1968an jî bi awayekî hêdî dest pê kiribûn. Mînak, hebên kontrola zayînê jixwe di destpêka salên 1960î de derketibûn û bandora xwe li ser têkiliyên zayendî û plansaziya malbatê dikir (). Her wiha, rexneyên li ser perwerdehiya kevneşopî û rolên zayendî yên hişk di nav rewşenbîr û hin derdorên ciwanan de berê jî hebûn. Lêbelê, bûyerên 1968an, bi karakterê xwe yê girseyî, medyatîk û navneteweyî, wekî lezkerekî mezin tevgeriyan. Wan ev meylên heyî xurtir kirin, anîn ber çavên raya giştî ya berfirehtir, û kirin mijarên nîqaşê yên sereke li seranserê cîhanê. Radîkalîzma 1968an sînorên tiştên ku dihatin qebûlkirin û nîqaşkirin firehtir kir û rê li ber guhertinên kûrtir û bileztir vekir. Ji ber vê yekê, 1968 ne wekî destpêka van guhertinan, lê belê wekî xaleke krîtîk a geşbûn, belavbûn û kûrkirina wan dikare bê dîtin.

Bandora demdirêj a guherînên di normên civakî de ku ji hêla tevgerên 1968an ve hatin destpêkirin an lezandin, li ser sazûmanên bingehîn ên civakê yên wekî malbat, perwerdehî û kar pir kûr bû (). Pirsyarkirina otorîteya patrîarkal di nav malbatê de û zêdebûna daxwaza ji bo wekheviya zayendî () rê li ber modelên malbatî yên cihêrengtir, zêdebûna rêjeya hevberdanê, û têkiliyên wekhevtir di navbera jin û mêran de vekir. Daxwazên xwendekaran ji bo beşdarbûna zêdetir di rêveberiya zanîngehan de û ji bo mufredatên ku bi pirsgirêkên civakî re têkildartir bin () bandorek mayînde li ser reformên perwerdehiyê kir û têgihiştina rola zanîngehê di civakê de guherand. Her çend yekbûna xwendekar-karker li Fransayê negihîşt şoreşeke siyasî ya tam, ew pirsên girîng li ser kontrola karkeran li ser pêvajoyên hilberînê û demokrasiya li cîhê kar derxistin holê (). Van guhertinên di zihniyet û daxwazan de bi demê re di qanûn û polîtîkayên gelek welatan de jî xwe nîşan dan, wekî qanûnên li ser hevberdanê, wekheviya mûçeyê ji bo jinan, û mafên zayendî û reproduktîf. Ji ber vê yekê, bandora 1968an ji protestoyên kolanan û bûyerên demkurt wêdetir çû û di veguherîna hêdî lê kûr a sazûmanên civakî û têkiliyên mirovî de roleke girîng û mayînde lîst.

6. Mîrateya Siyasî ya Tevgerên 1968an (Serenav: Berhemên Demdirêj: Mîrateya Siyasî ya 1968an)

Tevgerên 1968an, tevî ku di piraniya rewşan de negihîştin armancên xwe yên şoreşgerî yên yekser, mîrateyeke siyasî ya girîng û tevlihev li pey xwe hiştin. Ev mîrate hem di derketin û xurtbûna tevgerên civakî yên nû de, hem di guherîna têgihiştina demokrasiyê û mafên mirovan de, hem jî di reaksiyon û nîqaşên ku heta roja îro dewam dikin de, xwe nîşan dide.

