1. Pêşgotin: Efsaneya Papa Joan û Çarçoveya Wê ya Dîrokî-Çandî

Efsaneya Papa Joan, yek ji çîrokên herî balkêş û mayînde yên Serdema Navîn e, behsa jineke dike ku tê îdiakirin di bin nasnameya mêrekî de bûye papa û serweriya Dêra Katolîk kiriye.¹ Riwayeta bingehîn bi gelemperî wiha ye: jinek zana û azwer, ji bo ku xwe bigihîne perwerdehiyê û di hiyerarşiya dêrê de bilind bibe, xwe wek mêr nîşan dide, heta radeya ku wek papa tê hilbijartin. Lêbelê, sira wê bi awayekî dramatîk, pir caran bi zayîna wê di dema merasîmeke giştî ya papayî de, eşkere dibe.¹ Tevî ku ev çîrok bi sedsalan e bala gel û zanyaran kişandiye, lihevhatineke giştî di nav dîroknasên nûjen de heye ku Papa Joan kesayetiyeke efsaneyî ye û ne xwedî bingeheke dîrokî ya rastîn e.¹ Dêra Katolîk bi xwe jî vê çîrokê wekî çêkirinekê ji bo têkbirina otorîteya xwe red dike.¹

Lêbelê, ya ku Papa Joan dike mijareke lêkolînê ya girîng ne rastiya wê ya dîrokî, lê belê berdewamiya wê ya sosret û kapasîteya wê ya ji bo kişandina berjewendiyê ye, tevî ku bi gelemperî wekî efsane tê hesibandin.¹ Ev yek nîşan dide ku hêza efsaneyê ne tenê di rastbûna wê de, lê di kapasîteya wê ya sembolîk de ye ku têkilî fikar û xeyalên kûr ên civakî bike. Efsane cara yekem di kronîkên sedsala 13an de derdikeve holê, ango bi qasî çar sed salan piştî dema ku tê îdiakirin Papa Joan di sedsala 9an de jiyaye.¹ Ev valahiya demkî yek ji argumanên sereke yên li dijî rastiya dîrokî ya efsaneyê ye.

Ev gotara akademîk armanc dike ku analîzeke berfireh a efsaneya Papa Joan bi zimanê Kurdî pêşkêş bike. Ew ê li ser kokên efsaneyê, nîqaşên dîrokî yên derbarê rastbûna wê, çarçoveya civakî-çandî ya ku tê de derketiye holê, bandorên wê yên çandî yên cihêreng, û şîroveyên zanistî yên nûjen raweste. Girîngiya efsaneyê ne wekî rastiyeke dîrokî, lê wekî diyardeyeke çandî ye ku di serdemên cuda de fikar, rexne û daxwazên mirovan nîşan dide.¹ Berdewamiya efsaneya Papa Joan, tevî redkirina wê ya dîrokî, nîşan dide ku mirov bi awayekî bingehîn ji vebêjeriyên ku strukturên desthilatdariyê yên sazkirî û normên zayendî dipirsin, dilgiran in. Rastbûna dîrokî ya efsaneyê ji hêla piraniya delîlan ve tê red kirin.¹ Dîsa jî, çîrok bi berdewamî di medya û çarçoveyên çandî yên cihêreng de tê vegotin û ji nû ve tê şîrove kirin.¹ Ev cudahî destnîşan dike ku nirxa efsaneyê ji bingeha wê ya rastîn wêdetir e; ew têkilî fikar û xwestekên kûr ên civakî dibe. Temayên wekî azweriya jinê, binpêkirina rolên zayendî, rexnekirina otorîteyê, û îhtîmala dîrokên veşartî her tim aktual in.¹ Ji ber vê yekê, mayîndebûna efsaneyê şahidiyek e ji bo adaptasyona wê wekî vebêjeriyeke sembolîk ku dikare li gorî fikar û daxwazên serdemên dîrokî û tevgerên çandî yên cihêreng (mînak, Reformasyon, tevgerên femînîst) were şekildanîn.

Wekî din, daxwaza ji bo nivîsandina gotareke akademîk a Kurdî ya berfireh li ser vê mijarê, nîşana gihîştina çandî ya gerdûnî ya efsaneyê û têkildariya wê ji bo civakên zimanî û zanistî yên cihêreng li derveyî kokên wê yên Rojava ye. Efsaneya Papa Joan di serdema navîn a Ewropayê de derketiye holê ¹, û piraniya lêkolîn û berhemên çandî yên pê re têkildar bi zimanên Rojava bûne. Lêbelê, daxwaza ji bo gotareke Kurdî eleqeyekê ji bo nîqaşkirina vê efsaneyê di çarçoveyeke zanistî ya Kurdî de nîşan dide. Ev yek pêşniyar dike ku temayên efsaneyê (desthilatdarî, zayend, ol, dîroka veşartî) xwedî cazibeyeke gerdûnî ne ku ji sînorên wê yên çandî yên destpêkê wêdetir diçin. Amadekirina gotareke bi vî rengî beşdarî têgihiştina navçandî ya li ser awayê xebitandin û şîrovekirina efsaneyan li seranserê cîhanê dibe.

