Ziman û Çanda Yîdîş a Yahûdiyên Aşkenazî li Rojhilata Ewropayê

Pêşketin, Serdema Zêrîn û Rewşa Piştî Holokostê

Pêşgotin

Zimanê Yîdîş (bi tîpên Îbranî: ייִדיש), ji hezar salan zêdetir e, ne tenê wekî amûreke ragihandinê, lê wekî kevirê bingehîn ê şaristaniya Yahûdiyên Aşkenazî li Rojhilata Ewropayê xizmet kiriye. Ev ziman, bi statuya xwe ya taybet a wekî zimanekî ne-erdî (non-territorial), civakên cihêreng ên Yahûdî li seranserê neteweyan bi hev ve girê daye û nasnameyeke çandî ya hevpar ji wan re peyda kiriye. Yîdîş zimanê jiyana rojane, bazirganî, xwendina olî (li gel Îbranî), û çandeke laîk a jîndar bû, ku rêgeha sosyo-dîrokî ya taybet a Yahûdiyên Aşkenazî nîşan dida. Hebûn û pêşketina Yîdîşê wekî zimanekî hevgirtî (fusion language) şahidiyeke xurt e ji bo kapasîteya adaptasyonê û berxwedana çandî ya Yahûdiyan di şert û mercên cihêreng ên dîasporayê de. Ew ne tenê zaravayek bû, lê sîstemeke zimanî ya xweser bû ku ji bo pêdiviyên berfireh ên gelekî pêş ketibû.

Ev gotara akademîk dê pêşketina dîrokî ya zimanê Yîdîş ji rehên wê yên Germanî, Îbranî û Slavî bişopîne; lûtkeya îfadeya wê ya çandî li Rojhilata Ewropayê – “Serdema Zêrîn” a wê di wêje, şano û muzîkê de, nemaze di çarçoveya jiyana “Şêtil” (Shtetl) de – vekole; bandora karesatbar a Holokostê analîz bike; û rewşa wê ya piştî Holokostê, tevî hewildanên hevdem ên ji bo parastin û vejandina wê, lêkolîn bike. Divê were zanîn ku têgeha “Serdema Zêrîn” ji bo çanda Yîdîş, her çend serdemek afirîneriya zêde pîroz dike jî, divê di çarçoveya şert û mercên sosyo-polîtîk ên dijwar ên ku Yahûdiyên Rojhilata Ewropayê rû bi rû mabûn de were fêm kirin, ku destkeftiyên wê serdemê hêjayî teqdîreke mezintir dike. Lêkolîna Yîdîşê mîkrokozmosek pêşkêş dike ji bo têgihiştina temayên berfirehtir ên têkiliya zimanan, hîbrîdîtiya çandî, nasnameya اقلیەتan, û bandora trawmayên dîrokî li ser domdariya çandî.

Beşa I: Reh û Pêşketina Zimanê Yîdîş

1.1. Destpêk û Pêkhateyên Zimanî

Destpêka zimanê Yîdîş mijareke ku di nav lêkolîneran de nîqaşên berfireh çêkiriye. Teoriya herî belav ew e ku Yîdîş di sedsalên 10-11an de li herêma Rhineland (Loter) derketiye holê, dema ku Yahûdiyên ji herêmên franko-yahûdî (Laaz/Tsorfatî) û îtalo-yahûdî (Italkî) koç kirine û zaravayên Almaniya Jorîn a Navîn qebûl kirine. Max Weinreich, yek ji damezrînerên YIVOyê, vê teoriyê bi awayekî berfireh parastiye. Lêbelê, teoriyên alternatîf jî hene, wekî destpêkeke li herêma Danubê ya rojhilattir an jî rehên Slavî bi relexîfîkasyona Germanî, ku nîqaşa akademîk dewlemend dikin. Ev nîqaş dijwariyên dîroka zimanî ya zimanekî bi dîrokeke dîasporî ya dirêj û tomarên nivîskî yên kêm ên serdema destpêkê radixe ber çavan.

Yîdîş wekî zimanekî hevgirtî (fusion language) tê binavkirin, ku ji çend pêkhateyên sereke pêk tê:

Bingeha Germanî: Ev pêkhateya sereke ye û bi giranî ji zaravayên Almaniya Jorîn a Navîn (Bavarî, Frankonî) pêk tê, ku bingeha rêzimanî û ferhengî ya Yîdîşê ava dike. Girîng e ku Yîdîş ji zû ve ji Almanî cuda bûye û wekî zimanekî serbixwe pêş ketiye.
Pêkhateya Semîtîk (Îbranî-Aramî): Ev pêkhate bi taybetî ji Îbranîya Mîşnayî û Aramî pêk tê û ji bo têgehên olî, jiyana komunal û ramanên razber (wekî לשון־קודש – loshn koydesh, “zimanê pîroz”) hatiye bikaranîn. Vê pêkhateyê girêdaneke domdar bi kevneşopiya Yahûdî re peyda kiriye.
Pêkhateya Slavî: Bi koçkirina civakên Aşkenazî ber bi rojhilat ve, Yîdîş bi zimanên Slavî yên wekî Çekî, Polonî, Ukraynî û Belarûsî re ket têkiliyê û ji wan ferheng, û hin bandorên rêzimanî û fonetîkî wergirt. Ev Slavîbûn bi taybetî ji sedsala 13an û pê de zêde bû.
Şopên Romanî: Hin şopên zimanên Romanî yên kevnar ên Yahûdî (wekî Laaz) ku ji hêla Yahûdiyên ji Fransa û Îtalyayê ve dihatin axaftin, di Yîdîşê de mane.

Koçberî ne tenê paşxaneyek bû, lê motoreke sereke ya guherîn û cihêrengiya zimanî ya Yîdîşê bû. Her pêleke koçberiyê zimanên têkiliyê û bandorên çandî yên nû bi xwe re anî. Pêkhateyên zimanî yên Yîdîşê ne tenê “melzeme” ne, lê qatên ezmûna dîrokî, şêwazên koçberiyê û hevdîtinên çandî yên Yahûdiyan temsîl dikin. Rêje û cewhera van pêkhateyan di zaravayên cihê de dîrokên herêmî yên taybet nîşan didin. Ji ber vê yekê, ziman bi xwe arşîveke erdnîgariya dîrokî ya Yahûdiyan e.

Tabloya 1: Pêkhateyên Zimanî yên Sereke yên Yîdîşê

Pêkhate (Component)	Zimanê Çavkanî (Source Language(s))	Rêje/Girîngî (Proportion/Importance)	Mînakên Peyvan/Taybetmendiyan (Examples of Words/Features)
Germanî (Germanic)	Almaniya Jorîn a Navîn (Middle High German dialects)	Bingehê rêzimanî û ferhengî yê sereke (Approx. 70-75% of lexicon)	brot (nan), lebn (jiyan), gut (baş), avakirina hevokê ya SOV di hin rewşan de
Îbranî-Aramî (Hebrew-Aramaic)	Îbranîya Mîşnayî, Aramî	Ji bo têgehên olî, çandî û komunal girîng (Approx. 15-20% of lexicon)	shabes (Şemî), mishpokhe (malbat), seyfer (pirtûk), emes (rastî)
Slavî (Slavic)	Polonî, Ukraynî, Belarûsî, Çekî	Bi taybetî di Yîdîşa Rojhilat de berfireh (Approx. 5-10% of lexicon)	khotsh (her çend), zeyde (bapîr), bobe (dapîr), nebekh (heyf)
Romanî (Romance)	Zimanên Romanî yên Yahûdî yên kevn (Laaz, Italkic)	Şopên ferhengî yên kêm lê dîrokî girîng	bentshn (pîroz kirin, ji latînî benedicere), leyenen (xwendin, ji latînî legere)

1.2. Serdemên Dîrokî û Zaravayên Yîdîşê

Pêşketina dîrokî ya Yîdîşê bi gelemperî li ser çend serdeman tê dabeş kirin: Yîdîşa Destpêkê (heta nêzîkî 1250), Yîdîşa Kevin (nêzîkî 1250-1500), Yîdîşa Navîn (nêzîkî 1500-1700/1750), û Yîdîşa Nûjen (ji nêzîkî 1700/1750an û vir ve).