Yek ji berhemên herî girîng ên 1968an derketin û geşbûna tevgerên civakî yên nû bû. Atmosfera rexneyî û azadîxwaz a 1968an zeviyeke guncaw ji bo şînbûna tevgerên wekî femînîzma pêla duyemîn, tevgera hawirdorparêziyê, û tevgerên ji bo mafên LGBTQ+ amade kir (). Van tevgeran ji rexneyên li dijî otorîte, hiyerarşî, û normên kevneşopî yên ku di sala 1968an de bi awayekî xurt derketibûn pêş, sûd wergirtin. Mînak, femînîzmê ji siyasîkirina “ya şexsî” û rexneya li dijî patrîarkayê hêz girt; protestoya li dijî pêşbirka bedewiyê ya Miss America di sala 1968an de li DYA () bû yek ji çalakiyên destpêkê yên berbiçav ên vê pêlê. Tevgera hawirdorparêziyê jî ji rexneya li dijî civaka xerîdar, pîşesazîbûna bêkontrol, û fikarên li ser çekên nukleerî û şerê sar şîn bû (). Her wiha, atmosfera giştî ya azadîxwaziyê û pirsyarkirina normên civakî rê li ber derketina eşkeretir û organîzetir a tevgerên mafên LGBTQ+ vekir, ku bi Bûyerên Stonewallê li New Yorkê di sala 1969an de gihîşt xaleke werçerxanê (). Bi vî awayî, sala 1968an ne tenê lûtkeya hin tevgerên heyî (wekî tevgera mafên sivîl an dij-şer) bû, lê di heman demê de bû xala destpêkê an jî lezkerekî girîng ji bo gelek tevgerên civakî yên nû ku dê di dehsalên paşerojê de roleke navendî bilîzin ().

Tevgerên 1968an her wiha bandorek girîng li ser pêvajoyên demokratîk û gotara mafên mirovan kirin. Daxwazên ji bo beşdariya demokratîk a rasterast û kontrola ji binî ve () têgihiştinên kevneşopî yên li ser temsîliyet û rêveberiyê hejandin. Her çend ku ev daxwazên radîkal bi tevahî nehatin pêkanîn jî, wan zextek ji bo demokratîkbûneke berfirehtir û tevlêbûneke zêdetir a welatiyan di biryarên siyasî de afirandin. Têgihiştina mafên mirovan jî berfirehtir bû; ew ne tenê wekî mafên sivîl û siyasî yên klasîk dihatin dîtin, lê mafên civakî, aborî û çandî jî bi xurtî ketin rojevê (). Heta li Yekîtiya Sovyetê û welatên Bloka Rojhilat jî, tevî zordariya rejîman, tevgera mafên mirovan bi kesayetên wekî Andrei Sakharov û bi protestoyên sembolîk ên wekî xwepêşandana li Qada Sor a Moskowê li dijî dagirkirina Çekoslovakyayê, xurttir bû (). Bi giştî, tevgerên 1968an beşdarî pêvajoyeke cîhanî ya bilindkirina hişmendiya li ser mafên mirovan û girîngiya parastina azadiyên bingehîn bûn ().

Bandora Tevgera Mafên Sivîl a DYA û Hêza Reş (Black Power) li ser tevgerên 1968an li seranserê cîhanê pir berbiçav bû. Tevgera mafên sivîl a DYA, bi taktîkên xwe yên bêşiddet ên wekî rûniştin û meşan, û paşê jî derketina Hêza Reş bi daxwazên xwe yên radîkaltir û giringîdana li ser xwerêxistinkirin û xwebaweriya civakên bindest, ji bo gelek tevgerên din ên li cîhanê bûne model û çavkaniya îlhamê (). Kuştina Martin Luther King Jr. di Nîsana 1968an de ne tenê li DYA bû sedema şok û hêrseke mezin, lê li seranserê cîhanê jî wekî nîşana kûrahiya pirsgirêka nijadperestiyê û dijwariya têkoşîna ji bo dadmendiyê hat dîtin, û di hin rewşan de bû sedema radîkalîzasyona hin beşên tevgeran (). Ev bandor bi taybetî di têkoşînên li dijî nijadperestî, kolonyalîzm, û emperyalîzmê de li deverên din ên cîhanê, ji Ewropa bigire heta Afrîka û Amerîkaya Latîn, xuya bû ().