2. Vebêjeriya Efsaneyê: Jiyan, Papaxanî û Îfşabûna Papa Joan

Vebêjeriya efsaneya Papa Joan, tevî ku di hûrguliyan de guhertin hene, bi gelemperî li ser xeteke bingehîn dimeşe ku jiyana jinekê ji dayikbûnê heta gihîştina papatiyê û paşê jî eşkerebûna wê ya dramatîk vedibêje.¹

Kok û Jiyana Destpêkê: Bi gelemperî tê gotin ku Joan li Mainz, Almanyayê ji dayik bûye, her çend hin çavkanî wê wekî Îngilîz jî binav dikin.¹ Ji bo ku bikaribe perwerdehiyê bibîne, ku di wê demê de ji jinan re bi giranî qedexe bû, wê xwe wek mêr nîşan daye, pir caran bi navê John Anglicus an Johannes Anglicus, û gelek caran bi hezkiriyekî mêr re rêwîtî kiriye.¹ Tê gotin ku ji bo xwendina bilind çûye Atînayê.¹

Bilindbûna di Hiyerarşiya Dêrê de: Piştî ku diçe Romayê, bi zanistî û dîndariya xwe navûdengê bi dest dixe, dersên zanistî/hunerên lîberal dide, û bandorê li karbidestên dêrê dike.¹ Ew di hiyerarşiyê de bilind dibe, dibe sekreterê curia û paşê jî kardînal.¹

Hilbijartina wek Papa: Piştî mirina Papa Leo IV, li dora sala 855 PZ, ew wek papa tê hilbijartin, pir caran bi navê John VIII.¹ Tê îdiakirin ku serweriya wê bi qasî du sal, heft meh û çar rojan dom kiriye.¹

Eşkerebûn û Hilweşîn: Sira wê bi awayekî dramatîk eşkere dibe dema ku ew di dema merasîmeke papayî ya giştî de, pir caran di navbera Koloseum û Dêra St. Clement an nêzîkî Lateranê de, dizê.¹

Encam: Vebêjeriyên li ser aqûbeta wê cihêreng in: di dema zayînê de miriye, ji hêla girseya hêrsbûyî ve hatiye kevirbaran kirin, bi hespekî hatiye kaş kirin, an jî ji papatiyê hatiye dûrxistin û ji bo tobeyê sirgûnî keşîşxaneyekê hatiye kirin, û carinan tê gotin ku kurê wê bûye metran.¹ Her wiha tê îdiakirin ku navê wê ji tomarên papayî hatiye jêbirin.¹

Giringiya domdar a vebêjeriyê li ser zîrekiya rewşenbîrî ya Joan û veşartina nasnameya xwe ji bo gihîştina perwerdehiya ku ji hêla mêran ve hatibû monopolîzekirin, astengiyên dîrokî yên li pêşiya lêgerînên rewşenbîrî û ajansa jinan radixe ber çavan. Di vî warî de, efsane dikare wekî lêkolîneke destpêkê, her çend xeyalî be jî, li ser astengiyên zayendî di akademî û desthilatdariyê de were dîtin. Joan bi berdewamî wekî kesek pir jîr û zana tê teswîr kirin.¹ Ew bi taybetî ji bo ku bigihîje perwerdehiyê û di nav Dêrê de bilind bibe, saziyên ku bi giranî ji jinan re girtî bûn, nasnameya mêranî li xwe dike.¹ Ev bijartina vebêjeriyê çarçoveya dîrokî ya rastîn nîşan dide ku derfetên perwerdehî û karîyera jinan, nemaze di nav Dêrê de, bi giranî sînordar bûn.³⁶ Bi vî rengî, efsane wekî temsîlek sembolîk a lihevketina azweriya jinê bi strukturên baviksalarî re kar dike, û wê dike kesayetiyeke binpêker. Ji ber vê yekê, vebêjerî bi xwe, bêyî ku li rastbûna wê ya dîrokî were nêrîn, wekî şîroveyek li ser newekheviya zayendî û lêgerîna zanînê li dijî astengiyên civakî dixebite.

