Berxwedana Çandî ya Binxetî li Dijî Sansurê

1. Pêşgotin

Yekîtiya Sovyetê, di bin serweriya Partiya Komunîst de, hewl dida ku hemû aliyên jiyanê, bi taybetî jî qada çandî û rewşenbîrî, bikeve bin kontrola xwe ya îdeolojîk. Ev kontrol bi rêya sîstemeke sansurê ya berfireh û sîstematîk dihat meşandin, ku armanca wê ya sereke ew bû ku her cure raman û îfadeya ku li dijî xeta fermî ya partiyê bû, were tepeserkirin. Wekî ku nivîskarê navdar Aleksandr Soljenîtsin bi awayekî zîrek îfade kiriye, sansura Sovyetê wekî “makîneyeke bêhempa ya hûrkirinê” bû, ku xwedî xwezayeke sîstemîk û berfireh bû. Ev zexta giran a îdeolojîk ne tenê qada azadiya ramanê teng kir, lê di heman demê de, bi awayekî paradoksîk, zemîn ji bo derketina rê û rêbazên nû yên berxwedanê jî amade kir. Di vê çarçoveyê de, “Samizdat” wekî diyardeyeke navendî ya berxwedana çandî û siyasî derket holê. Samizdat, ku bi wateya “xwe-weşandinê” tê, ji bo muxalifan bûbû amûreke bingehîn ku bi rêya wê ramanên xwe parve bikin, zordariya dewletê eşkere bikin, û vegotinên alternatîf bêyî sansura dewletê pêş bixin; bi vî awayî çandeke berxwedanê geş kir.

Derketina Samizdatê rasterast bi tundî û berfirehiya sansura Sovyetê ve girêdayî bû. Kontrola îdeolojîk a dewletê valahiyek ji bo îfadeya bê sansur çêkiribû, û Samizdat ji bo dagirtina vê valahiyê bi rêbaza “xwe-weşandinê” derketibû holê. Lewma, tundiya sansurê rasterast bi hewcedarî û nirxa Samizdatê re têkildar bû. Rêbazên hilberandina Samizdatê, wek kopîkirina bi destan an bi daktîloyê, bi taybetî ji bo revê ji kontrola dewletê ya li ser çapxaneyan hatibûn hilbijartin. Bi vî awayî, sansura ku armanca wê tepeserkirina her cure muxalefetê bû, bêhemdî bû katalîzorek ji bo formeke nû ya weşangerî û berxwedanê.

Armanca vê gotarê ew e ku bi awayekî kûr li ser diyardeya Samizdatê, mekanîzmayên wê yên hilberandin û belavkirinê, naveroka wê ya cihêreng, rol û girîngiya wê di têkbirina sansurê de û di belavkirina wêje û ramanên muxalif li Yekîtiya Sovyetê de raweste. Teza bingehîn a vê gotarê ew e ku Samizdat ne tenê rêyeke ji bo parvekirina nivîsên qedexekirî bû, lê di heman demê de qadeke alternatîf ji bo nîqaşên azad, parastina bîra çandî ya nefermî, û hetta wekî pêşengek ji bo hin formên aktîvîzma dîjîtal a îroyîn ava kir. Her çend ji hêla teknolojîk ve cuda be jî, prensîbên bingehîn ên Samizdatê – parvekirina agahiyê ya nenavendî, revê ji kanalên fermî, avakirina torên baweriyê, û rîskên têkildar – gelek aliyên aktîvîzma dîjîtal û rojnamegeriya welatiyan a hemdem di rejîmên zordar de nîşan didin. Pratîka “bingehîn a gelêrî” (grassroots) û fikra ku xwendevan dibin belavker têgehên bingehîn in ku îro jî di formên nû de dijîn. Lêkolînên Ann Komaromi bi awayekî eşkere îşaret bi hevpariyên di navbera Samizdat û çanda dîjîtal de dikin.

2. Amûra Sansurê ya Sovyetê

Ji bo têgihiştina kûr a diyardeya Samizdatê, pêwîst e ku pêşî li ser xwezaya amûra sansurê ya Sovyetê were rawestîn. Ev amûr ne tenê ji qedexekirina hin pirtûkan pêk dihat, lê sîstemeke berfireh û piralî bû ku hewl dida her cure îfadeya nivîskî û devkî kontrol bike.

• Glavlit: Sazî û Mekanîzmayên SansurêSaziya sereke ya sansurê li Yekîtiya Sovyetê “Rêveberiya Giştî ya Karên Wêje û Weşanê” bû, ku bi kurtasî wekî “Glavlit” dihat nasîn. Glavlit di sala 1922an de hate damezrandin û berpirsiyar bû ji danîna norman û pêkanîna sansurê li ser hemû berhemên çapkirî, di nav de wêje, rojname, pirtûkçe û formên din. Glavlit xwedî erkek berfireh bû ku hem sansura pêşwext (kontrolkirina metnan berî çapê) û hem jî sansura paşwext (kontrolkirina belavbûna berhemên çapkirî) pêk dianî. Ev sîstema piralî ya kontrolê nîşan dide ku dewleta Sovyetê çiqas bi hûrgilî hewl dida ku qada agahiyê birêve bibe. Burokratîzekirina kontrola ramanê bi rêya Glavlitê, sansurê kiribû pêvajoyeke sîstematîk, hema bêje pîşesazî, ku ne tenê bi keyfî biryarên sansorên takekesî, lê li ser bingeha norm û prosedurên diyarkirî dihat meşandin. Ev yek sansurê hem berbelavtir dikir, hem jî, di hin aliyan de, têra xwe pêşbînîkirî dikir ku Samizdat karibe qelsî û valahiyên wê bibîne.
• Berfirehiya Sansurê: Çi Dihat Tepeserkirin û Çima?Armancên sereke yên sansura Sovyetê parastina îdeolojiya Marksîst-Lenînîst, tepeserkirina her cure muxalefeta siyasî û çandî, û avakirina “mirovê Sovyetê yê nû” bûn. Ji ber vê yekê, gelek mijar di bin qedexeyê de bûn. Di nav van mijaran de rexneyên li ser Partiya Komunîst û dewletê, nîqaşên li ser azadiyên bingehîn ên mirovî, rastiyên dîrokî yên ku ji vegotina fermî cuda bûn, îfadeyên neteweperestiyê (ji bilî neteweperestiya Rûsî ya serdest), nivîsarên olî, û her tiştê ku wekî “burjuvazî”, “rojavayî” an jî ji bo exlaqê Sovyetê zirardar dihat dîtin, hebûn. Dewlet ne tenê nivîsên muxalif, lê hetta cureyên wêjeyî yên wekî romanên polîsî, çîrokên serpêhatî û zanistî-fantastîk jî sansur dikir, eger ku ew li gorî pîvanên îdeolojîk nehatibana dîtin.Paradoksîk e ku, hewldanên dewletê yên ji bo tepeserkirina agahiyan carinan dibûn sedema zêdetir bala kişandina ser wan, diyardeyek ku wekî “Bandora Streisand” tê zanîn. Her çend ev têgeh bi gelemperî di civakên vekirî de tê nîqaş kirin, bandora wê di dewleteke totalîter û girtî ya mîna YS de bi taybetî xurt bû. Qedexekirina nivîsarekê ji hêla dewleteke ewqas bihêz ve dikaribû wê nivîsê bike xwedî cazîbeyeke ku mirov nikaribe li ber xwe bigire, û mirovan hê bêtir teşwîq dikir ku bi rêya Samizdatê li wê bigerin. Têgeha “fêkiya qedexekirî” ku di çavkaniyan de tê behskirin rasterast îfadeya vê diyardeyê ye. Bi vî awayî, sansura dewletê, bi awayekî neçaverêkirî, xwestek û nirxa sembolîk a nivîsên Samizdatê zêde dikir û tevî rîskan jî beşdarî belavbûna wan dibû.
• Bandora Sansurê li ser Wêje û Çanda FermîSansura Sovyetê ne tenê wekî amûreke tepeserkirinê kar dikir, lê di heman demê de bi awayekî çalak çanda fermî jî teşe dida. Yek ji encamên herî berbiçav ên vê yekê derketina “Realîzma Sosyalîst” wekî metoda wêjeyî ya fermî û yekane ya pejirandî bû. Nivîskarên ku dixwestin berhemên xwe bi awayekî fermî biweşînin, neçar diman ku xwe li gorî pîvanên Realîzma Sosyalîst biguncînin. Ev yek gelek caran dibû sedema xwe-sansurkirinê, ku tê de nivîskaran bi xwe mijar û îfadeyên “tabû” ji berhemên xwe derdixistin da ku ji pirsgirêkên bi sansurê re birevin. Ev xwe-sansurkirin yek ji bandorên herî zirardar û berbelav ên sîstema sansurê bû, ji ber ku ew tirsa navxweyî dikir û afirîneriyê sînordar dikir.