Lêbelê, mîrateya siyasî ya 1968an nakokbar e û heta roja îro jî mijara nîqaşên germ e. Tevgerên 1968an hem serkeftinên girîng bi dest xistin, hem jî bi têkçûn û paşvekişînên mezin re rû bi rû man. Li welatên Rojava, pergalên kapîtalîst ên lîberal karîn hin ji enerjî û daxwazên tevgeran bihewînin, veguherînin reforman, û bi vî awayî wan bêbandor bikin an jî ji bo nûjenkirina xwe bikar bînin (). Lê li welatên Bloka Rojhilat, hewldanên ji bo reform û lîberalîzasyonê, wekî di mînaka Bihara Pragê de, bi tundî û bi awayekî xwîndî hatin tepeserkirin (). Nîqaşên li ser serkeftin û têkçûnên 1968an, li ser ka gelo ew “şoreşeke têkçûyî” bû an “destpêka guhertinên demdirêj”, heta roja îro jî di nav dîroknas, civaknas û çalakvanan de dewam dikin (). Ev yek nîşan dide ku mîrateya 1968an ne tenê komek ji rastiyên dîrokî ye, lê di heman demê de qadeke têkoşîna şîrovekirinê ye jî.

Yek ji mîrateyên siyasî yên herî girîng û di heman demê de tevlihev a 1968an, tansiyona di navbera daxwaza ji bo demokratîkbûneke radîkal û beşdariya rasterast a gel () û kapasîteya pergalên demokratîk ên lîberal (bi taybetî li Rojava) ji bo entegrekirina hin ji van daxwazan û di heman demê de bêbandorkirina yên din e (). Tevgerên 1968an formên kevneşopî yên temsîliyeta siyasî û partiyên siyasî yên mezin red dikirin û daxwaza demokrasiya rasterast, xwe-rêveberî li kargeh û zanîngehan, û kontrola ji binî ve dikirin (). Li welatên Rojava, hin ji van daxwazan, wekî mafên zêdetir ji bo jinan, kêmkirina temenê dengdanê, zêdekirina azadiyên çandî û takekesî, û reforma pergalên perwerdehiyê, bi demê re di nav pergalê de hatin qebûlkirin û bûn sedema reformên girîng (). Lêbelê, daxwazên radîkaltir ên ji bo hilweşandina kapîtalîzmê, guhertina bingehîn a dewletê, an jî bidawîkirina emperyalîzmê bi gelemperî bêbersiv man an jî bi tundî hatin tepeserkirin (). Ev pêvajo nîşan dide ku pergalên lîberal xwedî kapasîteyeke mezin in ji bo “nûjenkirina” xwe bi rêya entegrekirina hin hêmanên muxalefetê û bersivdana hin daxwazên civakî, lê di heman demê de ew sînorên xwe yên bingehîn ên li ser bingeha milkiyeta taybet û aboriya bazarê jî bi xurtî diparêzin. Ji ber vê yekê, mîrateya siyasî ya 1968an di heman demê de çîroka radîkalîzasyona daxwazên demokratîk û çîroka berxwedêrî û adaptasyona pergalên heyî ye.

7. Encam (Serenav: 1968: Mîrateyek Zindî ji bo Îro û Siberojê)

Sala 1968an di dîroka cîhanî ya sedsala 20an de wekî fenomeneke yekta û pirralî derdikeve pêş. Ew ne tenê komek ji bûyerên li pey hev bû, lê belê kêliyek bû ku tê de hêzên civakî, siyasî û çandî yên cihêreng li gelek deverên cîhanê bi hev ketin û teqiyan. Wekî ku di vê gotarê de hat vekolandin, tevgerên 1968an ji hêla gelek faktoran ve hatibûn teşekirin, di nav de mîrateya Şerê Cîhanî yê Duyemîn, bilindbûna nifşê “baby boomer”, bandora Şerê Sar û bi taybetî Şerê Viyetnamê, têkoşînên ji bo mafên sivîl û li dijî nijadperestiyê, nerazîbûna li dijî rejîmên otorîter, û rola her ku diçû zêde dibû ya medyayê. Serhildanên ciwanan, tevî ku li gorî kontekstên herêmî cihêrengî nîşan didan jî, xwedî hin taybetmendiyên hevpar bûn, wekî rêbertiya xwendekaran, îdeolojiyên dij-otorîter û dij-sazûmanî, daxwazên ji bo azadî û wekheviyê, û bikaranîna taktîkên protestoyê yên nû û afirîner. Bûyerên girîng ên Parîs, Prag û Meksîkoyê, her yek bi awayê xwe, hêvî, potansiyel, û trajediyên vê serdema serhildêr nîşan dan. Bandorên çandî yên van tevgeran li ser huner, muzîk, moda, û bi taybetî li ser normên civakî û têgihiştina jiyanê pir kûr û demdirêj bûn. Mîrateya siyasî ya 1968an jî tevlihev e; ew hem bû sedema derketin û xurtbûna tevgerên civakî yên nû yên wekî femînîzm û hawirdorparêziyê, hem jî guherînên girîng di têgihiştina demokrasiyê û mafên mirovan de anî, lê di heman demê de bû sedema bertek û nîqaşên ku heta roja îro jî berdewam dikin.