Wekî din, cewhera dramatîk û giştî ya eşkerebûna wê (zayîna di dema merasîmekê de) amûreke vebêjeriyê ye ku skandalê herî zêde dike û “nenormaliya” jinekê di wezîfeyeke olî ya ewqas bilind de radixe ber çavan, û fikarên hevdem ên derbarê rolên zayendî û laşên jinan di mekanên pîroz de xurt dike. Eşkerebûn hema hema her gav wekî bûyereke giştî û şokdar tê teswîr kirin.¹ Zayîn pêvajoyeke biyolojîk a taybet a jinê ye, ku wê dike rêbazeke nayê înkarkirin û dramatîk ji bo eşkerekirina zayenda wê ya “rastîn”. Cihê giştî (merasîma papayî) skandal û binpêkirina normên pîroz zêde dike.¹ Ev yek bi fikarên serdema navîn ên derbarê berevajîkirina zayendî û qirêjbûna têgihîştî ya mekanên pîroz ên mêran ji hêla biyolojiya jinê ve li hev dike.⁶ Ji ber vê yekê, rêbaza eşkerebûnê ne tenê xaleke komployê ye, lê hêmaneke bi çandî barkirî ye ku ji bo rakirina herî zêde tirs û xurtkirina fikra ku papatiya jinê xeletiyek e ku bêguman dibe sedema rezaleta giştî, hatiye sêwirandin.

3. Kokên Efsaneyê: Ji Kronîkên Serdema Navîn heta Belavbûna Berfireh

Efsaneya Papa Joan ne hevdem e bi dema îdiakirî ya sedsala 9an; vebêjeriyên nivîskî yên yekem di sedsala 13an de derdikevin holê.¹ Ev valahiya nêzîkî 400 salî argumaneke bingehîn e li dijî rastbûna wê ya dîrokî.

Kronîknivîsên Destpêkê: Jean de Mailly û Martinus Polonus

• Jean de Mailly: Kronîknivîsekî Domînîkî, Chronica universalis Mettensis a wî (nêzîkî 1250) yek ji behskirinên herî kevn ên naskirî dihewîne.² Ew behsa papayeke jin a bênav dike ku di lîsteyên fermî de nehatiye tomarkirin. Li gorî de Mailly, karakter û jêhatîbûna wê rê daye ku ew bigihîje vê meqamê. Her wiha, ew nivîseke Latînî ya bi vî rengî “Petre, Pater Patrum, Papisse Prodito Partum” (Ey Petrûs, Bavê Bavan, zayîna papaya jin îxanetê bike) li ser gora wê qeyd dike.²⁸ Ya girîng, de Mailly vebêjeriya xwe bi peyva “Require” (pêdivî bi piştrastkirinê heye) dest pê dike, ku nezelaliya wî bi xwe nîşan dide.²⁸ Ev hûrguliyeke girîng e ku pir caran tê paşguh kirin, û pêşniyar dike ku çîrok wekî gotegotekê belav bûye ku wî hest bi pêwîstiya tomarkirinê kiriye lê bi tevahî piştrast nebûye. De Mailly serweriya wê li dora sala 1100 bi cih dike.⁴
• Stephen of Bourbon (Etienne de Bourbon): Domînîkekî din (m. 1261), çîrokê ji de Mailly wergirtiye û xistiye nav xebata xwe ya li ser “Heft Diyariyên Ruhê Pîroz”.³ Wî hûrguliyên li ser mirina wê zêde kirine: bi hespekî hatiye kaş kirin û kevirbaran kirin.⁴
• Martinus Polonus (Martinê Troppau/Opava): Kronîknivîsekî Domînîkî (m. 1278), Chronicon Pontificum et Imperatorum a wî bûye guhertoya herî bibandor û bi berfirehî belavbûyî.¹ Ew yekem kes bû ku navê “John Anglicus, natione Moguntinus” (Johnê Îngilîz, ji Mainzê) lê kiriye.¹ Navê “Joan” paşê di hin guhertoyan an jî zêdekirinan de derdikeve.³ Polonus serweriya wê ya îdiakirî kişandiye sedsala 9an, di navbera Papa Leo IV û Benedict III de (nêzîkî 855-858).¹ Ev dîroka taybet ji bo efsaneyê bûye standard. Wî vebêjeriyeke zindîtir pêşkêş kiriye: veşartina nasnameyê ji bo şopandina hezkiriyê xwe ber bi Atînayê ve, xwendina mezin, hilbijartina wek Papa, ducanîbûna ji ber têkiliya bi yek ji xizmetkarên xwe re, zayîna di dema merasîmê de, mirin û veşartina li cihê bûyerê, û dûrketina papayên paşerojê ji wê kolanê.¹ Pozîsyona Martinus wekî kapelan û penitensiyarê papayî pêbawerî daye kronîka wî.²⁸ Hin kes îdia dikin ku çîroka Papa Joan paşê li xebata wî hatiye zêdekirin, ne ji hêla Martinus bi xwe ve.²⁸