3. Samizdat: Pênase, Kok û Taybetmendî

Samizdat, wekî diyardeyeke yekta ya serdema Sovyetê, xwedî pênase, kok û taybetmendiyên xwe yên cihê bû ku ew ji formên din ên weşangeriyê cuda dikir.

• Etîmolojî û Wateya “Samizdat”Peyva “Samizdat” ji zimanê Rûsî tê û ji hevgirtina du peyvan pêk tê: “sam” (сам) ku tê wateya “xwe” an “bi serê xwe”, û “izdat” (издат) ku kurtasiya “izdatel’stvo” (издательство) ye û tê wateya “weşanxane”. Bi vî awayî, “Samizdat” bi wateya “xwe-weşandin” an “weşandina bi serê xwe” tê. Ev têgeh wekî îroniyek li hember navên weşanxaneyên fermî yên dewletê yên wekî “Gosizdat” (Weşanxaneya Dewletê) dihat bikaranîn. Tê gotin ku helbestvanê Rûs Nikolay Glazkov di salên 1940î de yekem car formeke vê têgehê wekî “Samsebyaizdat” (خwe bi xwe Weşanxane) li ser bergê berhevokên xwe yên helbestan ên bi daktîloyê nivîsandî bikar aniye.Têgeheke din a pêwendîdar “Tamizdat” e. “Tam” (там) bi Rûsî tê wateya “li wir”, lewma “Tamizdat” îşaret bi wêjeya ku li derveyî Yekîtiya Sovyetê (bi gelemperî li Rojava) dihat weşandin û bi rêyên veşartî (wek destnivîsên qaçax) digihîşt nav welêt, dike. Gelek berhemên navdar ên Samizdatê pêşî wekî Tamizdat li derve hatin çapkirin.
• Derketin û Pêşketina SamizdatêSamizdat bi giranî ji tevgera muxalif a rewşenbîriya Rûs derket holê. Her çend weşangeriya xweser û belavkirina wêjeyê li Rûsyayê xwedî dîrokeke dirêj be jî, Samizdat wekî diyardeyeke taybet bi serdema piştî Stalîn û welatên din ên xwedî sîstemên bi heman rengî ve girêdayî ye. Bi taybetî piştî mirina Stalîn di sala 1953an de û “Axaftina Veşartî” ya Nîkîta Xrûşçev di sala 1956an de ku “kulta kesayetiyê” ya Stalîn rexne kir, li welêt nermbûneke çandî û civakî çêbû. Di vê atmosfera “Nermbûna Xrûşçev” de Samizdat derfet dît ku geş bibe. Di destpêkê de, helbest pir populer bû û nivîsên helbestvanên naskirî, qedexekirî, tepeserkirî û her weha yên ciwan û nenas di nav rewşenbîrên Sovyetê de belav dibûn.
• Rêbazên Hilberandin û BelavkirinêRêbazên hilberandina Samizdatê bi giranî li ser amûrên sade û berdest bûn. Amûra herî girîng daktîlo bû. Ji ber ku dewletê kontrola tund li ser makîneyên kopîkirinê û çapxaneyan dikir û destxistina wan dijwar bû, daktîloyên kesane bûbûn amûra herî pratîk ji bo çêkirina nusxeyan. Bi gelemperî, bi bikaranîna kaxiza karbonê an kaxiza zirav (tissue paper) di heman demê de çend nusxe dihatin çêkirin. Carinan jî, bi taybetî ji bo nivîsên kurt, rêbaza destnivîsê dihat bikaranîn.Torên belavkirinê jî bi heman awayî nenavendî û veşartî bûn. Nusxeyek ji xwendevanekî ji xwendevanekî din re derbas dibû. Dihat payîn ku kesê ku nusxeyek bi dest dixist, ew ê bi xwe jî nusxeyên din jê çêbike û ji bo xwendevanên din belav bike. Ev pêvajo bi dizî û bi rîskeke mezin dihat meşandin, ji ber ku xwedîderketin û belavkirina van materyalan dikaribû bibe sedema girtin û cezayên giran.
• Taybetmendiyên Fizîkî û Nirxa Sembolîk a Nivîsên SamizdatêNivîsên Samizdatê xwedî xuyangeke fîzîkî ya taybet bûn ku ew ji weşanên fermî cuda dikir. Ew bi gelemperî li ser kaxizên tenik, bi daktîloyê hatibûn nivîsandin, gelek caran şêlû, qermiçok û tijî şaşiyên tîpgrafîk bûn, û bergên wan sade û bê xeml bûn. Ev “xuyanga reben” a Samizdatê, bi gelek “şaşî û sererastkirinên xwe û her weha tîpên şêlû an jî zer” , bûbû beşek ji nasnameya wê.Bi demê re, muxalifên li YS dest pê kirin ku van taybetmendiyan bi serê xwe binirxînin. Xuyanga qirêj a Samizdatê bi awayekî tund bi xuyanga xweş û birêkûpêk a nivîsên ku ji hêla ofîsa sansurê ve ji bo weşana dewletê hatibûn pejirandin, berevajî dikir. Forma fîzîkî ya Samizdatê ji ramanên ku tê de dihatin îfadekirin girîngtir bû û bû semboleke bihêz a jêhatîbûn û ruhê serhildêr ê niştecihên Yekîtiya Sovyetê. Şaşiyên tîpgrafîk girîng bûn ji ber ku ew “cudahiya di navbera Samizdat û weşanên fermî de” nîşan didan. Di encamê de, forma fîzîkî ya Samizdatê bi xwe xwendina Samizdatê veguherand çalakiyeke veşartî ya bi qîmet. Heta radeyekê, “fetîşîzasyonek” li hember objeya Samizdatê çêbû; carinan peyama rastîn a ku li ser rûpela Samizdatê hatibû nivîsandin ji bo kesên ku objeyê fetîşîze dikirin girîngiya xwe winda dikir, ji ber ku nirxa nivîsê li ser cudahiya wê wekî “forma fîzîkî” hatibû kodkirin. Ev yek nîşan dide ku çêkirin û belavkirina Samizdatê ne tenê ji bo naveroka nivîsan bû, lê çalakiya hilberandin, parvekirin û xwendina van materyalên neqanûnî bi xwe performanseke serhildanê bû. Her şaşiyeke tîpan, her rûpeleke qelişî, şahidî li ser hewldan û rîska mirovî dikir, û objeyê vediguherand şahidiyeke berxwedanê.Her çend Samizdat di nav rewşenbîran de derketibe û bi gelemperî ji bo elîtan hatibe armanckirin , rêbazên hilberandina wê bi xwe re potansiyela belavbûneke berfirehtir, her çend hêdî be jî, hildigirt. Çalakiya xwendevanekî ku dibû kopîker, pêvajoya hilberandinê heta radeyekê demokratîze dikir, heke xwendevaniya destpêkê sînordar bûya jî. Tê texmînkirin ku dora 200,000 xwendevanên Samizdatê hebûn, lê gelek ji van xwendevanan xwedî hêza çandî û otorîteyê bûn. Ev yek aloziyek di navbera koka wê ya rewşenbîrî û potansiyela wê ya ku ber bi derve ve biherike de diafirand. Heta hin rexne li ser “elîtîzma hawîrdora Samizdatê” jî hebûn, ku ev aloziya navborî nîşan dide.