Girîngiya demdirêj a tevgerên 1968an di wê yekê de ye ku ew wekî “şikestinek dîrokî” têne dîtin (). Bandora wan ne tenê li ser polîtîkayên demkurt bû, lê kûrtir çû û bandor li ser zihniyet, nirx, û awayê têgihiştina cîhanê ya nifşên paşerojê kir (). Wan ne tenê sazûmanên siyasî, lê di heman demê de sazûmanên civakî û çandî jî hejandin û pirsiyar kirin. Mîrateya 1968an di warê aktîvîzma ciwanan, daxwazên ji bo dadmendiya civakî, rexnekirina otorîteyê, û girîngiya hevgirtina navneteweyî de hîn jî zindî ye û ji bo têkoşînên civakî û siyasî yên îro çavkaniya îlhamê ye (). Slogana navdar a Gulan ’68, “Realîst be, nemimkunê bixwaze” (), hîn jî ji bo nifşên nû yên çalakvanan ku li cîhaneke baştir digerin, wateyeke kûr û teşwîqkar hildigire.

Mîrateya 1968an ne tiştekî sabît û yekalî ye ku di pirtûkên dîrokê de hatiye tomarkirin; berevajî, ew çavkaniyeke domdar a nîqaş, şîrovekirin, û ji nû ve xwedîderketinê ye (). Bûyerên 1968an ewqas kûr, berfireh û pirralî bûn ku bandora wan li ser gelek aliyên jiyanê hebû û heye. Ji ber ku gelek ji daxwaz û pirsgirêkên ku di sala 1968an de hatin raber kirin – wekî newekheviya civakî û aborî, zordariya dewletê, şer û mîlîtarîzm, pirsgirêkên hawirdorê, û têkoşîna ji bo maf û azadiyan – hîn jî di roja îro de bi awayên cihêreng berdewam dikin (), mirov û tevgerên civakî bi berdewamî vedigerin ser ders, tecrube û mîrateya 1968an. Her nifşek nû yê çalakvanan û her guherîneke siyasî ya mezin dibe sedema ji nû ve nirxandin û şîrovekirina 1968an. Hebûna şîroveyên cihêreng û carinan dijber ên li ser 1968an – ji şîroveyên Marksîst û post-strukturalîst bigire heta yên femînîst û muhafezekar () – nîşan dide ku 1968 ne tenê bûyereke dîrokî ya qediyayî ye, lê di heman demê de qadeke têkoşîna îdeolojîk û bîrê ye jî. Ew hem ji hêla komên çepgir û pêşverû ve wekî serdemeke zêrîn a radîkalîzm, hêvî û potansiyela şoreşgerî tê bibîranîn, hem jî ji hêla hêzên muhafezekar ve wekî serdemeke kaos, hilweşandina nirxên exlaqî û gef li ser نظمê civakî tê rexne kirin. Ji ber vê yekê, fêmkirina 1968an ne tenê fêmkirina rabirdûyê ye, lê di heman demê de hewldanek e ji bo fêmkirina حال û şekildana pêşerojê.