Di serdema Yîdîşa Kevin de, koçberiyên ber bi rojhilat ve û bandora destpêkê ya girîng a Slavî bûn sedem ku Yîdîş ji zaravayekî Almanî veguherî zimanekî serbixwe. Di serdema Yîdîşa Navîn de, Rojhilata Ewropayê, nemaze Polonya, bû navenda demografîk û çandî ya Yahûdiyan. Slavîbûn zêde bû û Yîdîş wekî zimanekî nivîskî yê ku tîpên Îbranî bikar tîne, pêş ket. Derketina çapemeniyê di sedsala 15an de alîkariya standardîzekirina Yîdîşa nivîskî kir. Di serdema Yîdîşa Nûjen de, Yîdîşa Rojhilat geş bû, dema ku Yîdîşa Rojava ji ber asîmîlasyonê û Haskalahê (Ronakbîriya Yahûdî) paşve çû.

Cihêrengiya zaravayan encama belavbûna erdnîgarî û çandî ya civakên Aşkenazî bû. Du şaxên sereke yên zaravayan ev in:

Yîdîşa Rojava (מערבֿ־ייִדיש – Mayrev-Yidish): Li Almanya, Alsace, Swîsre û Holandayê dihat axaftin. Sê zaravayên wê yên bingehîn hebûn: Başûr-rojavayî, Navîn-rojavayî, û Bakur-rojavayî. Ev zarava di sedsalên 19-20an de bi giranî ji ber asîmîlasyonê û bilindbûna Almaniya Standard winda bû.
Yîdîşa Rojhilat (מיזרח־ייִדיש – Mizrekh-Yidish): Li Polonya, Lîtvanya, Belarûs, Ukrayna, Romanya û hwd. dihat axaftin û îro jî pirtir belav e. Sê zaravayên wê yên bingehîn hene: Bakur-rojhilatî (Litvîş), Navîn-rojhilatî (Poyliş), û Başûr-rojhilatî (Ukraynîş/Volhînî). Taybetmendiya wê ya sereke bikaranîna berfirehtir a peyvên Slavî ye. Berxwedana Yîdîşa Rojhilat bi nifûsa qelebalix a Yahûdiyan û jiyana çandî ya jîndar a li Rojhilata Ewropayê ve girêdayî ye. Koçberiya Yahûdiyên Aşkenazî ber bi rojhilat ve, ku ji ber zordarî û faktorên aborî pêk hat, sedema bingehîn a Slavîbûna berfireh a Yîdîşê bû, ku bû sedema cihêbûna Yîdîşa Rojhilat û Rojava û di dawiyê de serdestiya zaravayên Rojhilatî.

1.3. Lêkolînên Akademîk û Standardîzekirin

Di dîrokê de, Yîdîş bi navên cihêreng hatîye binavkirin, wekî loshn-ashknaz (zimanê Aşkenazê), taytsh (Almanî), mame-loshn (zimanê dayikê), û carinan jî bi awayekî biçûkxistinê zhargon (jargon). Têgeha “Yîdîş” bi demê re bû navê herî belav. Nêrîna dîrokî ya li ser Yîdîşê wekî “jargon” an “Almaniyeke xerabûyî” ji hêla hin kesan ve, û hewildanên paşê ji bo îsbatkirina statuya wê wekî zimanekî tam û serbixwe, girîng in.

YIVO (Enstîtuya Zanistî ya Yîdîş), ku di sala 1925an de li Vilnayê hate damezrandin, di lêkolînên Yîdîşê, standardîzekirina ziman (rastnivîs, transkrîpsiyon) û parastina çandî de bû otorîteya sereke. Rola Max Weinreich û berhema wî ya bingehîn Geshikhte fun der yidisher shprakh (Dîroka Zimanê Yîdîş) di vî warî de pir girîng e.

Hewldanên ji bo standardîzekirina Yîdîşa nivîskî bi derketina çapemeniyê dest pê kir û paşê bi xebatên YIVOyê xurttir bû. Di sedsala 20an de, gelek rêzimanên Yîdîşê hatin weşandin, ku piraniya wan bi îdeolojiyeke preskrîptîv (fermanker) bûn; lêkolînên nûtir hewl didin ku cihêrengiya rêzimanî jî bihewînin. Konferansa Czernowitzê ya sala 1908an, ku Yîdîş wekî “zimanekî neteweyî yê gelê Yahûdî” îlan kir, bûyereke girîng bû di vê pêvajoyê de. Standardîzekirina Yîdîşê pêvajoyeke tevlihev bû, ku hem pêdiviyên pratîkî (wekî xwendevanên pan-Ewropî) û hem jî armancên îdeolojîk ên girêdayî nasnameya neteweyî û prestîja çandî nîşan dida. Rola YIVOyê di damezrandina meşrûiyeta akademîk ji bo Yîdîşê de bingehîn bû.

Nîqaşa li ser statuya Yîdîşê (jargon li hemberî ziman) bi kûrahî bi tevgerên civakî û siyasî yên berfireh ên Yahûdiyan ve girêdayî bû, wekî Haskalah, meylên asîmîlasyonîst, û neteweperestiya Yahûdî ya nû derketî (Yîdîşîzm li hemberî Hêbraîzmê). Haskalah di destpêkê de Yîdîş wekî “jargon” biçûk dixist , ku ev yek daxwaza entegrasyona nav civaka Ewropî û tercîha zimanên “paqijtir” ên wekî Almanî an Îbraniya vejiyayî nîşan dida. Berevajî vê, tevgera Yîdîşîst Yîdîş wekî zimanekî neteweyî, ji bo nasname û çanda Yahûdî ya nûjen bingehîn, diparast. Ev ne tenê nîqaşeke zimanî bû, lê têkoşîneke li ser rêgeha paşerojê ya çand û nasnameya Yahûdî bû. Pêşketina Yîdîşê nîşan dide ku zimanek çawa dikare bibe stûneke navendî ya nasnameyeke neteweyî ya dîasporîk, heta bêyî xakeke serwer, û çawa hilbijartinên zimanî pir caran bi kûrahî siyasî û îdeolojîk in.

Beşa II: Serdema Zêrîn a Çanda Yîdîş li Rojhilata Ewropayê

Serdema ku bi gelemperî wekî “Serdema Zêrîn” a çanda Yîdîş tê binavkirin, bi qasî dawiya sedsala 19an heya destpêka sedsala 20an, heya sala 1939an, dirêj dike. Di vê heyamê de, li Rojhilata Ewropayê, di warên wêje, şano, muzîk û jiyana çandî ya giştî de geşbûneke berbiçav rû da. Ev serdem ne monolitîk bû, lê bi nîqaşên navxweyî yên dijwar û tevgerên hunerî û îdeolojîk ên cihêreng dihat nasîn.

2.1. Wêjeya Yîdîş a Klasîk û Modern

Wêjeya Yîdîş di vê serdemê de gihîşte lûtkeyê, bi saya xebatên nivîskarên ku wekî “klasîkên Yîdîşê” (די קלאַסיקער – di klasiker) tên nasîn. Mendele Moykher Sforim (Sholem Yankev Abramovitsh, 1836-1917), ku wekî “bapîrê” wêjeya Yîdîş a nûjen tê hesibandin , bi awayekî realîst jiyana şêtilê teswîr kir, pir caran bi rexneyên civakî yên tûj û satîrê. Berhemên wî yên sereke wekî Dos Kleyne Mentshele (Mirovê Piçûk), Fishke der Krumer (Fişkeyê Şil), û Di Kliatshe (Mehîn) ne. Veguherîna wî ji Îbranî bo Yîdîşê ji bo gihîştina girseyan xalek werçerxê bû. I.L. Peretz (Yitskhok Leybush Peretz, 1852-1915), ku wekî “bavê” wêjeya Yîdîş a nûjen tê dîtin , teknîkên modernîst, kûrahiya psîkolojîk anî nav wêjeya Yîdîş û temayên wekî edaleta civakî, Hasîdîzm û folklor vekoland. Mala wî ya li Varşovayê saloneke wêjeyî bû. Berhemên wî yên navdar “Bontshe Shvayg” (Bontşeyê Bêdeng) û Di Goldene Keyt (Zincîra Zêrîn) in. Sholem Aleichem (Sholem Rabinovitsh, 1859-1916), ku wekî “kur” an “neviyê” wêjeya Yîdîş tê binavkirin , bi mîzah, pathos û teswîra karakterên şêtilê yên wekî Tevye Şîrfiroş (טעוויע דער מילכיקער – Tevye der Milkhiker) pir dihat hezkirin. Berhemên wî ruhê “kenê bi girî” yê Yahûdiyên Rojhilata Ewropayê yên ku bi modernîte û zehmetiyan re rû bi rû diman, girt. Ew afirînerê şêtila xeyalî Kasrilevke bû.