4. Naverok û Cureyên Wêjeya Samizdatê

Naveroka Samizdatê pir cihêreng bû û tenê bi wêjeya “muxalif” a siyasî sînordar nema. Ew bûbû depoyek ji bo gelek cureyên materyalên ku di qalibê teng ê çanda fermî ya Sovyetê de cîh nedigirtin. Ev yek ne tenê berxwedana çalak, lê di heman demê de parastina cihêrengiya çandî û perspektîfên alternatîf ên ku dewletê hewl dida ji holê rake an paşguh bike jî nîşan dide.

• Berhemên Wêjeyî yên QedexekirîBeşeke mezin a Samizdatê ji berhemên wêjeyî yên ku ji ber sedemên îdeolojîk an estetîk ji hêla sansura fermî ve hatibûn redkirin, pêk dihat.

• Helbest: Di serdema Nermbûna Xrûşçev de helbest pir populer bû. Nivîsên helbestvanên naskirî yên qedexekirî û tepeserkirî, û her weha yên ciwan û nenas, bi rêya Samizdatê di nav rewşenbîrên Sovyetê de belav dibûn. Samizdata “wêjeyî” bi gelemperî bi belavkirina helbestên bêdestûr dest pê kir. Kovarên destpêkê yên Samizdatê yên wekî Sintaksis (1959–1960), Bûmerang (1960), û Fenîks (1961) bi giranî helbestên nefermî diweşandin.
• Roman û Çîrok: Roman û çîrokên ku rexne li rejîmê digirtin, rastiyên jiyana Sovyetê yên veşartî radixistin pêş çavan, an jî mijarên ku wekî tabû dihatin dîtin vedikolin, bi berfirehî di Samizdatê de cih digirtin. Mînaka herî berbiçav romana Aleksandr Soljenîtsin, Rojek ji Jiyana Îvan Denîsovîç e, ku her çend di destpêkê de bi awayekî fermî hatibe weşandin jî, paşê bi berfirehî bi rêya Samizdatê hate belavkirin ji ber ku dîtina wê dijwar bû. Nivîskarên wekî Aleksandr Soljenîtsin û Václav Havel (li Çekoslovakyayê) bûn kesayetiyên navdar ên ku bi Samizdatê re têkildar bûn.
• Ceribandin û Nivîsarên Felsefî: Nivîsarên ku analîzên kûr ên felsefî an civakî pêşkêş dikirin û ji şablonên fermî dûr bûn jî di Samizdatê de dihatin dîtin.
• Nivîsarên Siyasî û Kronîkên Mafên MirovanBi demê re, bi taybetî piştî nîveka salên 1960î, naveroka Samizdatê her ku çû zêdetir siyasî bû û roleke girîng di tevgera muxalif a Yekîtiya Sovyetê de lîst. Dadgehkirina nivîskar Yulî Daniyel û Andreyî Sînyavskî di salên 1965-66an de, ku bi ajîtasyon û propagandaya dij-Sovyetê hatin tawanbarkirin, û zêdebûna zextên li dû wê, dawiya Nermbûnê û destpêka demên dijwartir ji bo nivîskarên Samizdatê nîşan da.

• Analîzên Siyasî: Samizdat bû platformek ji bo analîzên siyasî yên alternatîf, nameyên vekirî, daxwazname, şîrove û transkrîptên dadgehkirinan, û belavokên din ên siyasî.
• Kronîka Bûyerên Heyî (Хроника текущих событий): Kovara Samizdatê ya herî demdirêj û naskirî Kronîka Bûyerên Heyî bû. Ev kovar ji bo parastina mafên mirovan bi peydakirina agahiyên rast derbarê bûyerên li YS dihat weşandin. Di navbera Nîsana 1968an û Kanûna 1982an de, 65 hejmarên wê hatin weşandin. Beşên wê yên birêkûpêk “Girtin, Lêgerîn, Lêpirsîn”, “Zordariya Derveyî Dadgehê”, “Li Girtîgeh û Kampan”, “Nûvekirina Samizdatê”, “Nûçeyên Kurt”, û “Zordariya li ser Olê” bûn.
• Mijarên Tabû: Ol, Neteweperestî, Dîroka AlternatîfSamizdat qadeke girîng bû ji bo nîqaşkirina mijarên ku di qada giştî ya fermî de bi tundî hatibûn qedexekirin an jî bi awayekî yekalî dihatin pêşkêşkirin.