Di dawiyê de, wekî ku hin analîzên kûrtir destnîşan dikin, dibe ku “mîrateya veşartî” ya 1968an ji daxwazên siyasî yên yekser wêdetir be. Ew îradeyeke romantîk bû ji bo ji nû ve îcadkirina jiyanê û jiyana bi hev re, û rexneyeke bingehîn bû li modernîteyê û “formên wê yên dîn” ên wekî karê biyanîbûyî, nirxê mûbadileyê, pere, dewleta burokratîk, û qanûnên zordar (). Ev rexneya kûr a li ser bingehên civaka modern, ku ji hêla tevgerên wekî Enternasyonala Sitûasyonîst û paşê jî ji hêla teorîsyenên Rexneya Nirxê (Wertkritik) ve hatibû pêşxistin, dibe ku di serdema me ya ku bi krîzên ekolojîk, aborî û civakî yên kûr re rû bi rû ye, ji her demê bêhtir têkildar û girîng be. Vîzyona 1968an a ji bo civakeke azadtir, wekhevtir, û mirovantir, tevî hemû têkçûn û bêhêvîbûnên xwe, wekî mîrateyeke zindî ji bo nifşên îro û siberojê dimîne, û banga “realîstbûn û xwestina nemimkunê” hîn jî di guhên me de deng dide.