Isaac Bashevis Singer (Yitskhok Bashevis Zinger, 1904-1991) yek ji kesayetên herî girîng ê wêjeya Yîdîş e. Ew li Polonyayê ji dayik bûye, kurê rabiyekî bû û birayê nivîskarên I.J. Singer û Esther Kreitman bû. Di sala 1935an de koçî Dewletên Yekbûyî kir. Singer yekane nivîskarê bi giranî Yîdîş e ku Xelata Nobelê ya Wêjeyê di sala 1978an de wergirtiye, ku ev yek baldariyeke cîhanî ya bêhempa kişand ser wêjeya Yîdîş. Di axaftina xwe ya Nobelê de, wî Yîdîş wekî “zimanê şehreza û nefsbiçûk ê me hemiyan” bi nav kir. Cîhana wî ya wêjeyî bi teswîra cîhana windabûyî ya Yahûdiyên Polonî, jiyana şêtilê, û serpêhatiyên piştî Holokostê dihat nasîn. Berhemên wî pir caran realîzmê bi folklor, mîstîsîzm, cin û dîbûkan (דיבוק – dibuk, ruhê ku dikeve laşê mirov) û hêmanên serxwezayî re tevlihev dikin. Wî temayên wekî bawerî, guman, hestên mirovî, kevneşopî li hemberî modernîteyê, û tevliheviyên nasname, zayendîtî û derbasbûna sînorên zayendî vekoland. Şêwaza wî ji realîzmê ber bi realîzma dîrokî û paşê jî ber bi çîrokên fantastîk ve guherî. Berhemên wî yên sereke Sotn in Goray (Şeytan li Gorayê), Di Familye Mushkat (Malbata Muşkat), Der Kuntzenmakher fun Lublin (Sêrbazê Lublînê), Sonim, di Geshikhte fun a Libe (Dijmin, Çîroka Evînê), “Gimpl Tam” (Gimplê Sade) û “Yentl der Yeshive Bokher” (Yentla Xwendekarê Yeşîvayê) ne. Têkiliya wî bi saziya wêjeyî ya Yîdîş re tevlihev bû; hinan temayên wî an jî hestiyariya wî ya tê texmînkirin rexne kirin, hinan jî hostatiya wî pîroz kirin. Mîsyona wî ya wêjeyî parastina jiyana Yahûdiyan a Ewropî û Yîdîşkayt (ייִדישקייט – çand û jiyana Yahûdî ya Aşkenazî) bû, nemaze wekî bertekek li hember Holokostê.

Ji bilî van klasîkan, nivîskar û tevgerên din ên girîng jî hebûn. Nivîskarên destpêkê yên nûjen wekî Avrom Goldfaden (ku di heman demê de şanoger bû), Judah Leib Gordon, û Yitzkhok Yoel Linetsky derketin pêş. Tevgerên modernîst ên wekî “Di Yunge” (Ciwan) li New Yorkê (Mani Leib, Moyshe-Leyb Halpern), “In Zikh” (Hundirbîn) li New Yorkê (Yankev Glatshteyn), û “Di Chaliastre” (Çete) li Varşovayê (Israel Joshua Singer, Peretz Hirshbein) derketin holê. “Yung Vilne” (Chaim Grade, Avrom Sutzkever) jî tevgereke girîng bû. Wêjeya Yîdîş a Sovyetê bi nivîskarên wekî David Bergelson, Der Nister, Peretz Markish û Moyshe Kulbak geş bû, berî ku ji hêla zordariya Stalînîst ve were tepisandin. Nivîskarên jin ên wekî Celia Dropkin, Anna Margolin, Kadia Molodowsky, Esther Kreitman, Rokhl Brokhes û Fradl Shtok jî bi temayên xwe yên taybet û pir caran bi ceribandinên formî derketin pêş.

Temayên serdest ên wêjeyî jiyana şêtilê (pir caran bi nostaljî an rexne), bandora modernîzasyonê, newekheviya civakî û aborî, xizanî, tevgerên siyasî (sosyalîzm, siyonîzm), koçberî, gumana olî, pevçûna di navbera kevneşopî û modernîteyê de, nasnameya Yahûdî, folklor û mîstîsîzm bûn. Şêtil, her çend pir caran romantîze an stereotîpîze bibe jî, organîzmayeke civakî ya tevlihev û pêşketî bû ku rastiyên wê (xizanî, qatbûna civakî, têkiliya bi ne-Yahûdiyan re) bi kûrahî bandor li temayan û estetîka berhemên hunerî yên Yîdîş dikir. Berhemên wêjeyî pir caran wekî rengekî şîroveya civakî an rêyek ji bo pêvajokirina van rastiyan xizmet dikirin.

Çapemeniya Yîdîş û weşangerî roleke krîtîk di geşbûna wêjeyî ya Serdema Zêrîn de lîst. Rojnameyên destpêkê yên wekî Kol Mevaser (Dengê Mizgînvan, ji hêla Alexander Zederbaum li Odesayê) û almanakên wêjeyî yên wekî Yidishe Folks-Biblyotek (Pirtûkxaneya Gel a Yîdîş, ji hêla Sholem Aleichem), Hoyz-Fraynd (Dostê Malê, ji hêla Mordechai Spektor), û Yidishe Biblyotek (Pirtûkxaneya Yîdîş, ji hêla I.L. Peretz) ji bo nivîskaran platform peyda kirin, ziman standardîze kirin û xwendevaneke hevpar afirandin. Weşanxaneyên wekî Vilner Farlag a Boris Kletskin li Vilna û Varşovayê di weşandina wêjeya Yîdîş a nûjen de, tevî berhemên klasîkan, werger, pirtûkên zarokan û kovarên bibandor ên wekî Literarishe Bleter (Rûpelên Wêjeyî), roleke sereke lîstin. Weşanxaneyên din ên wekî Hebrew Publishing Company (Joseph Werbelowsky) li DYA û weşanxaneyên dewletî yên Sovyetê yên wekî Der Emes (Rastî) jî beşdar bûn. Bêyî van dezgehan, gihîştin û bandora nivîskarên Yîdîş dê bi awayekî berbiçav kêmtir bûya.

2.2. Şanoya Yîdîş: Ji Operetan heta bi Avangardê

Rehên şanoya Yîdîş di Purimshpîlan (lîstikên Purimê), badkhonim (pêkenokên dawetan) û Stranbêjên Broder de ne. Şanoya Yîdîş a profesyonel a nûjen bi giranî ji hêla Avrom Goldfaden li Romanyayê (Iasi, 1876) hate damezrandin. Berhemên wî yên destpêkê pir caran operet û komedî bûn, wekî Shmendrik û Di Kishefmakherin (Sêrbaz).

Şanogerên sereke yên din Jacob Gordin bûn, ku bi dramayên xwe yên realîsttir û adaptasyonên wêjeyî yên wekî Mirele Efros (Mîrela Efros, an Şahbanûya Cihû ya Lear) û Got, Mensh un Tayvl (Xwedê, Mirov û Şeytan) şanoya Yîdîş “reform” kir ; û S. Ansky (Shloyme Zaynvl Rapoport), nivîskarê Der Dibuk (Dîbûk), ku dibe ku lîstika Yîdîş a herî îkonîk e û folklor, mîstîsîzm û evîna têkçûyî bi hev re dihûne. Der Dibuk yekem car ji hêla Koma Vilnayê ve hate pêşandan. Nivîskarên din ên girîng Sholem Aleichem, Peretz Hirshbein, David Pinski û Sholem Asch bûn.

Di destpêkê de şano pir caran gerok bû. Koma Vilnayê (Vilner Trupe) (ווילנער טרופּע) komeke şanoyê ya hunerî ya pir bibandor bû, ku bi xebata xwe ya komî û hilberîna xwe ya berbiçav a Der Dibuk dihat nasîn. Koma Vilnayê li Polonya, Romanya û navneteweyî gerên berfireh li dar xist. Kesayetên sereke Leyb Kadison, Aleksander Azro û Joseph Buloff bûn. Repertuwara wan Der Dorfs-yung (Xortê Gundî), Der Shtumer (Lal), Yoshke Muzikant (Yoşkê Muzîkjen) û Shvartse Geto (Getoya Reş) dihewand. Şanoya Dewletî ya Yîdîş a Moskowê (GOSET – מלוכישער ייִדישער טעאַטער) di sala 1920an de di bin rêveberiya Aleksandr Granovsky de hate damezrandin, ku Solomon Mikhoels û Veniamin Zuskin lîstikvanên wê yên sereke bûn. GOSET bi hilberînên xwe yên avant-gard û konstrûktîvîst, bi beşdariyên hunermendên wekî Marc Chagall û Robert Falk, dihat nasîn. Ew di siyaseta çandî ya Sovyetê ya li hember Yahûdiyan de rolek lîst û di dawiyê de di sala 1949an de hate tasfiye kirin. Komên din ên wekî Şanoya Hunerî ya Yîdîş a Varşovayê (VYKT) û Yung Teater (Şanoya Ciwan) jî girîng bûn. Şêwazên şanoyî ji operet, melodram, komedî, lîstikên malbatî, dramayên dîrokî, adaptasyonên wêjeyî heya avant-gard, ekspresyonîzm û konstrûktîvîzmê diguherîn.