• Ol: Nivîsarên li ser olên qedexekirî an çewisandî, wek Baptîst an komên din ên olî, di Samizdatê de cih digirtin.
• Dîroka Alternatîf: Lêkolîn û şîroveyên li ser dîroka Rûsyayê û YS ku ji vegotina fermî ya Marksîst-Lenînîst cuda bûn, di Samizdatê de dihatin parvekirin. Romana Pasternak Doktor Jîvago mînakek e ku rexneyên nazik li ser Stalînîzm, Kolektîfîzasyon, Paqijkirina Mezin, û GULAGê pêşkêş dike.
• Pirsgirêkên Neteweyî: Samizdat bûbû dengek ji bo mafên kêmneteweyan û pirsgirêkên neteweyî yên ku ji hêla dewletê ve dihatin paşguhkirin an tepeserkirin. Mînaka herî berbiçav “Samizdata Cihûyan” bû, ku armanca wê peydakirina agahiyan li ser dîrok û çanda Cihûyan û Îsraîlê bû.
• Cureyên Din
• Magnitizdat: Li kêleka Samizdatê, diyardeyeke din a girîng “Magnitizdat” bû. Ev têgeh ji bo tomarên dengî yên qedexekirî yên wekî muzîka rockê ya Sovyetê, helbestên xwendî, hevpeyvîn û stranên bardan dihat bikaranîn ku li ser kasetan dihatin kopîkirin û belavkirin. Magnitizdat bi taybetî di nav ciwanan de populer bû û di guhertina helwesta wan a li hember rejîma Sovyetê de roleke girîng lîst. Balkêş e ku rayedarên Sovyetê bêtir li ser kesên ku bi Samizdatê re mijûl dibûn disekinîn û di serdegirtinan de bi gelemperî dest danîn ser wêjeya neqanûnî lê kasetên muzîkê nedigirtin.

Bi vî awayî, Samizdat ji parastina çandî ber bi seferberiya siyasî ve pêş ket. Di destpêkê de bi giranî li ser wêje û helbestê sekinîbû , lê bi guherîna atmosfera siyasî re, Samizdat her ku çû roleke siyasîtir girt ser xwe û bû amûrek ji bo parêzvaniya mafên mirovan û rexneya siyasî ya rasterast. Ev veguherîn nîşana xurtbûna tevgera muxalif û naskirina hêza Samizdatê wekî amûreke rêxistinî û agahdarkirinê bû.

5. Dengên Diyar ên Samizdatê: Nivîskar û Berhemên Wan

Gelek nivîskar û rewşenbîrên wêrek hebûn ku bi berhemên xwe yên di Samizdatê de hatine weşandin, bûn sembola berxwedana li dijî sansurê. Van kesan bi nivîsên xwe ne tenê rastiyên veşartî yên sîstema Sovyetê eşkere kirin, lê di heman demê de hêviya azadiya ramanê jî zindî hiştin.

• Aleksandr SolzhenitsynBêguman yek ji navdartirîn nivîskarên Samizdatê Aleksandr Solzhenitsyn e. Berhemên wî yên wekî Rojek ji Jiyana Îvan Denîsovîç (ku di destpêkê de bi awayekî fermî hat weşandin lê paşê bi berfirehî di Samizdatê de belav bû) , Arxîpelaga GULAG, û Çembera Yekemîn sîstema kampên karê mecbûrî (GULAG) û zordariya Stalînîst bi awayekî berfireh eşkere kirin. Arxîpelaga GULAG, ku yekem car li Rojava hate weşandin (Tamizdat) , bandoreke mezin li ser xwendevanên Sovyet û Rojava kir û rastiyên sîstema kampan eşkere kir. Temayên sereke yên Solzhenitsyn rexnekirina GULAGê, totalîtarîzm, lêgerîna rastiya dîrokî û êşa mirovî bûn.
• Boris PasternakBoris Pasternak bi romana xwe ya navdar Doktor Jîvago tê naskirin. Ev roman, ku çarenûsa rewşenbîran di dema Şoreşa Rûsyayê û rejîma Sovyetê de vedibêje û rexne li tundûtûjiya şoreşgerî û sîstema Sovyetê digire, li YS hate qedexekirin. Piştî ku Pasternak Xelata Nobelê ya Wêjeyê wergirt (lê neçar ma ku red bike), Doktor Jîvago bi berfirehî di Samizdatê de belav bû û hetta CIA jî di belavkirina wê de rol lîst. Ev berhem li ser mijarên wekî azadiya takekesî û krîtîka li ser kolektîfîzasyon, Paqijkirina Mezin û GULAGê disekine.
• Anna AkhmatovaHelbestvana mezin Anna Akhmatova bi berhema xwe ya bi navê Requiem tê naskirin. Ev helbesta dirêj, ku êş û azara dayik û malbatên qurbaniyên terora Stalînîst vedibêje, li ser serpêhatiya kesane ya Akhmatovayê (girtina kurê wê) ava bûye. Requiem, ku yekem car li Rojava hate weşandin , yek ji nivîsên destpêkê bû ku di Samizdatê de belav bû û wijdana tevgera muxalif a destpêkê geş kir. Helbestên Akhmatovayê bi giştî di Samizdatê de dihatin kopîkirin û parvekirin.
• Osip MandelstamOsip Mandelstam yek ji wan helbestvanan bû ku bi wêrekiya xwe ya li hember Stalîn tê bibîranîn. Helbesta wî ya navdar “Epîgrama Stalîn” (“Em dijîn bêyî ku welatê di bin lingên xwe de hîs bikin”) rasterast rexneyek tûj li dîktatoriyê bû. Ji ber vê helbestê û helwesta xwe ya muxalif, Mandelstam hate girtin û di kampê de jiyana xwe ji dest da. Berhemên wî bi saya bîranîna hevjîn û hevalên wî û bi rêya Samizdatê hatin parastin û belavkirin.
• Mikhail BulgakovMikhail Bulgakov bi şahesera xwe ya satirîk Mamoste û Margarîta tê naskirin. Ev roman, ku rexneyek tûj li burokrasiya Sovyetê û jiyana edebî ya kontrolkirî digire, di dema jiyana Bulgakov de nehate weşandin. Piştî mirina wî bi dehsalan di forma Samizdatê de belav bû heya ku di dawiyê de, her çend bi awayekî sansurkirî be jî, di sala 1967an de û paşê bi tevahî di sala 1989an de hate weşandin. Ev roman li ser têkiliya di navbera huner û desthilatê de, û mijarên başî û xirabiyê disekine.
• Nivîskarên Din ên GirîngJi bilî van navên mezin, gelek nivîskarên din jî hebûn ku bi berhemên xwe beşdarî Samizdatê bûn. Di nav wan de Venedikt Yerofeyev (Moskva-Petushki), Andrey Sînyavskî û Yulî Daniyel (ku dadgehkirina wan bûyerke girîng bû di dîroka Samizdatê de) , Vasîlî Aksyonov, û Andrey Bîtov cih digirin.