WERGIRTÎ

1. Protests of 1968 – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Protests_of_1968 2. 1968: a Turning Point in History? | CNRS News, https://news.cnrs.fr/articles/1968-a-turning-point-in-history 3. May 68 – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/May_68 4. Prague Spring – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Prague_Spring 5. Understanding the Prague Spring – World History Commons, https://worldhistorycommons.org/understanding-prague-spring 6. Tlatelolco massacre – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Tlatelolco_massacre 7. http://www.boell.de, https://www.boell.de/sites/default/files/1968_Layout_UK_Endgueltig.pdf 8. Protest and Politics: 1968, Year of the Barricades – Annenberg Learner, https://www.learner.org/series/essential-lens-analyzing-photographs-across-the-curriculum/protest-and-politics-1968-year-of-the-barricades/ 9. Vietnam: The First Television War – Pieces of History, https://prologue.blogs.archives.gov/2018/01/25/vietnam-the-first-television-war/ 10. 1968: 50 years since the global revolt | International Socialist Review, https://isreview.org/issue/111/1968-50-years-global-revolt/index.html 11. Events of May 1968 | Background, Significance, & Facts | Britannica, https://www.britannica.com/event/events-of-May-1968 12. How the ’68 Uprising Looks Today – Columbia College, https://www.college.columbia.edu/cct/issue/spring18/article/how-68-uprising-looks-today 13. French Students and Workers Rebel Against the Political Order …, https://www.ebsco.com/research-starters/history/french-students-and-workers-rebel-against-political-order 14. Almanya’da ’68 Gençlik Hareketi – Wolgang Kraushaar | Birikim Sayı 109 – Mayıs 1998, https://birikimdergisi.com/dergiler/birikim/1/sayi-109-mayis-1998/2304/almanya-da-68-genclik-hareketi/3814 15. 1968 kuşağı protestoları – Vikipedi, https://tr.wikipedia.org/wiki/1968_ku%C5%9Fa%C4%9F%C4%B1_protestolar%C4%B1 16. Student Movements · Digital Humanities at A-State, https://astatedh.pubpub.org/pub/rh8n0xc5 17. March of the One Hundred Thousand – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/March_of_the_One_Hundred_Thousand 18. 1968: The Year That Never Ended | Stanford Humanities Center, https://shc.stanford.edu/arcade/interventions/1968-year-never-ended 19. March ’68. Historical facts | Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN …, https://polin.pl/en/march-68 20. 1968 student demonstrations in Yugoslavia – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/1968_student_demonstrations_in_Yugoslavia 21. HIST 276 – Lecture 23 – May 1968 – Open Yale Courses, https://oyc.yale.edu/history/hist-276/lecture-23 22. From tuition to tents: A story of higher education told through student protests, https://www.oxfordstudent.com/2025/05/19/from-tuition-to-tents-a-story-of-higher-education-told-through-student-protests/ 23. warwick.ac.uk, https://warwick.ac.uk/fac/arts/scapvc/theatre/research/networksandcollaborations/jnu/colloquiumnov/archive/haedicke/may_1968_in_france.pdf 24. The New Left and Its Limits – Commentary Magazine, https://www.commentary.org/articles/nathan-glazer-2/the-new-left-and-its-limits/ 25. Soviet Union Invades Czechoslovakia | EBSCO Research Starters, https://www.ebsco.com/research-starters/political-science/soviet-union-invades-czechoslovakia 26. 68 KUŞAĞI GENÇLİK OLAYLARININ ULUSLARARASI BOYUTU VE TÜRKİYE’DE 68 KUŞAĞINA GÖRE ATATÜRK VE ATATÜRKÇÜLÜK ANLAYI – DergiPark, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/233452 27. TÜRKİYE’DE 68 KUŞAĞI ÖĞRENCİ HAREKETLERİ1 THE YOUTH PROTESTS OF 68 GENERATION IN TURKEY Ali Rıza KARAÇELİK Kırıkk – Index Copernicus, https://journals.indexcopernicus.com/api/file/viewByFileId/1854478 28. scholarsbank.uoregon.edu, https://scholarsbank.uoregon.edu/server/api/core/bitstreams/d296aa60-0eb0-4209-95ab-7a37b96cd2e3/content 29. (PDF) The Evolution of Street ART: From Graffiti to Social Commentary, https://www.researchgate.net/publication/382878607_The_Evolution_of_Street_ART_From_Graffiti_to_Social_Commentary 30. May 1968: Workers and students together | International Socialist Review, https://isreview.org/issue/111/may-1968-workers-and-students-together/index.html 31. May ’68: The Effectiveness of Students and Industrial Workers Through a Contentious Politics Lens – Scientific Research Publishing, https://www.scirp.org/journal/paperinformation?paperid=137884 32. Counterculture of the 1960s – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Counterculture_of_the_1960s 33. 