Şanoya Yîdîş ji bo girseyên Yahûdî rengekî sereke yê şahî û îfadeya çandî ya laîk bû. Ew pirsgirêkên civakî yên hevdem, vegotinên dîrokî û kevneşopiyên gelêrî nîşan dida û di teşekirina nasnameya Yahûdî ya nûjen de rolek lîst. Di heman demê de ew pirek bû ji bo kevneşopiyên şanoyî yên Ewropî. Li Yekîtiya Sovyetê, ew ji bo propagandayê jî dihat bikaranîn.

2.3. Muzîka Klezmer: Dengê Şêtilan

Muzîka Klezmer (קלעזמער) muzîkeke enstrûmental a pîrozbahiyan bû, nemaze ji bo dawetan (û herwiha cejnên wekî Purim û Simhat Torah) di nav civakên Yahûdî yên Rojhilata Ewropayê de. Têgeha “klezmer” ji îbranî “kley zemer” (amûrên stranê) derketiye û bi demê re ji bo muzîkjenan bi xwe hatiye bikaranîn. Koka wê digihîje muzîkjenên Yahûdî yên gerok ên serdema Romayê.

Di sedsalên 17-18an de, komên klezmer bi giranî ji lût an komeke biçûk a têlan (bi gelemperî du keman û viyola da gamba) û carinan jî cimbalom pêk dihatin. Di sedsala 19an de, di bin bandora bandên leşkerî de, amûrên bayê (wekî klarinet) û tûncîn li komên klezmer zêde bûn. Akordiyon ji dawiya sedsala 19an ve hate bikaranîn. Tomarên destpêkê bandor li pêkhateya orkestrayan kirin.

Muzîka Klezmer kevneşopiyeke têkel e ku ji niggunîm (ניגונים – melodiyên bê peyv) ên Hasîdî, melodiyên gelêrî yên Yahûdî û ne-Yahûdî, muzîka dansê ya laîk û muzîka kinîştê (Hazzanut – חזנות) deyn kiriye. Ew bi xemilandinên xwe yên taybet (wekî krekhts – axîn), modên taybet (shtaygerim – שטייגערימס – wekî Ahava Raba, Mi Sheberakh) û rîtmên girêdayî dansan (wekî freylekhs, bulgar, sher, khosidl, hora/zhok, kolomeike) tê nasîn. Improvîzasyon beşeke girîng a muzîka klezmer bû.

Her çend gelek klezmerên destpêkê nenas bûn an beşek ji kapelyeyên (komên) malbatî bûn jî, tomarên destpêka sedsala 20an hin ji wan tomar kirin, wekî Orkestraya Romanî ya Belf (di navbera 1911-1914an de tomar kiriye), ku şêwaza wê bandor li vejînerên paşê kir. Gelek klezmerên Ewropî yên wekî Dave Tarras û Naftule Brandwein paşê li DYA navdar bûn. Klezmer di jiyana şêtilê de roleke navendî dilîst, muzîk ji bo dawetan (merasîmên wekî pêşwazîkirina bûkê, nixumandina bûkê, dansên wekî broyges tants – dansa lihevhatinê, patsh tants – dansa çepikan, freylekh – dansa şahiyê, sher – danseke çarçik) û pîrozbahiyên olî û bûyerên din ên komunal peyda dikir. Klezmeran pir caran ji bo temaşevanên ne-Yahûdî jî lêdixistin û bi vî awayî pirên çandî ava dikirin.

2.4. Jiyana Şêtilê: Civak, Çand û Kevneşopî

Şêtil (שטעטל, bi Yîdîş tê wateya “bajarok”) bajarokên sûkê yên biçûk ên li Rojhilata Ewropayê yên beriya Şerê Cîhanê yê Duyemîn bûn ku nifûseke wan a mezin a Yahûdî ya Yîdîş-axêv hebû, û pir caran piraniya herêmî pêk dianîn. Ew ji cîranên xwe yên gundî yên bi piranî Xiristiyan bi ol, pîşe, ziman û çanda xwe cuda dibûn. Taybetmendiya wan xaniyên darîn û kolanên nexemilandî bû.

Struktura civakî ya şêtilê tevlihev bû. Kehillah (קהילה – Civata Komunal/Kahal – קהל) saziya rêveberiya xweser bû ku berpirsiyarê karûbarên sivîl û olî, berhevkirina bacê, refaha civakî (xêrxwazî – tzedakah), perwerdehî û temsîlkirina li hemberî rayedarên derve bû. Rêveberiya wê parnasim û kahalmen dihewand. Bet Din (בית דין – Dadgeha Rabînî) nakokî li gorî qanûna Yahûdî (Halakha) çareser dikirin, qanûna olî diparast û di rêveberiya komunal de roleke navendî dilîst. Rabiyê civatê pir caran wekî Av Bet Din (serokê dadgehê) kar dikir. Di warê pîşeyan de cihêrengiyeke berbiçav hebû, ji karsaz û bazirganên dewlemend bigire heya esnaf (derzî, solker, xerat), bargiran, avkeş û xwediyên meyxaneyan (sîstema arenda – kirêdarî). Ev cihêrengî bû sedema pevçûnên sinfî û qatbûna civakî, ku di rûniştina kinîştê de jî diyar dibû. Xwendin pir dihat qîmetkirin, pir caran ji dewlemendiyê zêdetir. Jiyana malbatî baviksalarî û bi kevneşopiyên xurt ve girêdayî bû. Rolên zayendî bi gelemperî cihê bûn: kuran bala xwe didan xwendina Tewratê, dema ku keçan zanîna pratîkî distandin û karûbarên malê/aborî birêve dibirin. Jin pir caran li sûkê an di karsaziyên malbatî de dixebitîn. Tevlihevî û nezelalî jî hebûn, ku hin keçan heke îmkan hebûya xwendina laîk dişopandin.

Jiyana olî navenda jiyana şêtilê bû. Ol (Yidishkeyt, dindarî) rêberiya jiyana rojane dikir. Kinîşt navenda çalakiya olî û komunal bû. Şêtil qada sereke ya du tevgerên olî yên mezin bû: Hasîdîzm û Misnagdîzm. Hasîdîzm, ku îbadeta bi şahî, rola Tsadîk (Rebbe) û mîstîsîzma gelêrî tekez dikir, bi berfirehî belav bû. Misnagdîm (dijber), ku navenda wan Lîtvanya bû û di bin bandora kesayetên wekî Gaonê Vilnayê de bûn, xwendina Talmudî ya rewşenbîrî tekez dikirin û li dijî nûjeniyên Hasîdî derdiketin. Ev yek pir caran dibû sedema kinîştên cihê, malên xwendinê (shtiblekh – שטיבלעך) û derdorên civakî yên cihê, her çend jiyana bihevre jî pêkan bû.

Di warê çand û perwerdehiyê de, zimanê Yîdîş zimanê sereke yê axaftinê bû û hestek nasnameya cihê xurt dikir. Perwerdehî pir dihat qîmetkirin. Kuran ji temenekî biçûk diçûn cheder (חדר – dibistana seretayî ya kevneşopî), ku ji hêla melamed (מלמד – mamoste) ve dihatin perwerdekirin û alfabeya Îbranî, Tewrat (Xumaş) û şîroveyên Raşî hîn dibûn. Xwendekarên pêşketîtir diçûn yeshiva (ישיבה – zanîngehên Talmudî). Perwerdehiya keçan pir caran sînordartir û pratîktir bû, her çend paşê hin sîstemên dibistanên Yîdîş ên laîk jî derketin holê. Folklor û kevneşopî beşeke dewlemend a jiyana şêtilê bûn, bi çîrokên gelêrî (mayses – מעשיות), efsane, çîrokên mîstîk (dîbûk, cinên wekî Lîlît, golem, lamed-vavniks – ל”ו צדיקים – 36 kesên rast) ku baweriyên olî, serpêhatiyên dîrokî û fikar û hêviyên jiyana rojane nîşan didan. Pîrozkirina Şemiyê û cejnan navendî bû. Şêtil ji hêla nivîskarên klasîk ên Yîdîş (Mendele, Peretz, Sholem Aleichem, Singer) ve, pir caran bi têkelek nostaljî, rexneya civakî û vekolîna kevneşopî li hemberî modernîteyê, hate teswîr kirin. Sûk cîhekî sereke yê têkiliya aborî û civakî ya di navbera Yahûdî û gundiyên ne-Yahûdî de bû. Têkilî ji sîmbyotîk heya dijminane diguherîn, û bi pogrom û antîsemîtîzmê dihatin nîşankirin.