Gelek ji van berhemên navdar ên Samizdatê ji ber ku bi dizî ji welêt hatin derxistin û li derve hatin weşandin (Tamizdat) gihîştin naskirineke berfireh û bandoreke mezin. Ev naskirina navneteweyî paşê gelek caran vedigeriya nav Yekîtiya Sovyetê, carinan bi rêya weşanên radyoyê an nusxeyên Tamizdatê yên qaçax, û bi vî awayî belavbûn û girîngiya wan a veşartî di nav YS de hê bêtir xurt dikir. Bi vî awayî, Tamizdat ji bo Samizdatê wekî xeta jiyanê û bihêzker kar dikir, platformek derveyî peyda dikir û di encamê de statû û belavbûna wan di nav torên Samizdatê de zêde dikir.

Li jêr tabloyek heye ku hin nivîskarên sereke yên Samizdatê, berhemên wan ên girîng, cureyên wan û temayên sereke bi kurtasî nîşan dide:

Nivîskar	Berhema Sereke ya Samizdatê	Cure	Temayên Sereke
Aleksandr Soljenîtsin	Arxîpelaga GULAG	Roman/Belge	GULAG, totalîtarîzm, rastiya dîrokî, êşa mirovî
Boris Pasternak	Doktor Jîvago	Roman	Çarenûsa rewşenbîran, azadiya takekesî, rexneya şoreşê
Anna Akhmatova	Requiem	Helbest	Terora Stalînîst, êşa dayikan, bîranîn, şahidî
Osip Mandelstam	“Epîgrama Stalîn”	Helbest	Zordestiya totalîter, tirs, qedera hunermend
Mikhail Bulgakov	Mamoste û Margarîta	Roman	Satîra burokrasiya Sovyetê, huner û desthilat, başî û xirabî
Venedikt Yerofeyev	Moskva-Petushki	Roman	Jiyana marjînal, alkolîzm, rexneya civakî ya neyekser
Yulî Daniyel	Nivîsên Satirîk	Çîrok/Satîr	Rexneya sîstema Sovyetê
Andrey Sînyavskî	Nivîsên Rexneyî/Wêjeyî	Ceribandin	Estetîka alternatîf, rexneya Realîzma Sosyalîst

Ev tablo tenê çend mînakan nîşan dide û gelek nivîskar û berhemên din ên girîng jî di Samizdatê de hebûn.

6. Samizdat wekî Rêbazek Berxwedana Çandî û Siyasî

Samizdat ne tenê wekî rêbazek ji bo belavkirina wêjeya qedexekirî, lê di heman demê de wekî formeke xurt a berxwedana çandî û siyasî jî kar dikir. Ew li dijî hewldanên dewleta Sovyetê yên ji bo yekrengkirina ramanê û kontrolkirina çandê, qadeke alternatîf û serbixwe ava kir.

• Afirandina Qadeke Giştî ya AlternatîfDi sîstemeke ku hemû medya û kanalên ragihandinê di bin kontrola dewletê de bûn, Samizdatê îmkan da ku agahî, raman û nîqaşên ku di qada fermî de cih nedigirtin, belav bibin. Kovarên Samizdatê platformek ji bo nivîskaran peyda dikirin ku xwe li derveyî sînorên çanda fermî îfade bikin. Her çend Samizdat bi xwezaya xwe veşartî û bi gihîştina xwe sînordar bû , ew ji bo beşdarên xwe wekî qadeke giştî ya alternatîf, her çend biçûk be jî, kar dikir. Li gorî têgeha Jürgen Habermas a “qada giştî” (ku Komaromi jî di lêkolînên xwe de behs dike ), Samizdat, tevî ku ne “giştî” bi wateya vekirî bû, kanalek ji bo ramanên bê sansur, vegotinên alternatîf û agahiyan peyda dikir. Ew “çandeke berxwedanê” geş dikir û “kesên hemfikir” bi hev ve girêdida , û bi vî awayî fonksiyonên sereke yên qadeke giştî ji bo beşdarên xwe pêk dianî.
• Pêşxistina Ramana Rexneyî û Hişmendiya MuxalifXwendina materyalên Samizdatê xwendevan teşwîq dikir ku li hember propagandaya fermî ya dewletê bipirsin, rexne bikin û bigihîjin encamên xwe. Ew hişmendiyeke muxalif geş dikir û mirovan hêzdar dikir ku nerazîbûna xwe îfade bikin. Samizdat ne tenê dengê muxalifan bilind dikir, lê di heman demê de alîkarî dikir ku nasnameyeke kolektîf were afirandin û piştgiriya giştî li dijî sîstemên zordar were seferber kirin.
• Parastina Dîrok û Bîra Çandî ya NefermîDewleta Sovyetê hewl dida ku vegotineke yekane û fermî ya dîrokê ferz bike û gelek aliyên dîroka Rûsyayê û gelên din ên YS înkar bike an jî ji bîr bike. Samizdat bû amûreke girîng ji bo parastina van vegotinên alternatîf, serpêhatiyên kesane yên qurbaniyên rejîmê, û berhemên çandî yên ku ji hêla dewletê ve hatibûn marjînalîzekirin. Ew wekî arşîveke nefermî û parêzvanê bîra kolektîf a tepeserkirî kar dikir. Lêkolînerên wekî Von Zitzewitz amaje dikin ku torên Samizdatê ne bi tevahî ji weşangeriya fermî veqetandî bûn, lê bi awayekî “tevlihev û girêdayî” strukturên wê bûn. Ev têkiliyeke aloztir ji dijberiyeke sade nîşan dide. Mînak, nivîskar dibe ku di destpêkê de hewl dabûn ku bi awayekî fermî biweşînin, an jî Samizdat dibe ku bertek nîşanî weşanên fermî dabe an şîrove kiribe. Ev nêrîna nûansî têgihiştineke dualî ya fermî li hember nefermî dijber dike.
• Rola Samizdatê di Yekkirina Tevgerên Muxalif deBi belavkirina agahiyan, manîfesto û daxuyaniyên komên cuda yên muxalif, Samizdatê alîkarî kir ku hevahengî û yekîtî di navbera van koman de çêbibe. Ew bû kanalek ji bo ragihandina navxweyî ya tevgera muxalif û ji bo seferberkirina piştgiriyê ji bo çalakiyên wan. Bi vî awayî, Samizdat ne tenê wekî amûreke ragihandinê, lê di heman demê de wekî amûreke rêxistinî jî kar dikir, alîkariya yekkirina hewldanên berxwedanê di nav komên cuda yên civakê de dikir.