1960s counterculture | Definition, Hippies, Music, Protests, & Facts | Britannica, https://www.britannica.com/topic/1960s-counterculture 34. HOW THE SEXUAL REVOLUTION PAVED THE WAY FOR A NEW SOCIETY FOR WOMEN, https://issuu.com/wimbledonhighschool/docs/owls_x_revolution_1_/s/14525579 35. Sexual revolution in 1960s United States – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Sexual_revolution_in_1960s_United_States 36. Prague Spring: 1968 Events & Consequences – Vaia, https://www.vaia.com/en-us/explanations/history/cold-war/prague-spring/ 37. Warsaw Pact invasion of Czechoslovakia – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Warsaw_Pact_invasion_of_Czechoslovakia 38. European History – 1945 to Present Unit 13 – Prague Spring and Soviet Intervention – Fiveable, https://library.fiveable.me/europe-since-1945/unit-13 39. The Impact of the Prague Spring on the USSR – University of Roehampton Shibboleth Identity Provider Login, https://pure.roehampton.ac.uk/ws/portalfiles/portal/931517/Wojnowski_1968_chapter_def_.pdf/ 40. Mexican Movement of 1968 – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Mexican_Movement_of_1968 41. Oct. 2, 1968: Tlatelolco Massacre – Zinn Education Project, https://www.zinnedproject.org/news/tdih/tlatelolco-massacre/ 42. “When the Guns Boom”: The 1968 Olympics and the Massacre at Tlatelolco APPROVED BY SUPERVISING COMMITTEE – Front Matter Template – University of Texas at Austin, https://repositories.lib.utexas.edu/bitstreams/6b8eb73f-d44b-4e6b-a92b-99e04d814e4e/download 43. Mexico ’68: An Examination of Mexico’s Olympic Project and its Effects on the Tlatelolco Massacre – Scholarship @ Claremont, https://scholarship.claremont.edu/cmc_theses/2513/ 44. Examining the legacy of the 1968 Mexico City student movement …, https://blogs.lse.ac.uk/government/2023/05/23/examining-the-legacy-of-the-1968-mexico-city-student-movement/ 45. Remembering the Tlatelolco massacre, and the questions that remain – Los Angeles Times, https://www.latimes.com/delos/story/2023-10-02/tlatelolco-massacre-matanza-55th-anniversary 46. The Massacre of Tlatelolco – Expat Insurance, https://www.expatinsurance.com/articles/massacre-of-tlatelolco 47. 1968, Riot: The Year In Jazz | Night Lights Classic Jazz – Indiana …, https://indianapublicmedia.org/nightlights/1968-riot-year-jazz.php 48. ‘1968’ – the emergence of a protest culture in the popular music of the Eastern Bloc? (Chapter 12) – Cambridge University Press & Assessment, https://www.cambridge.org/core/books/music-and-protest-in-1968/1968-the-emergence-of-a-protest-culture-in-the-popular-music-of-the-eastern-bloc/BF769B5F0B96FC7809EBA8C2C9354005 49. The counterculture of the 1960s (article) | Khan Academy, https://www.khanacademy.org/humanities/ap-us-history/period-8/apush-1960s-america/a/the-counterculture-of-the-1960s 50. Revolutionary Theatricality: Dramatized American Protest, 1967-1968 – Scholars’ Bank, https://scholarsbank.uoregon.edu/xmlui/bitstream/handle/1794/19957/revolutionary_theatricality_1967-1968.pdf 51. 1968. Transnational and Global Perspectives | Docupedia …, https://docupedia.de/zg/brown_1968_v1_en_2012 52. 1968: A THEMATIC INQUIRY – Ball State University Open Journals, https://openjournals.bsu.edu/teachinghistory/article/download/3736/2033/7433 53. Explaining 1968 – Hoover Institution, https://www.hoover.org/research/explaining-1968 54. revistades.jur.puc-rio.br, https://revistades.jur.puc-rio.br/index.php/revistades/article/download/2060/763/9694 55. ‘1968’, Women’s Liberation and the Family Mica Nava Introduction Looking back at how things used to be is – UEL Research Repository – University of East London, https://repository.uel.ac.uk/download/821e74dca8df6f9b974cf569d6c679d1992668eb2c2cbffe53172373b2d84383/4533204/335-1270-1-PB.pdf 56. Literary Encyclopedia — 1968, https://www.litencyc.com/php/stopics.php?rec=true&UID=9312 57. 1968 as a turning point in historical thinking: changes in western …, http://socialsciences.scielo.org/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0101-90742006000100001 58. Public Policy and Structural Stigma – Understanding the Well-Being of LGBTQI+ Populations, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK566075/ 59. 1968 in Europe: Youth Movements, Protests, and Activism …, https://www.cbglcollab.org/1968-in-europe-youth-movements-protests-and-activism 60. Black Power 1968: “To Stumble is Not to Fall, but to Go Forward Faster”, https://journals.openedition.org/orda/1624 61. Mourning the Death of Martin Luther King Jr. | National Museum of African American History and Culture, https://nmaahc.si.edu/explore/stories/mourning-death-martin-luther-king-jr 62. The World Stands Aghast: The Death of Martin Luther King Jr. in …, https://www.journals.uchicago.edu/doi/pdfplus/10.1086/698520 63. Progressive Movements and the Importance of Failure – AAIHS, https://www.aaihs.org/progressive-movements-and-the-importance-of-failure/ 64. Global Dissent – AHA, https://www.historians.org/perspectives-article/global-dissent-historians-argue-against-a-unitary-politics-of-68-march-2018/ 65. The Imagination of the New Left – (SDS) Archives, https://www.sds-1960s.org/books/imaginationofthenewleft.pdf 66. Relive Without Dead Time – Bookforum Magazine, https://www.bookforum.com/print/2502/the-aftershocks-of-may-68-19692 67. Post-structuralism – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Post-structuralism