2.5. Tevgera Yîdîşîzmê û Navendên Çandî

Tevgera Yîdîşîzmê (ייִדישיזם – Yidishizm) tevgereke çandî û zimanî bû ku Yîdîş wekî zimanekî neteweyî û bingeha nasnameya Yahûdî ya nûjen û laîk diparast. Kesayetên sereke Mendele, Peretz, Sholem Aleichem û Yehoshua Mordechai Lifshitz bûn. Konferansa Czernowitzê (1908) bûyereke girîng bû ku Yîdîş wekî “zimanekî neteweyî yê gelê Yahûdî” îlan kir û behsa pêwîstiya perwerdehiya Yîdîş, çapemenî û şanoyê kir.

Torên dibistanên Yîdîş ên wekî TSYSHO (Rêxistina Dibistanên Yîdîş a Navendî) li Polonyayê û Kultur-Lige (Lîga Çandê) ku li KieVê hatibû damezrandin û li Ukrayna, Polonya û Romanyayê şaxên wê hebûn , di pêşxistina perwerdehiya Yîdîş a laîk de roleke girîng lîstin. Dibistanên din ên wekî “Tarbut” (Îbranî-Siyonîst), “Schul Kult” (Yîdîş-Siyonîst) û dibistanên pîşeyî yên ORTê jî hebûn. Cheder û yeshivayên kevneşopî jî berdewam bûn.

Navendên çandî yên sereke Varşova, Vilna û Odesa bûn. Varşova navendeke mezin a hilberîna çandî ya Yîdîş bû, bi rojnameyên Yîdîş (Haynt, Folks-tsaytung), Komeleya Nivîskar û Rojnamevanên Yîdîş û şanoyên Yîdîş ên girîng. Vilna, ku wekî “Orşelîma Lîtvanyayê” dihat nasîn , navenda YIVOyê û TSBKyê (şaxê TSYSHO) bû. Odesa navendeke girîng a çanda Yahûdî, wêjeya Yîdîş û şanoya Yîdîş a destpêkê bû. Navendên din ên girîng Łódź , Lviv (Lemberg) û Kiev (cihê damezrandina Kultur-Lige) bûn.

YIVO, ku ji hêla Max Weinreich, Nokhem Shtif û Zalmen Reyzen ve hatibû damezrandin , di lêkolîna akademîk û standardîzekirina zimanê Yîdîş û parastina çanda Aşkenazî de bû xaleke werçerxê. Zamlerên (berhevkarên) YIVOyê gelek materyal berhev kirin.

Destkeftiyên çandî yên Serdema Zêrîn a Yîdîş nîşan didin ku zimanekî ku ji hêla اقلیەتke bindest û pir caran perîşankirî ve tê axaftin, çawa dikare bibe navgîna îfadeya hunerî ya sofîstîke û cihêreng, û bi awayekî girîng beşdarî wêje û çanda cîhanê bibe, wekî ku Xelata Nobelê ya Singer jî nîşan dide.

Tabloya 2: Kesayet û Tevgerên Sereke yên Serdema Zêrîn a Çanda Yîdîşê

Qad (Field)	Kesayet/Tevger (Figure/Movement)	Katkîyên Sereke (Major Contributions)	Berhem/Bûyerên Girîng (Key Works/Events)
Wêje (Literature)	Mendele Moykher Sforim	“Bapîrê” wêjeya Yîdîş a nûjen, realîzm, rexneya civakî	Dos Kleyne Mentshele, Fishke der Krumer
Wêje (Literature)	I.L. Peretz	“Bavê” wêjeya Yîdîş a nûjen, modernîzm, temayên folklorîk û civakî	“Bontshe Shvayg”, Di Goldene Keyt
Wêje (Literature)	Sholem Aleichem	Mîzah û pathos, teswîra jiyana şêtilê	Çîrokên Tevye Şîrfiroş, Kasrilevke
Wêje (Literature)	Isaac Bashevis Singer	Xelata Nobelê, folklor, mîstîsîzm, temayên gerdûnî	Sotn in Goray, Di Familye Mushkat, “Yentl”
Şano (Theatre)	Avrom Goldfaden	“Bavê Şanoya Yîdîş”, operet û komedî	Shmendrik, Di Kishefmakherin
Şano (Theatre)	Jacob Gordin	Reformkirina şanoyê, dramayên realîst	Mirele Efros, Got, Mensh un Tayvl
Şano (Theatre)	S. Ansky	Lîstika îkonîk a Yîdîş	Der Dibuk
Şano (Theatre)	Vilna Troupe (Vilner Trupe)	Şanoya hunerî, lîstika komî, tûrên navneteweyî	Pêşandana yekem a Der Dibuk, Yoshke Muzikant
Şano (Theatre)	GOSET (Moscow State Yiddish Theatre)	Şanoya avant-gard a Sovyetê, beşdariyên Chagall	Adaptasyonên Sholem Aleichem, Keyn Lîr
Muzîk (Music)	Muzîka Klezmer (Klezmer Music)	Muzîka kevneşopî ya Aşkenazî ji bo pîrozbahiyan	Orkestraya Romanî ya Belf (tomarên destpêkê)
Yîdîşîzm (Yiddishism)	Czernowitz Conference (1908)	Îlankirina Yîdîşê wekî “zimanekî neteweyî”	Pêşxistina statuya Yîdîşê
Saziyên Çandî (Cultural Institutions)	YIVO (Yidisher Visnshaftlekher Institut)	Navenda lêkolîn, standardîzekirin û parastina çanda Yîdîş	Damezrandina li Vilnayê (1925), berhevkirina arşîvan
Perwerdehî (Education)	TSYSHO (Central Yiddish School Org.)	Tora dibistanên Yîdîş ên laîk li Polonyayê	Perwerdehiya bi Yîdîş, metodên pêşverû
Perwerdehî (Education)	Kultur-Lige	Pêşxistina çanda Yîdîş di hemû waran de	Dibistan, pirtûkxane, kovar li Ukrayna, Polonya, Romanya
Weşangerî (Publishing)	Boris Kletskin (Vilner Farlag)	Weşangerê sereke yê wêjeya Yîdîş a nûjen	Weşandina berhemên klasîkan, kovarên wêjeyî

Beşa III: Holokost û Bandora Wê ya li ser Ziman û Çanda Yîdîş

Holokost, ango Khurbn (חורבן – wêranî) bi Yîdîş, ne tenê karesateke mirovî bû, lê di heman demê de derbeyeke mirinê li ziman û çanda Yîdîş li Rojhilata Ewropayê xist. Armanca Naziyan ne tenê tunekirina fîzîkî ya gelê Yahûdî bû, lê herwiha ji holê rakirina şaristanî û bîranîna wan bû, û Yîdîş wekî beşeke bingehîn a vê mîrasê hedefeke sereke bû.

3.1. Qirkirin û Wêrankirin

Holokost bû sedema kuştina bi qasî 5 heya 6 mîlyon Yahûdiyan, ku tê texmîn kirin 85% ji wan Yîdîş-axêv bûn. Ev windahiyeke demografîk a karesatbar bû ji bo ziman. Struktura fîzîkî û civakî ya jiyana Yahûdiyan a Rojhilata Ewropayê, nemaze şêtilên ku dilê Yîdîşlandê bûn, bi awayekî sîstematîk hatin wêran kirin. Navendên çandî yên mezin ên wekî Varşova û Vilna, ku berê navendên jîndar ên afirîneriya Yîdîş bûn, wêran bûn.

Bi hezaran nivîskar, helbestvan, lîstikvan, muzîkjen û rewşenbîrên Yîdîş hatin kuştin. Pirtûkxaneyên Yahûdî, arşîv (tevî beşên koleksiyona YIVOyê ya Vilnayê berî ku hin jê werin rizgarkirin an veşartin), çapxane, kinîşt û koleksiyonên kesane yên pirtûk, destnivîs, huner û tiştên rîtuelî bi awayekî sîstematîk ji hêla Naziyan ve hatin talan kirin an jî wêran kirin. Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg (ERR) yek ji saziyên sereke yên Nazî bû ku di vê talanê de cih girt. Wêrankirina civakan tê wateya windabûna muzîkjenên Klezmer û qutbûna veguhestina kevneşopî ya repertuwarê. Şano hatin girtin, û lîstikvan û şanoger hatin kuştin an neçar man birevin, ku ev yek binesaziya şanoyê wêran kir.