Pêşveçûn û Guherînên di Vebêjeriyê de

Bi demê re, çîrok berfirehtir bûye.⁸ Navên wekî Agnes an Gilberta carinan hatine bikaranîn.⁴ Di sedsala 14an de, Boccaccio ew xistiye nav pirtûka xwe De Mulieribus Claris (Pirtûka Jinên Navdar) ¹, lê Boccaccio wê wekî mînakeke neyînî pêşkêş kiriye.⁸ Pirtûkxaneyê Vatîkanê Bartolomeo Platina di Jiyana Papayan (1479) de behsa wê kiriye, ku ev yek pejirandina wê xurtir kiriye, her çend Platina hin gumanan jî nîşan daye.² Efsane di Serdema Navîn û heta Ronesansê bi berfirehî wekî rastî hatiye pejirandin.¹ Tewra di waazên Domînîkî de wekî exemplum (çîroka moralî) hatiye bikaranîn.²

Pêşveçûna efsaneyê ji têbiniyeke nezelal û nepiştrastkirî (wek “Require” ya de Mailly) ber bi vebêjeriyeke hûrgulî, dîrokkirî û binavkirî (wek guhertoya Martinus Polonus) pêvajoyeke “krîstalîzebûna efsaneyê” nîşan dide ku di dîroknivîsiya serdema navîn de gelemper e. Di vê pêvajoyê de, gotegot û çîrokên gelêrî hêdî hêdî bi xemlên dîrokî tên xemilandin. Guhertoya de Mailly zû ye, nezelal e, dîroka wê ne diyar e, û gumanê îfade dike.²⁸ Stephen of Bourbon hûrguliyên dramatîk lê zêde dike lê bi piranî li ser xeta demî ya de Mailly dimîne.²⁸ Guhertoya Martinus Polonus navekî, dîrokeke taybet (her çend ji hêla dîrokî ve pirsgirêkdar be jî), û vebêjeriyeke dewlemendtir peyda dike, ku dibe guhertoya serdest.² Ev pêşveçûn nîşan dide ka efsaneyek çawa dikare hûrguliyan li xwe zêde bike û bi ji nû ve vegotin û tomarkirina ji hêla kronîknivîsên cihêreng ve, nemaze heke guhertoyek bi taybetî populer bibe an bi çavkaniyek otorîter a wekî Polonus re têkildar be, dîrokîbûneke xuya bi dest bixe. Guhertina dîrokê ji hêla Polonus ve bo sedsala 9an girîng e; wê Joan xistiye paşerojeke dûrtir, dibe ku kêmbûna delîlên hevdem ên yekser ji temaşevanên serdema navîn re kêmtir pirsgirêkdar xuya bike, an jî wê li serdemek ku wekî “Serdema Tarî” dihat dîtin, bicîh bike.¹⁵

Rola berbiçav a kronîknivîsên Domînîkî di tomarkirin û belavkirina efsaneyê de pêşniyar dike ku fermanên oldarî, bi giringiya xwe ya li ser waazdayîna ji laîkan re û tevlêbûna wan di jiyana rewşenbîrî de (skolastîsîzm), ji bo veguheztina vebêjeriyên weha populer kanalên sereke bûn, û xetên di navbera folklor, çîroka moralî û tomara dîrokî de nediyar dikirin. Jean de Mailly, Stephen of Bourbon, û Martinus Polonus hemû Domînîkî bûn.² Domînîkî bi waazên xwe û bikaranîna exempla (çîrokên moralî) dihatin nasîn.² Çîroka Papa Joan, bi hilweşîna xwe ya dramatîk, dikaribû wekî çîrokeke hişyarker a bi hêz xizmet bike. Kronîkên wan, mîna ya Polonus, bi berfirehî dihatin kopî kirin û xwendin.⁸ Sedsala 13an şahidiya bilindbûna fermanên oldarî û bandora wan a girîng li ser têgihiştina olî ya populer û wêjeyê kir.⁴⁷ Ji ber vê yekê, dibe ku Domînîkiyan efsane ji sifirê “îcad” nekiribin, lê belê çîrokeke ku jixwe di nav gel de belav bûbû, tomar kiribin, şekil dabinê, û xurt kiribin, û ew xistibin nav çarçoveyên xwe yên dîdaktîk û dîroknivîsî. Ev yek meyleke berfirehtir a serdema navîn nîşan dide ku kronîknivîsan pir caran baweriyên populer û efsaneyan dixistin nav vebêjeriyên xwe yên dîrokî.⁴⁶