7. Rîsk û Encamên Samizdatê

Beşdarbûna di hilberandin, belavkirin an jî tenê xwedîderketina li materyalên Samizdatê li Yekîtiya Sovyetê karekî pir bi rîsk bû û dikaribû bibe sedema encamên giran. Dewletê bi hemû hêza xwe hewl dida ku vê “weşangeriya binxetî” tepeser bike.

• Formên Zext û Zordariya DewletêRayedarên Sovyetê gelek rêbazên zext û zordariyê li dijî kesên ku bi Samizdatê re têkildar bûn, bikar anîn:

• Girtin, Lêpirsîn û Dadgehkirinên Siyasî: Xala 70 ya Qanûna Cezayê ya RSFSR (Komara Sosyalîst a Federatîf a Sovyetê ya Rûsyayê) “Ajîtasyon û Propagandaya Dij-Sovyetê” sûcdar dikir û cezayê heta 7 salan zindan û/an sirgûnê ji bo wê didît. Xala 190-1 jî “Belavkirina Çêkirinên ku bi Zanabûn Derew in û Dewlet û Sîstema Civakî ya Sovyetê Reş Dikin” heta 3 salan ceza dikir. Kesên ku bi Samizdatê re mijûl dibûn, dihatin şopandin, lêgerînên rêzefîlmî li malên wan dihatin kirin û ji hêla polîsan ve dihatin tacîz kirin.
• Cezayên Giran: Cezayên ku ji bo van “sûcan” dihatin birîn pir giran bûn, di nav de zindanên demdirêj, şandina bo kampên karê mecbûrî (GULAG), û sirgûnkirina bo herêmên dûr û dijwar ên welêt.
• Bikaranîna Psîkiyatriyê wekî Amûreke Cezakirinê: Yek ji rêbazên herî hovane yên tepeserkirina muxalifan “psîkiyatriya cezayî” bû. Muxalifên siyasî bi awayekî derewîn wekî “nexweşên derûnî” dihatin teşhîskirin û bi zorê di nexweşxaneyên psîkiyatrîk ên taybet (ku jê re digotin “psîxûşka”) de dihatin ragirtin û bi dermanên giran dihatin “tedawîkirin”. Vladimir Bukovsky yek ji wan kesan bû ku ev praktîka hovane eşkere kir.
• Cezayên Din: Ji bilî cezayên fermî, kesên ku bi Samizdatê re têkildar bûn, dikaribûn ji karên xwe bên avêtin, ji zanîngehan bên dûrxistin, û ji hêla civakî ve bên tecrîdkirin.

Tundiya cezayên ku ji bo çalakiyên Samizdatê dihatin dayîn , nîşaneke rasterast a wê yekê ye ku dewleta Sovyetê çiqas bi ciddî li vê gefê dinêrî. Rejîmek ji bo tepeserkirina tiştekî ku ew wekî bêqîmet dihesibîne, dê çavkaniyên girîng xerc neke û rîska şermezarkirina navneteweyî nekeve ber çavan. Tundiya zordariyê hêza têgihîştî ya van nivîsên veşartî yên ku ji bo dijberkirina îdeolojiya dewletê û kontrolê hatibûn belavkirin, nîşan dide.

• Wêrekî û Fedekariya KesaneTevî van rîskên mezin û encamên dijwar, gelek kes hebûn ku bi wêrekî û fedekariyeke mezin di hilberandin û belavkirina Samizdatê de cih girtin. Wan azadiya ramanê û rastiyê ji ewlehiya xwe ya kesane girîngtir dîtin. Gotina navdar a muxalifê Sovyetê Vladimir Bukovsky vê ruhê fedekariyê bi awayekî pir baş kurt dike: “Ez bi xwe dinivîsim, ez bi xwe redakte dikim, ez bi xwe sansur dikim, ez bi xwe diweşînim, ez bi xwe belav dikim, û ez bi xwe ji bo wê dikevim zindanê.”. Ev gotin bûye sembola etosa Samizdatê.Ji bo kesên ku bi kûrahî beşdarî Samizdatê dibûn, rîska domdar bûbû beşek ji jiyana wan a rojane. Vê serpêhatiya hevpar a xetereyê, ligel pabendiyên rewşenbîrî û exlaqî yên ku çalakiyên wan dimeşandin, alîkarî kir ku hestek xurt a nasnameya kolektîf wekî “muxalif” were çêkirin. Ev ne tenê li ser kiryarên wêrekiyê yên takekesî bû, lê li ser avabûna jêrçandekê bû ku bi amadebûna xwe ya ji bo rûbirûbûna hêza dewletê dihat pênasekirin.

8. Mîras û Girîngiya Samizdatê

Samizdat, wekî diyardeyeke çandî û siyasî ya yekta, mîraseke girîng li dû xwe hiştiye ku bandora wê heta roja îro jî berdewam e. Ew ne tenê ji bo têgihiştina dîroka Yekîtiya Sovyetê, lê ji bo têkoşînên hemdem ên ji bo azadiya ramanê jî dersên hêja pêşkêş dike.