3.2. Berxwedana Çandî û Ruhî

Li hemberî van şert û mercên hovane, gelek Yahûdiyan bi riya çalakiyên çandî û ruhî berxwedan nîşan dan. Nivîsandin di geto û kampan de berdewam kir; rojnivîsk, helbest, stran û lîstik wekî rengekî berxwedana ruhî û çandî hatin afirandin. Mînakên wekî Mordecai Gebirtig (“Es Brent” – Dişewite), Hirsh Glik (“Strana Partîzanan”), û Itzhak Katzenelson (“Strana Gelê Yahûdî yê Kuştî”) di vê çarçoveyê de girîng in.

Perwerdehiya veşartî, pirtûkxane, pêşandanên şanoyê, konser û pîrozkirinên olî li getoyan û heta li hin kampan jî hatin organîzekirin. Hewldanên ji bo parastina mîrasa çandî jî hebûn. Arşîva Oneg Shabbat (Arşîva Ringelblum) li Getoya Varşovayê, ku ji hêla Emanuel Ringelblum ve dihat birêvebirin, gelek belgeyên li ser jiyana Yahûdiyan û zordariyê berhev kirin. Li Vilnayê, “Tûgaya Kaxezê”, ku ji zanyar û helbestvanên Yahûdî yên wekî Avrom Sutzkever û Shmerke Kaczerginski pêk dihat, jiyana xwe xistin xeterê ji bo rizgarkirin û veşartina pirtûk û destnivîsên hêja yên ji koleksiyonên YIVOyê ku Naziyan dixwest talan bikin an jî tune bikin.

Zimanê Yîdîş bi xwe jî adapte bû; peyv û wateyên nû derketin holê ji bo teswîrkirina rastiyên nû û karesatbar ên Holokostê, ku wekî “Khurbn Yidish” (חורבן ייִדיש – Yîdîşa Wêraniyê) tê zanîn. Ev pêşketina zimanî rengekî şahidiyê bû. Zanyarên wekî Israel Kaplan ev guhertinên zimanî tomar kirin. Tundî û berfirehiya Holokostê rasterast bû sedema afirandina “Khurbn Yidish”, ji ber ku çavkaniyên zimanî yên heyî têrê nedikirin ji bo îfadekirina trawmayên bêhempa û rastiyên nû yên jiyana geto û kampê.

Çîroka Yîdîşê di dema Holokostê de rola krîtîk a ziman û çandê di parastina nasnameyê û berxwedana li hember zordariyê de, heta di şert û mercên herî dijwar de, radixe ber çavan. Di heman demê de ew girîngiya hewildanên arşîvkirinê di parastina bîranîna çandên perîşankirî de tekez dike.

Beşa IV: Rewşa Piştî Holokostê û Hewldanên Vejandinê

Piştî Holokostê, ziman û çanda Yîdîş ketin qonaxeke nû ya dijwar, lê di heman demê de jîndar. Wêrankirina navendên wê yên li Rojhilata Ewropayê û kuştina bi milyonan axêverên wê, bandoreke kûr li ser paşeroja Yîdîşê kir. Lêbelê, li hemberî vê karesatê, hewildanên ji bo parastin û vejandina Yîdîşê li deverên cihêreng ên cîhanê derketin holê.

4.1. Kêmbûna Axêveran û Asîmîlasyon

Karesata demografîk a ku Holokostê bi xwe re anî, bi kuştina bi milyonan axêverên Yîdîş, bingeha ziman bi awayekî dramatîk qels kir. Kesên ku ji Holokostê sax mabûn, pir caran koçî Îsraêl, Amerîka, Ewropaya Rojava û Awistralyayê kirin, ku ev yek bû sedema belavbûna civakan û asîmîlasyona zimanî ya zêdetir li derdorên nû.

Li Yekîtiya Sovyetê, piştî serdemeke kurt a piştgiriya dewletê di salên 1920an de, çand û alîgirên Yîdîş di bin zordariya Stalîn de bi tundî hatin tepisandin. Ev yek bi girtina dibistanan, şanoyan (wekî GOSET di 1949an de), û weşanxaneyan, û kuştina nivîskarên Yîdîş (wekî di Şeva Helbestvanên Kuştî de, 1952) pêk hat.

Tevgera Hêbraîst û polîtîkayên li Îsraêlê jî bandorek li ser Yîdîşê kirin. Tevgera Siyonîst û Dewleta Îsraêl a destpêkê Îbranî wekî zimanê neteweyî pêş xistin û pir caran Yîdîş bi awayekî aktîf bê teşwîq kirin an jî marjînalîze kirin. Di navbera civakên olî yên alîgirê Yîdîş û civakên laîk ên alîgirê Îbranî de rageşî hebûn.

Li welatên Rojava, nifşên ciwan pir caran ji bo entegrasyona civakî û aborî zimanê herêmî li şûna Yîdîşê hilbijartin.

4.2. Navendên Nû û Vejîna Çandî

Li gel kêmbûnê, Yîdîş di nav civakên Haredî û Hasîdî de, nemaze li Îsraêl, DYA (mînak, Brooklyn), Kanada û Ewropayê, wekî zimanê jiyana rojane û veguhestina navbera nifşan bi awayekî girîng berdewam dike. Ji bo van civakan, Yîdîş pir caran zimanê yekem e û amûreke parastina cihêbûna çandî û olî ye. Hejmara axêveran di van civakan de zêde dibe.

Di warê Yîdîşîzma laîk û eleqeya akademîk de, bernameyên xwendina Yîdîşê li zanîngehên cîhanê zêde bûne. Saziyên wekî YIVO (ku navenda wê barkir New Yorkê) , Navenda Pirtûkên Yîdîş , û beşên cihêreng ên zanîngehan di lêkolîn, parastin û perwerdehiyê de rolên sereke dilîzin. Kursên zimanê Yîdîş, bernameyên havînê (mînak, Bernameya Uriel Weinreich a YIVOyê) , û platformên hînbûna serhêl (mînak, Duolingo, Bluebird Languages, dersên serhêl ên Workers Circle, In geveb) zêde bûne. Projeyên dîjîtalkirin û wergerandinê yên ji bo pirtûk, arşîv û materyalên çandî yên Yîdîş (mînak, Koleksiyonên Serhêl ên Vilnayê yên Edward Blank ên YIVOyê, Judaica Europeana) û wergerandina wêjeya Yîdîş jî girîng in.

Vejîna hunerên Yîdîş jî berbiçav e. Nivîsandina bi Yîdîş ji hêla nivîskarên hevdem ve, tevî yên ji civakên Haredî û derdorên laîk, berdewam dike. Weşandina berhemên nû û wergeran jî didome. Kovarên wekî Afn Shvel, Yugntruf, Naye Vegn, Toplpunkt, In geveb platformên girîng in. Di warê şanoyê de, komên şanoyê yên Yîdîş ên saxmayî û nû (mînak, Folksbiene li NY, Yiddishpiel li Îsraêl, Şanoya Yîdîş a Dora Wasserman li Montreal, Şanoya Yahûdî ya Ester Rachel û Ida Kaminska li Varşovayê) lîstikên klasîk û nû pêşkêş dikin, carinan bi sernivîs an werger. Muzîka Klezmer ji salên 1970an û vir ve vejîneke girîng dîtiye, bi komên nû, festîval û hevgirtinên nav-cûreyî. Kesayetên sereke yên vejînê Giora Feidman, The Klezmorim, Kapelye, Andy Statman û Zev Feldman in.

Gelek însiyatîf û rêxistinên çandî ji bo parastina Yîdîşê dixebitin. YIVO bi lêkolîn, parastin (arşîv, pirtûkxane), perwerdehî (bernameyên ziman, ders, pêşangeh) û weşangeriyê berdewam dike. Navenda Pirtûkên Yîdîş pirtûkên Yîdîş rizgar dike, dîjîtal dike û werdigerîne; bernameyên perwerdehiyê, bûrs û însiyatîfên çandî pêşkêş dike. The Workers Circle (Arbeter Ring) hînkirina zimanê Yîdîş, civaka Yahûdî û çanda Aşkenazî pêş dixe. Lîga ji bo Yîdîş (Yidish-lige) bikaranîna aktîf a Yîdîşê, modernîzekirinê pêş dixe û kovara Afn Shvel û ferhengan diweşîne. Navenda Navneteweyî ya Yîdîş a Kongreya Cîhanî ya Yahûdiyan (Vilnius) ziman û çanda Yîdîş, muzîka Klezmer û stranên Yîdîş pêş dixe. Rêxistinên din û fon jî hene, wekî Bernameya Mîrasa Yahûdî ya Fona Bîrdariyên Cîhanê , grantên cihêreng ji bo parastina Yîdîşê , û însiyatîfên hikûmetî (mînak, Swêd).