Tabloya 1: Kronîknivîsên Sereke û Vebêjeriyên Wan ên li ser Papa Joan

Kronîknivîs (Chronicler)	Dîroka Texmînî (Approximate Date)	Hûrgiliyên Sereke yên Vebêjeriyê (Key Narrative Details)	Serdema Papaxaniyê ya Pêşniyarkirî (Proposed Reign)
Jean de Mailly	n. 1250	Papayeke jin a bênav, jêhatî; zayîn di merasîmê de; nivîska gorê; “Require” (pêdivî bi piştrastkirinê)	n. 1100
Stephen of Bourbon	m. 1261	Wergirtin ji de Mailly; bi hespê kaşkirin û kevirbaran kirin piştî zayînê	n. 1100
Martinus Polonus	m. 1278	Navê “John Anglicus”; ji Mainzê; bi hezkiriyê xwe re çû Atînayê; zanyariyeke mezin; hilbijartin wek papa; ducanîbûn; zayîn di merasîmê de; mirin û veşartin li cihê bûyerê; dûrketina papayên paşê ji kolanê	n. 855-858 (navbera Leo IV û Benedict III)
Giovanni Boccaccio	sedsala 14an	Di De Mulieribus Claris de cih girtiye; wek mînakeke neyînî ya jina jîr a ku dikeve nav saziyên mêran	Li gorî Polonus
Bartolomeo Platina	1479	Di Jiyana Papayan de; hûrguliyên mîna Polonus; hin gumanan îfade dike	Li gorî Polonus (wek John VIII)

4. Nîqaşên Dîrokî: Rastî, Efsane, an Propagandayek?

Piraniya dîroknasên nûjen çîroka Papa Joan wekî efsaneyekê red dikin.¹ Dêra Katolîk jî bi fermî wê wekî çêkirinekê dibîne.¹

Argumanên li Dijî Hebûna Dîrokî ya Papa Joan

• Kêmasiya Çavkaniyên Hemdem û Pirsgirêkên Kronolojîk: Argumana herî girîng kêmbûna çavkaniyên hevdem ên sedsala 9an e ku behsa papayeke jin dikin.¹ Dijminên papatiyê yên di sedsala 9an de, wekî Photiusê Konstantînopolîsê, qet behsa bûyereke wisa skandal nakin, ku bêguman dê ji bo berjewendiyên xwe bikar anîbana.² Serweriya îdiakirî ya Joan (855-858, di navbera Leo IV û Benedict III de) bi rêzika papayî ya belgekirî re li hev nake. Tomarên dîrokî navberek pir kurt, heke hebe jî, nîşan didin.¹ Leo IV di 17ê Tîrmeha 855an de miriye; Benedict III heta 29ê Îlona 855an hatiye pîroz kirin. Pere û belge vê xeta demî piştgirî dikin.²⁹ Hewldanên ji bo bicihkirina wê di serdemên din de (mînak, n. 1100 ji hêla de Mailly) jî ji hêla dîrokî ve ne mimkun in.²⁹
• Nakokiyên di efsaneyê bi xwe de: nav, dîrok, cih û hûrguliyên jiyan û mirina wê yên cihêreng di vebêjeriyên cuda de pêbaweriya wê kêm dikin.³
• Dibe ku çîrok wekî satîreke dij-papayî, tinazên li gendeliya dêrê, an jî çîrokeke hişyarker ji bo jinan derketibe holê.¹ Hin kes pêşniyar dikin ku ew şaşfêmkirina çîrokeke li ser Patrîkeke jin a Konstantînopolîsê bûye.²⁵
• Nivîskarên Protestan paşê efsaneyê ji bo bêrûmetkirina papatiyê di dema Reformasyonê de bikar anîn, her çend hin dîroknasên Protestan jî paşê ew red kirin.¹

Arguman û “Nîşan”ên ku Carinan ji bo Piştgiriyê Tên Gotin (û Redkirina Wan):