• Bandora Demdirêj li ser Civaka SovyetêSamizdatê roleke girîng di geşkirina hişmendiya rexneyî û amadekirina bingeha guhertinên siyasî yên paşerojê de lîst. Ew alîkarî kir ku alternatîfên li hember îdeolojiya fermî bên xeyalkirin û nîqaşkirin. Gelek raman û kesayetiyên ku di serdema Samizdatê de di binxetê de bûn, di serdema Glasnost û Perestroîkayê ya Mîxaîl Gorbaçov de derketin holê û bandoreke mezin li ser qada giştî kirin. Bi rastî, bi zêdebûna azadiyên çandî û aborî re, Samizdat hêdî hêdî ji holê rabû, ji ber ku gelek kesên ku di hilberandina nivîsên Samizdatê de cih digirtin, karîn di çarçoveyên nû yên fermî de kar bibînin. Tê gotin ku ev tevgera binxetî di dawiyê de beşdarî hilweşîna rejîmên totalîter bû.
• Girîngiya Gerdûnî ji bo Azadiya Raman û Mafên MirovanTecrûbeya Samizdatê ji bo hemû kesên ku ji bo azadiya ramanê û mafên mirovan li dijî sîstemên totalîter û otorîter têdikoşin, mînakeke berbiçav e. Ew nîşan dide ku peyva nivîskî, heta di bin şert û mercên herî dijwar de jî, dikare bibe amûreke bihêz ji bo parastina rûmeta mirovî, ragihandina rastiyê, û berxwedana li dijî zordariyê. Dersên Samizdatê îro jî ji bo parastina azadiya çapemeniyê û mafên bingehîn ên mirovî li çaraliyê cîhanê girîngiya xwe diparêzin.
• Rewşa Nivîskar û Rewşenbîrên Kurd di Sîstema Sovyetê deJi bo têgihiştina rewşa Kurdan di çarçoveya Samizdatê de, pêwîst e ku li siyaseta giştî ya Sovyetê ya li hember Kurdan û kêmneteweyên din were nêrîn. Siyaseta Sovyetê ya li hember Kurdan ne yekgirtî bû; demên piştgiriyê û demên zordariyê li pey hev dihatin. Di salên 1920î û destpêka 1930î de, di çarçoveya siyaseta “korenîzatsîya” (xwemalîkirin) de, piştgirî ji bo pêşxistina çand û zimanê Kurdî li Komarên Sovyetê yên wekî Ermenistan û Azerbaycanê hate dayîn. Rojnameya Riya Teze li Êrîvanê hate damezrandin, dibistanên Kurdî hatin vekirin, û alfabeyeke Latînî ji bo Kurdî hate amadekirin. Nivîskarên Kurd ên wekî Erebê Şemo, Qanatê Kurdo, Heciyê Cindî, Casimê Celîl, Emînê Evdal, Fêrîkê Ûsiv û Celîlê Celîl di vê serdemê de derketin pêş.Lêbelê, ev piştgirî bi şert û mercên îdeolojîk ve girêdayî bû. Ji nivîskarên Kurd dihat payîn ku di berhemên xwe de pesnê sîstema Sovyetê û rêberên wê, wek Stalîn, bidin. Ji sala 1937an û pê de, û bi taybetî di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, siyaseta Sovyetê li hember Kurdan tundtir bû. Gelek Kurd ji Azerbaycan û Gurcistanê hatin sirgûnkirin bo Asyaya Navîn, bi taybetî Qazaxistan û Qirgizistanê. Ev yek mînakek ji mîrasa dualî ya piştgiriya dewletê ji bo çanda kêmneteweyan nîşan dide: çand dihat parastin û pêşxistin, lê gelek caran bi berdêla lihevkirina îdeolojîk û di bin xetera kontrola dewletê de, ku berevajî xweseriya serhildêr a Samizdatê bû.Di derbarê hebûna diyardeyeke “Samizdat” a taybet bi zimanê Kurdî di nav Kurdên Sovyetê de, çavkaniyên berdest agahiyên rasterast û berfireh pêşkêş nakin. Samizdata Cihûyan mînakek e ku Samizdatên neteweyî yên din jî mimkun bûn, lê ji bo Kurdan delîlên bi heman rengî di van çavkaniyan de kêm in. Wisa dixuye ku Kurdên Sovyetê bêtir di çarçoveya derfetên fermî yên sînordar de (wek Riya Teze) an jî bi rêya parastina çanda devkî û torên civakî yên nefermî çanda xwe parastine. Bandora sansur û kontrola îdeolojîk bêguman li ser naverok û rêgeza wêjeya Kurdî ya Sovyetê hebû. Piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, gelek nivîskar û rewşenbîrên Kurd ên Sovyetê koçber bûn û bi cîhana Kurdî ya berfireh re têkilî danîn, û bi vî awayî pireke wêjeyî ava kirin. Ev yek nîşan dide ku mîrasa rewşenbîrî ya Kurdên Sovyetê neqediya, lê veguherî û beşdarî qada rewşenbîrî ya Kurdî ya gerdûnî bû.

9. Encam

Wêjeya Samizdat a serdema Sovyetê diyardeyeke yekta û pirralî bû ku ji şert û mercên dijwar ên sansur û zordariya îdeolojîk derket holê. Ew ne tenê wekî berhevokek nivîsên qedexekirî, lê wekî tevgereke çandî, civakî û siyasî ya zindî û berxwedêr derket pêş. Samizdat bû amûreke bingehîn ji bo parastina azadiya ramanê, belavkirina agahiyên alternatîf, û geşkirina hişmendiyeke rexneyî li hember sîstema totalîter a Sovyetê.

Rêbazên hilberandin û belavkirina Samizdatê, her çend sade û bi rîsk bûn jî, jêhatîbûn û afirîneriya mirovên ku li dijî sîstemê radiwestiyan nîşan dida. Ji daktîlo û kaxiza karbonê bigire heta torên veşartî yên xwendevan û kopîkeran, Samizdatê îsbat kir ku heta di bin kontrola herî tund de jî, mirov dikare rêyên ragihandin û parvekirina ramanan bibîne. Taybetmendiyên fîzîkî yên nivîsên Samizdatê – xuyanga wan a qirêj û tijî şaşî – bi xwe bûn sembola rastbûn û berxwedanê li hember weşanên fermî yên polîtkirî.

Naveroka Samizdatê pir cihêreng bû; ji şaheserên wêjeyî yên wekî berhemên Soljenîtsin, Pasternak, Akhmatova, Mandelstam û Bulgakov bigire heta kronîkên mafên mirovan, analîzên siyasî, nivîsarên olî û neteweperestî. Ev cihêrengî nîşan dide ku Samizdat ne tenê ji bo muxalefeta siyasî, lê ji bo parastina tevahiya spektruma raman û çanda mirovî ya ku ji hêla dewletê ve dihat tepeserkirin, xizmet dikir.

Beşdarbûna di Samizdatê de bi rîskên mezin re rûbirû dima, ji girtin û zindanan bigire heta sirgûn û psîkiyatriya cezayî. Lêbelê, wêrekî û fedekariya kesên ku di vê tevgerê de cih girtin, bû îlham ji bo gelek kesan û mînakek ji bo têkoşîna ji bo azadiyê. Di dawiyê de, Samizdat wekî şahidiyek ji bo berxwedêriya rewşenbîrî ya mirovahiyê radiweste. Ew nîşan dide ku heta di bin zexta herî giran a sansurê û kontrola îdeolojîk de jî, hewldana ji bo azadiya raman û îfadeyê nayê tinekirin. Mîrasa Samizdatê îro jî ji bo hemû kesên ku li çaraliyê cîhanê ji bo mafên mirovan û azadiya çapemeniyê têdikoşin, ders û îlhamê pêşkêş dike. Ew hêza peyva nivîskî ya ji bo parastina rûmeta mirovî û lêgerîna rastiyê, heta di şert û mercên herî tarî de jî, bi bîr tîne.