Lêbelê, dijwarî û nîqaş berdewam dikin. UNESCO Yîdîş wekî zimanekî “bi teqezî di xetereyê de” binav dike. Nîqaşa “vejînê” li ser wê yekê ye ku gelo hewildanên heyî vejîneke rastîn pêk tînin an tenê parastinê, û rola Yîdîşa Hasîdî li hemberî Yîdîşa laîk çi ye. Hin kes argûman dikin ku “mema vejînê” dikare biçûkxistin be. Jîndariya ziman, pirsgirêkên veguhestina navbera nifşan, qada bikaranînê, û fonksiyona sembolîk li hemberî ragihandinê ya Yîdîşê di derdorên laîk de mijarên girîng in.

Rêgeha piştî Holokostê ya Yîdîşê têkiliyek tevlihev a kêmbûn û berxwedanê ye, ku ji hêla îdeolojiyên hevrik (Hêbraîzm li hemberî Yîdîşîzmê, kevneşopiya olî li hemberî laîktiyê, asîmîlasyon li hemberî parastina çandî) û çarçoveyên sosyo-polîtîk ên li deverên cihêreng ên cîhanê ve hatiye teşekirin. Vejîna hevdem a Yîdîşê, nemaze di derdorên laîk û akademîk de, pir caran ji hêla lêgerîna reh, nasnameya çandî û daxwaza ji nû ve girêdana bi mîraseke windabûyî ve tê rêvebirin, ne ji bo ragihandina rojane ya hemû aliyên jiyanê (wekî beriya Holokostê). Wêrankirina navenda axaftina Yîdîş a Ewropî di dema Holokostê de rasterast bû sedema veguheztina navendên çandî yên Yîdîş bo cihên wekî New York, Montreal û Îsraêlê, û bi bingehîn dîmena sosyo-zimanî ya ziman guhert. Hewldanên ji bo vejandin û domandina Yîdîşê di sedsala 21an de ji bo ziman û çandên din ên di xetereyê de dersên hêja pêşkêş dikin.

Tabloya 3: Hewldanên Vejandin û Parastina Yîdîşê yên Hemdem

Rêgez/Sektor (Approach/Sector)	Sazî/Înîsiyatîfên Sereke (Key Institutions/Initiatives)	Çalakiyên Sereke (Main Activities)	Bandor/Encam (Impact/Outcome)
Civatên Haredî/Hasîdî (Haredi/Hasidic Communities)	Civakên Hasîdî yên cihêreng (Satmar, Lubavitch hwd.)	Bikaranîna rojane ya Yîdîşê, perwerdehiya bi Yîdîş, weşanên bi Yîdîş	Parastina Yîdîşê wekî zimanekî zindî, zêdebûna hejmara axêveran
Lêkolînên Akademîk û Zanîngeh (Academic Studies and Universities)	YIVO, Zanîngeha Columbia, Zanîngeha Tel Aviv, hwd.	Bernameyên xwendina Yîdîş, lêkolîn, konferans, weşanên akademîk	Zêdekirina têgihiştina Yîdîşê, perwerdekirina nifşên nû yên lêkolîneran
Navendên Çandî (Cultural Centers)	YIVO, Yiddish Book Center, The Workers Circle, League for Yiddish	Parastina arşîvan, dîjîtalkirin, werger, dersên ziman, bûyerên çandî	Gihîştina berfireh a mîrasa Yîdîş, avakirina civakê
Teknolojî û Medya Serhêl (Technology and Online Media)	Duolingo, In geveb, Bluebird Languages, YouTube kanalên Yîdîş	Kursên zimanî yên serhêl, kovarên dîjîtal, civakên serhêl, naveroka medyayê	Hêsankirina hînbûna Yîdîşê, girêdana axêver û eleqedaran li seranserê cîhanê
Hunerên Performansê (Performing Arts)	Folksbiene, Yiddishpiel, komên Klezmer ên nûjen	Pêşandanên şanoyê yên Yîdîş, konserên Klezmer, festîval	Jîndarkirina kevneşopiyên hunerî yên Yîdîş, gihîştina temaşevanên nû

Beşa V: Nirxandinên Akademîk û Dîroknivîsiya Lêkolînên Yîdîşê

Lêkolînên Yîdîş, wekî dîsîplîneke akademîk, xwedî dîrokeke dewlemend û nîqaşên jîndar e. Ji destpêka sedsala 20an û vir ve, zanyaran hewl dane ku reh, pêşketin, wêje û çanda zimanê Yîdîş fam bikin û şîrove bikin.

5.1. Dîroknivîsiya Lêkolînên Yîdîşê

Pêşengên lêkolînên Yîdîşê bingeha vê qadê danîn. Max Weinreich (1894-1969) yek ji damezrînerên YIVOyê bû û bi berhema xwe ya mezin Geshikhte fun der yidisher shprakh (Dîroka Zimanê Yîdîş) Yîdîş wekî qadeke lêkolînê ya akademîk a meşrû destnîşan kir. Xebata wî pêşketina navxweyî û girîngiya çandî ya Yîdîşê tekez kir. Uriel Weinreich (1926-1967), kurê Max Weinreich, zanyarekî zimanî yê bibandor bû, nivîskarê College Yiddish û Languages in Contact. Wî beşdariyên girîng di diyalektolojiya Yîdîşê de (Atlasa Ziman û Çanda Aşkenazî – LCAAJ) û sosyolînguîstîkê de kir. Saziya YIVO bi xwe di pêşxistina lêkolînan de roleke navendî lîst.

Di nav lêkolînerên hevdem ên girîng de, Dovid Katz (jidayikbûn 1956) di warên zimanî, diyalektolojî (Atlasa Yîdîşa Bakur-rojhilatî), û dîroka ziman û çanda Yîdîş de (Words on Fire) xebatên berbiçav kirine. Joshua Fishman (1926-2015) di sosyolojiya zimanê Yîdîş de kesayetekî sereke bû, ku li ser bikaranîna Yîdîşê li Amerîka, rola wê di saziyan de, û polîtîkayên zimanî xebitî. Benjamin Harshav (Hrushovski) (1928-2015) bi lêkolînên xwe yên li ser wêjeya Yîdîş û modernîzmê, û têkiliya di navbera Yîdîş û Îbranî de tê nasîn; berhemên wî yên wekî The Meaning of Yiddish û Language in Time of Revolution girîng in. Dan Miron (jidayikbûn 1932) yek ji rexnegirên herî bibandor ê wêjeya Yîdîş û Îbranî ya nûjen e, ku li ser rabûna çîroka Yîdîş a nûjen û wêneyê şêtilê di wêjeyê de xebitiye (A Traveler Disguised, The Image of the Shtetl). Ruth Wisse (jidayikbûn 1936) di warê rexneya wêjeyî ya Yîdîş de, bi taybetî li ser Sholem Aleichem û I.L. Peretz, û kanona wêjeyî ya Yahûdî ya nûjen xebatên girîng kirine (The Schlemiel as a Modern Hero, The Modern Jewish Canon). David G. Roskies (jidayikbûn 1948) li ser wêjeya Yîdîş, folklora Aşkenazî, û bersivên çandî yên li hember karesatê, nemaze Holokostê, xebitiye (Against the Apocalypse, A Bridge of Longing, The Shtetl Book). Chava Weissler bi lêkolînên xwe yên li ser wêjeya olî ya jinên Yîdîş-axêv, nemaze tkhines (duayên taybet ên jinan), tê nasîn (Voices of the Matriarchs). Cecile Esther Kuznitz dîroka YIVOyê li Vilnayê û rola wê di avakirina çanda Yahûdî ya nûjen de vekolaye (YIVO and the Making of Modern Jewish Culture). Samuel Kassow bi xebata xwe ya li ser Arşîva Ringelblum a Getoya Varşovayê û rola Emanuel Ringelblum di belgekirina Holokostê de tê nasîn (Who Will Write Our History?). Barbara Kirshenblatt-Gimblett (jidayikbûn 1942) di warên folklora Yîdîş, performansa etnografîk, û lêkolînên mûzeyan de beşdariyên girîng kirine. Janet Hadda (1945-2023) rexneya psîkoanalîtîk li ser wêjeya Yîdîş, bi taybetî li ser Isaac Bashevis Singer û Yankev Glatshteyn, sepandiye (Isaac Bashevis Singer: A Life, Passionate Women, Passive Men). Naomi Seidman (jidayikbûn 1961) li ser zayend, zayendîtî û wergerê di wêjeya Yîdîş û Îbranî de xebitiye (A Marriage Made in Heaven: The Sexual Politics of Hebrew and Yiddish, The Marriage Plot).