• Bûstê li Katedrala Sienayê: Bûstek ku wekî “Johannes VIII, Foemina de Anglia” hatibû nasandin, demekê di nav bûstên papayî de bû lê paşê di sedsala 17an de hate rakirin an ji nû ve hate binavkirin.¹ Ev wekî delîlek baweriyê tê dîtin, ne hewce ye ku delîlek rastiyê be.
• Vicus Papissa (Kolana Papaya Jin): Îdiaya ku papayan ji kolaneke taybet a ku tê gotin Joan lê zayiye, dûr diketin.¹ Döllinger pêşniyar dike ku ev dûrketin dibe ku ji ber tengbûna kolanê be an jî piştî ku efsane populer bûye derketibe holê.²⁹
• Pere: Lêkolîneke 2018an a Michael Habicht pêşniyar kir ku pereyên Frankî yên ji salên 850an bi navê “Johannes Anglicus” û monogrameke yekta dibe ku amaje bi Papa Joan bikin.² Ev teorî pir spekulatîf e û ji hêla numîzmatîst an dîroknasan ve bi berfirehî nayê pejirandin.
• Peykerên Baldakîna Bernînî: Şîroveyên heft peykerên ku jinekê di dema zayînê de li ser Baldakîna Bernînî ya li St. Petrûsê nîşan didin wekî teswîra Papa Joan, wekî teoriyên marjînal têne hesibandin; şîroveyên pejirandîtir hene (mînak, biraziyê Papa Urban VIII).²⁸

Gotegot û Rêûresmên Pêwendîdar: Sedia Stercoraria û Vicus Papissa

• Sedia Stercoraria (Kursiya Zibilê / Kursiya Qulkirî): Kursiyeke qulkirî ya ku tê îdiakirin di merasîmên destbikarbûna papayî de hatiye bikaranîn da ku kardînalek bi destan zayenda papayê nû piştrast bike û rê li ber papayeke jin a din bigire.² Gotina “Duos habet et bene pendentes” (Du hebên wî hene û baş daliqandî ne) an jî gotineke bi vî rengî tê gotin ku dihat ragihandin.² Dîroknas bi piranî vê yekê wekî efsaneyek an şaşfêmkirina kursiyên rastîn (dibe ku kursiyên serşokê yên Romayî an kursiyên zayînê yên ku bi sembolîk ji nû ve hatine bikaranîn) dibînin.⁶ Alain Boureau bi berfirehî têkiliya rîtuelê bi piştrastkirina zayendê re red kiriye.⁹ Teoriya Döllinger pêşniyar dike ku ew şaşfêmkirina kursiyeke serşokê ya kevnar bû ku ji bo bêhnvedanê dihat bikaranîn.²⁹
• Vicus Papissa (Kolana Qedexe): Wekî ku hate gotin, dûrketina merasîmên papayî ji kolaneke taybet.¹ Ev pratîk bi îhtîmaleke mezin ji ber efsaneyê derketiye holê, ne wekî delîlek serbixwe ya wê.²⁹
• Teoriya Döllinger li ser Kokan: Ignaz von Döllinger pêşniyar kir ku efsane ji çîrokên gelêrî yên Romayî yên herêmî yên ku bi şaşfêmkirina bîrdariyên kevnar (wekî peykerek bi zarokek, an nivîseke P.P.P.) û adetên taybet (wekî sedia stercoraria û kolana dûrketî) ve girêdayî ne, derketiye holê.²⁹ Ev teorî bi berfirehî tê rêzgirtin.

Nîqaşa dîrokî bi xwe, ku bi sedsalan ji pejirandina serdema navîn heta polemîkên Reformasyonê û skeptîsîzma zanistî ya nûjen dirêj dibe, ji hebûna rastîn a Papa Joan bêtir li ser guhertina keşûhewayên rewşenbîrî, rêbazên dîroknivîsiyê û bikaranînên civakî-siyasî yên paşerojê tiştan eşkere dike. Efsane di Serdema Navîn de bi berfirehî dihat bawer kirin.¹ Di dema Reformasyonê de, ew bû amûrek ji bo propagandaya dij-Katolîk a Protestanan û argumanên dijber ên Katolîkan.² Ev nîşan dide ku dîrok ji bo pevçûnên hevdem tê bikaranîn. Rêbazên dîrokî yên Ronakbîrî û nûjen bûne sedema lêkolîna rexneyî û di dawiyê de redkirina li ser bingeha kêmbûna delîlan û ne gengaziya kronolojîk.² Berdewamiya “nîşanan” an “delîlên” nû (wekî teoriya pereyan) xwestekek berdewam a hin kesan ji bo rastandina efsaneyê nîşan dide, pir caran li derveyî akademiyaya sereke.⁵ Ji ber vê yekê, dîroknivîsiya Papa Joan lêkolîneke rewşê ye li ser awayê ku vebêjeriyên dîrokî di serdemên cihêreng de têne avakirin, nîqaş kirin û bikar anîn, û fikar û metodolojiyên wan serdeman nîşan dide.