10. Çavkanî

1. The Soviet Censorship System (Chapter 2) – Discourses of …, https://www.cambridge.org/core/books/discourses-of-regulation-and-resistance/soviet-censorship-system/BD6BE29AA41C1956BFEC6BD9C8253D0C 2. Samizdat – (European History – 1945 to Present) – Vocab, Definition, Explanations | Fiveable, https://library.fiveable.me/key-terms/europe-since-1945/samizdat 3. Samizdat – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Samizdat 4. Samizdat – Russian Studies – Macalester College, https://www.macalester.edu/russian-studies/about/resources/miscellany/samizdat/ 5. Samizdat – Courage – Connecting collections, http://cultural-opposition.eu/high-school/samizdat/ 6. About Samizdat | Project for the Study of Dissidence and Samizdat, https://samizdat.library.utoronto.ca/content/about-samizdat 7. Soviet Samizdat: Imagining a New Society. By Ann Komaromi. NIU Series in Slavic, East European, and Eurasian Studies. Edited by Christine D. Worobec. DeKalb, IL: Northern Illinois University Press, 2022. Pp. xviii+298. $49.95 (cloth); $32.99 (e-book). | The Journal of, https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/733850 8. Uncensored: Samizdat Novels and the Quest for Autonomy in Soviet Dissidence – Department of Slavic Languages and Literatures – University of Toronto, https://www.slavic.utoronto.ca/research-publications/faculty-publications/uncensored-samizdat-novels-and-quest-autonomy-soviet 9. Censorship in the Soviet Union – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Censorship_in_the_Soviet_Union 10. Kütüphane Arşiv ve Müze Araştırmaları Dergisi » Makale » Sovyetler …, https://dergipark.org.tr/tr/pub/lamre/issue/75647/1207385 11. Samizdat: How The Soviet Union’s Unique Literary Phenomenon Became a Caricature, https://www.thecambridgelanguagecollective.com/europe/samizdat-how-russias-unique-literary-phenomenon-became-a-caricature 12. Doğu Bloku medyası ve propagandası – Vikipedi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Do%C4%9Fu_Bloku_medyas%C4%B1_ve_propagandas%C4%B1 13. Samizdat – Vikipedi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Samizdat 14. Samizdat | Dissident Press, Underground Publishing & Soviet Censorship | Britannica, https://www.britannica.com/technology/samizdat 15. (PDF) The Terrifying Mimicry of Samizdat – ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/31307423_The_Terrifying_Mimicry_of_Samizdat 16. Samizdat, https://cultivateunderstanding.com/Digital_Media/WBG_irrigation_rehab/addenda/samizdat_wiki.pdf 17. Brief History of Cultural Dissent in Russia | Russia Explained, https://www.after-russia.org/en/explained/brief-history-of-cultural-dissent-in-russia 18. Samizdat – YIVO Encyclopedia, https://encyclopedia.yivo.org/article.aspx/Samizdat 19. The “Lost” Books of Aleksandr Solzhenitsyn – Publishing Perspectives, https://publishingperspectives.com/2010/01/the-%E2%80%9Clost%E2%80%9D-books-of-aleksandr-solzhenitsyn/ 20. Off-script | NCPA – National Community Pharmacists Association, https://ncpa.org/newsroom/qam/2024/10/23/script 21. Samizdat – The Master and Margarita, https://www.masterandmargarita.eu/en/09context/samizdat.html 22. Anna Akhmatova – the poet of dissent [biography] – Gariwo, https://en.gariwo.net/righteous/gulag/anna-akhmatova-7540.html 23. Requiem by Anna Akhmatova | EBSCO Research Starters, https://www.ebsco.com/research-starters/literature-and-writing/requiem-anna-akhmatova 24. On Translating a Poem by Osip Mandelstam, https://www.bu.edu/translation/files/2011/01/Allen-Handout2.pdf 25. “Sophisticated Players”: Adults Writing as Children in the Stalin Era and Beyond – Harvard DASH, https://dash.harvard.edu/bitstreams/81fe426b-dd70-4005-b417-7befa31911fb/download 26. Osip Mandelstam – Bard Tools, https://tools.bard.edu/files/events/file.php?eid=142413 27. Penguin Classics Master and Margarita: Bulgakov, Mikhail, Pevear, R, Volokhon: 9780140455465 – Amazon.com, https://www.amazon.com/Penguin-Classics-Margarita-Mikhail-Bulgakov/dp/0140455469 28. Master i Margarita The Master and Margarita Samizdat | Mikhail Bulgakov – Boo-Hooray, https://www.boo-hooray.com/pages/books/4141/mikhail-bulgakov/master-i-margarita-the-master-and-margarita-samizdat?soldItem=true 29. book-review-caroline-ridler-the-culture-of-samizdat-literature-and-underground-networks-in-the-late-soviet-union.pdf – University of Nottingham, https://www.nottingham.ac.uk/research/groups/languagestextssociety/documents/lts-journal/issue-5/book-review-caroline-ridler-the-culture-of-samizdat-literature-and-underground-networks-in-the-late-soviet-union.pdf 30. PRISONERS OF CONSCIENCE IN THE USSR: – Amnesty International, https://www.amnesty.org/fr/wp-content/uploads/2021/06/eur460011975en.pdf 31. Sovyet Dönemi Rus Edebiyatı (1953-1991) – iksad yayınevi, https://iksadyayinevi.com/wp-content/uploads/2020/02/Sovyet-D%C3%B6nemi-Rus-Edebiyat%C4%B1-1953-1991.pdf 32. Gulag: Soviet Prison Camps and Their Legacy, https://gulaghistory.org/nps/downloads/gulag-curriculum.pdf 33. Kurds in the USSR, 1917-1956 – Kurdish Studies, https://kurdishstudies.net/menu-script/index.php/KS/article/download/153/142/143 34. (PDF) Soviet Nationality Policy towards Kurds, 1917-1956 – ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/365668164_Soviet_Nationality_Policy_towards_Kurds_1917-1956 35. “A People Forgotten by History”: Soviet Studies of the Kurds, https://www.cambridge.org/core/journals/iranian-studies/article/people-forgotten-by-history-soviet-studies-of-the-kurds/45B00164D6FFD2BBE74C28E1E434D221 36. Yazidis in Armenia – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Yazidis_in_Armenia 37. The Role of Exile in the Development of Modern Kurdish Literature | PEN/Opp, https://www.penopp.org/articles/role-exile-development-modern-kurdish-literature 38. Sovyetler Birliği’nin Kürt Politikası I – Marksist Teori, https://www.marksistteori6.org/111-marksist-teori/sayi-32-mayis-haziran-2018/928-sovyetler-birligi-nin-kurt-politikasi-i.html 39. Kurdên Sovyetê û kurdên di valatiyê de – Xwebûn, https://xwebun2.org/kurden-sovyete-u-kurden-di-valatiye-de/