5.2. Nîqaşên Akademîk ên Sereke di Lêkolînên Yîdîşê de

Qada lêkolînên Yîdîş bi nîqaşên akademîk ên girîng dewlemend e:

Rehên Zimanê Yîdîş: Wekî ku li jor hate behs kirin, nîqaş li ser cih û dema rastîn a derketina Yîdîşê berdewam dike, bi teoriyên ku balê dikişînin ser Rhineland, herêma Danubê, an jî bandorên Slavî yên kûrtir. Nîqaşa li ser ka Yîdîş zimanekî Germanî ye yan zimanekî Slavî yê relexîfîkirî (wekî ku ji hêla Paul Wexler ve hatî pêşniyar kirin) yek ji van nîqaşên bingehîn e, her çend piraniya zimannasan Yîdîşê wekî zimanekî Germanî dipejirînin.
Têgeha “Serdema Zêrîn”: Hin lêkolîner têgeha “Serdema Zêrîn” ji bo çanda Yîdîş rexne dikin an jî bi awayekî kompleksitir dinirxînin, û balê dikişînin ser şert û mercên dijwar ên civakî-aborî û siyasî yên ku ev çand di nav de geş bûye. Nîqaş li ser wê yekê heye ku gelo ev serdem bi rastî “zêrîn” bû yan jî îdealîzekirineke paşverû ye.
Teswîra Şêtilê di Wêjeyê de (Mît û Rastî): Nûnertiya şêtilê di wêjeya Yîdîş de (ji hêla Mendele, Sholem Aleichem, Peretz, Singer) mijareke nîqaşê ye. Hin lêkolîner balê dikişînin ser meyla nostaljîk an îdealîzekirî ya van teswîran, dema ku yên din rexneya civakî û realîzma di van berheman de tekez dikin. Pirs ev e ku şêtila wêjeyî çiqasî rastiya dîrokî nîşan dide.
Avakirina Kanona Wêjeya Yîdîş: Kîjan nivîskar û berhem wekî beşek ji kanona wêjeya Yîdîş tên hesibandin û pêvajoyên ku vê kanonê teşe dane (bandorên îdeolojîk, siyasî, zayendî) mijarên nîqaşê ne. Rola rexnegir û weşangeran di vê pêvajoyê de girîng e.
Bandora Holokostê li ser Yîdîşê: Nirxandinên krîtîk ên li ser bandora Holokostê ne tenê kêmbûna hejmara axêveran, lê herwiha guhertinên di ziman bi xwe de (Khurbn Yidish), û awayên ku wêje û çandê bersiv dane vê karesatê, vedikolin.
Vejîna Yîdîşê: Cewher û berfirehiya “vejîna” Yîdîşê ya hevdem mijareke nîqaşê ye. Gelo ev vejîn bi rastî ziman ji mirinê rizgar dike, an tenê formeke parastina mîrasê ye? Rola civakên Hasîdî li hemberî hewildanên laîk çi ye?.

5.3. Rexneya Wêjeyî û Kesayetên Girîng

Rexneya wêjeyî ya Yîdîş ji bo têgihiştina kûrahiya vê wêjeyê û çarçoveya wê ya çandî girîng e. Kesayetên ku li jor hatin behs kirin (Miron, Wisse, Roskies, Harshav, hwd.) di vî warî de xebatên bingehîn kirine. Bi taybetî, nirxandinên li ser berhemên Isaac Bashevis Singer pir cihêreng in. Rexnegirên Yîdîş ên hevdem carinan wî ji ber temayên wî yên “ekzotîk” an jî nêzîkatiya wî ya li hember kevneşopiyê rexne dikirin, lê Xelata wî ya Nobelê baldariyeke mezin kişand ser Yîdîşê. Wekî ku hate gotin, berhemên wî pir caran li ser jiyana şêtilê, folklor, mîstîsîzm û bandora Holokostê disekinin.

5.4. Çavkaniyên Akademîk

Ji bo lêkolînên Yîdîş, gelek kovarên akademîk ên girîng hene, wekî YIVO Annual, In geveb: A Journal of Yiddish Studies (kovareke dîjîtal a bi gihîştina vekirî) , East European Jewish Affairs , û Polin: Studies in Polish Jewry (ku carinan gotarên li ser Yîdîşê dihewîne). Herwiha, kovarên giştî yên lêkolînên Yahûdî yên wekî AJS Review, Jewish Social Studies, û Prooftexts jî pir caran gotarên têkildar diweşînin.

Pirtûkên bingehîn ên wekî History of the Yiddish Language ya Max Weinreich , The World of Sholom Aleichem ya Maurice Samuel , A History of Yiddish Literature ya Sol Liptzin , Words on Fire ya Dovid Katz , û berhemên rexneyî yên Dan Miron, Ruth Wisse, David Roskies û Benjamin Harshav ji bo têgihiştina qadê girîng in. Pirtûkên nûtir ên wekî The Golden Age Shtetl ya Yohanan Petrovsky-Shtern , Survivors and Exiles: Yiddish Culture after the Holocaust ya Jan Schwarz , û Occupied Words: What the Holocaust Did to Yiddish ya Hannah Pollin-Galay perspektîfên nû li ser mijarên taybetî pêşkêş dikin. Lîsteyên weşanên Navenda Pirtûkên Yîdîş jî çavkaniyeke baş e ji bo pirtûkên li ser dîrok û çanda Yîdîş. Dîroknivîsiya lêkolînên Holokostê ya Yîdîş jî qadeke girîng e, ku ji hêla lêkolînerên wekî Mark L. Smith ve hatiye vekolandin.

Encam

Ziman û çanda Yîdîş a Yahûdiyên Aşkenazî li Rojhilata Ewropayê xwedî dîrokeke dirêj û tevlihev e, ku ji hevgirtina hêmanên Germanî, Îbranî û Slavî dest pê dike û digihîje serdemeke zêrîn a afirîneriya wêjeyî, şanoyî û muzîkî. Jiyana şêtilê, bi hemû aliyên xwe yên civakî, aborî û olî, çarçoveya sereke ya vê çandê pêk dianî. Nivîskarên mezin ên wekî Mendele Moykher Sforim, I.L. Peretz, Sholem Aleichem û bi taybetî Isaac Bashevis Singer, ku Xelata Nobelê wergirt, dewlemendî û kûrahiya vê çandê ji cîhanê re eşkere kirin.

Lêbelê, Holokostê bi awayekî karesatbar bandor li ser ziman û çanda Yîdîş kir, bi kuştina piraniya axêverên wê û wêrankirina navendên wê yên çandî. Piştî Holokostê, Yîdîş bi kêmbûneke mezin re rû bi rû ma, ji ber asîmîlasyon, zordariya siyasî li hin deveran, û pêşxistina Îbranî li Îsraêlê.

Tevî van hemû dijwariyan, Yîdîş îro ji holê ranabûye. Ew di nav civakên Haredî û Hasîdî de wekî zimanekî zindî yê jiyana rojane berdewam dike. Di heman demê de, eleqeyeke akademîk û laîk a nû ji bo fêrbûn û vejandina ziman û çanda Yîdîş heye. Saziyên wekî YIVO û Navenda Pirtûkên Yîdîş, ligel zanîngeh û înîsiyatîfên serhêl, di parastin û pêşxistina mîrasa Yîdîş de roleke girîng dilîzin. Muzîka Klezmer û şanoya Yîdîş jî formên vejînê dijîn.

Pêşeroja Yîdîşê bi gelek faktoran ve girêdayî ye, di nav de domdariya veguhestina navbera nifşan di civakên olî de, serkeftina hewildanên vejînê yên laîk, û piştgiriya sazî û civakê. Lêkolînên Yîdîş wekî qadeke akademîk berdewam dikin ku ronahiyê bidin ser dîrok, ziman, wêje û çanda yekane ya ku Yîdîş temsîl dike. Çîroka Yîdîşê çîroka berxwedan, adaptasyon û domdariya çandî ye li hemberî şert û mercên herî dijwar.

Çavkanî