Hêmanên sedia stercoraria û Vicus Papissa, her çend di şîroveya xwe ya efsaneyî de ji hêla dîrokî ve ne rast bin jî, bûne pêkhateyên sembolîk ên bi hêz ku ji bo temaşevanên serdema navîn û destpêka nûjen pêbaweriya vebêjeriyê xurt kirine. “Hebûna” wan (wekî şaşfêmkirin an adetên paşê) aliyek berbiçav û rîtuelî daye tirsa razber a papayeke jin. Sedia stercoraria û Vicus Papissa pir caran di çarçoveya efsaneyê de têne behs kirin.¹ Van hêmanan “delîl” an encamên xuya yên serweriya Joan peyda dikin. Her çend kursî rast bin lê şaş hatibin şîrove kirin, an jî dûrketina ji kolanê paşê dest pê kiribe jî, têkiliya wan bi efsaneyê re çîrok pêbawertir û bîranîntir kiriye. Rîtuel û nîşanên fizîkî pir caran ji bo berbiçavkirin û domandina efsane û çîrokan di nav çandekê de xizmet dikin. Ji ber vê yekê, van efsaneyên pêvek wekî “delîl” kar kirine ku Dêrê gav avêtine ji bo pêşîgirtina li dûbarebûnê, û bi vî rengî di xeyala populer de binpêkirina orîjînal bi awayekî nepenî rastandiye. Teoriya Döllinger ²⁹ rasterast vê diyardeya şaşfêmkirina tişt/adetên heyî ji bo lihevhatina bi vebêjeriyekê re dinirxîne.

Tabloya 2: Kurteya Argumanên Dîrokî yên Derbarê Papa Joan de

Cûreya Argumanê (Type of Argument)	Argumanên ji bo Dîrokiya Wê (Arguments For Historicity)	Argumanên li Dijî Dîrokiya Wê (Arguments Against Historicity)
Çavkaniyên Hemdem (Contemporary Sources)	Nebûna delîlên rasterast; şîroveyên paşê yên hin “nîşanan”	Kêmasiya tevahî ya çavkaniyên sedsala 9an; bêdengiya dijminên papatiyê
Kronolojî (Chronology)	Hewldanên ji bo bicihkirina wê di navberên texmînkirî de	Tomarên papayî yên domdar (Leo IV û Benedict III); ne gengaziya bicihkirinê bêyî binpêkirina rêzika naskirî
Koka Efsaneyê (Origin of the Legend)	Baweriya bi rastbûna wê di Serdema Navîn de	Derketina yekem di sedsala 13an de, bi qasî 400 sal piştî bûyerên îdiakirî
Nakokiyên Navxweyî (Internal Inconsistencies)	Guhertoyên cihêreng wekî dewlemendkirina çîrokê têne dîtin	Nav, dîrok, cih û hûrguliyên mirinê yên cihêreng pêbaweriyê kêm dikin
Gotegotên Pêwendîdar (Related Rumors – Sedia Stercoraria, Vicus Papissa, Bûstê Sienayê, Pere)	Wekî delîlên nerasterast ên ku Dêrê hewl daye bûyerê veşêre an pêşî li dûbarebûnê bigire têne şîrove kirin	Bi gelemperî wekî şaşfêmkirina adetên heyî, çêkirinên paşê yên ku ji hêla efsaneyê bi xwe ve hatine îlham kirin, an jî teoriyên spekulatîf ên bêbingeh têne red kirin
Armanca Efsaneyê (Purpose of the Legend)	Wekî dîrokeke veşartî ya ku ji hêla Dêrê ve hatiye tepisandin tê dîtin	Bi îhtîmaleke mezin wekî satîreke dij-papayî, rexneyek li gendeliyê, an jî çîrokeke hişyarker ji bo jinan derketiye holê

5. Paşxana Civakî-Çandî û Olî ya Derketina Efsaneyê

Ji bo têgihiştina derketin û belavbûna efsaneya Papa Joan, pêdivî ye ku meriv li rewşa civakî-çandî û olî ya serdema ku tê de ev efsane form girtiye, binêre.

Rewşa Dêrê, Desthilatdariya Papayî û Helwesta li hember Jinan di Serdema Navîn de

• Sedsalên 9-10an (Dema Îdiakirî ya Joan): Ev serdem carinan wekî serdemeke gendeliya papayî û bandora malbatên Romayî yên bi hêz, tevî jinên bibandor (wek serdema “pornokratî” an Saeculum Obscurum), tê binav kirin.⁴ Ev çarçoveya bandora jinan û têgihîştina kêmbûna moralî di papatiyê de dikaribû paşê fikrên li ser papayeke jin xurt bike.⁸ Helwesta li hember jinan di Dêrê de bi giranî sînordar bû; jin wekî neviyên Hewayê, meyla gunehê, û pêdiviya bi paqijî û bindestiyê dihatin dîtin. Perwerdehî û meqamên otorîteyê bi giranî di destê mêran de bûn.³⁶ Ev yek fikra papayeke jin ji bo wê serdemê pir binpêker dike.
• Sedsala 13an (Derketina Efsaneyê): Ev serdemeke hêza papayî ya girîng bû lê di heman demê de rexne û bangên ji bo reformê jî zêde dibûn.⁵² Papatiyê di nav têkoşînên siyasî û seferên xaçperestan de cih digirt. Bilindbûna zanîngehan û skolastîsîzmê, ku nîqaşên dijwar lê di heman demê de sîstematîzekirina zanînê jî dihewand, pir caran hiyerarşiyên heyî xurt dikirin.⁹ Helwesteke xurt a Dêrê li dijî hereziyê (mînak, Katarîzm, Waldensîzm) hebû, bi damezrandina Engîzîsyona Papayî.⁵² Ev yek hawîrdorekê nîşan dide ku dûrketinên ji ortodoksiyê bi awayekî çalak dihatin tepisandin, ku belavbûna vekirî ya efsaneyeke subversive ya wekî Papa Joan balkêş dike. Nêrînên baviksalarî yên li ser rolên jinan berdewam dikirin, her çend hin jinan (mîstîk, abbes) xwedî bandoreke giyanî bûn.³⁶ Efsane dikaribû fikarên li ser binpêkirina jinan nîşan bide.¹

Rola Fermanên Oldarî û Baweriyên Gelêrî

• Fermanên Oldarî (Domînîkî, Fransîskanî): Bilindbûna wan di sedsala 13an de diyardeyeke mezin bû. Ew bi kûrahî di nav waazên populer, perwerdehî û têkoşîna li dijî hereziyê de cih digirtin.⁹ Wekî ku hate destnîşan kirin, kronîknivîsên Domînîkî di tomarkirin û populerîzekirina efsaneya Papa Joan de navendî bûn.² Kronîkên wan pir caran dîrok bi hagiyografî û çîrokên populer re tevlihev dikirin.⁴⁷ Bikaranîna exempla di waazan de dikaribû ji bo belavkirina çîrokên weha amûrek be.²
• Baweriyên Gelêrî û Efsane: Serdema Navîn xwedî kevneşopiyeke dewlemend a vegotina devkî û baweriya bi ecêb, keramet û kesayetiyên efsaneyî bû.⁴⁶ Çîroka Papa Joan taybetmendiyên hevpar bi efsaneyên din ên serdema navîn re parve dike. Dibe ku efsane wekî satîreke populer an folklorê derketibe holê berî ku ji hêla kronîknivîsan ve were hildan.³ Fikarên li ser gendeliya oldaran, pîroziyê û sînorên zayendî dikaribûn gel ji çîrokeke weha re amade bikin.¹

Derketina efsaneya Papa Joan di sedsala 13an de, serdemek ku hem desthilatdariya papayî ya xurt û hem jî rexneyên navxweyî/derveyî yên girîng li Dêrê hebûn, pêşniyar dike ku efsane dibe ku wekî rengekî şîroveya civakî ya “kodkirî” an jî neynika aloziyên bingehîn ên derbarê desthilatdariya dêrî û yekitiya exlaqî de kar kiribe. Sedsala 13an şahidiya papatiyê di lûtkeya hêza xwe de kir (Innocent III, Civata Çaremîn a Lateranê, seferên xaçperestan, Engîzîsyon).⁵² Di heman demê de, fikarên berbelav li ser gendeliya oldaran, dewlemendî û hêza demkî ya Dêrê hebûn, ku bûne sedema tevgerên reformê û hereziyan.⁸ Rexnekirina rasterast a Papayê dikaribû xeternak be.⁵⁹ Efsane û satîr dikarin wekî rêbazên nerasterast ên rexneyê xizmet bikin, nerazîbûn an fikarên populer bêyî rûbirûbûna eşkere îfade bikin.¹ Ji ber vê yekê, çîroka Papa Joan, bi teswîrkirina “şaşiyek” bingehîn û skandalek di dilê papatiyê de (papayeke jin, zayîneke giştî), dikaribû ji bo kesên ku ji têkçûnên têgihîştî yên Dêrê bêhêvî bûbûn an rexnegir bûn, deng vede, her çend wan bi zanebûn ew wekî alegoriyeke rasterast nedîtibe jî. Kronîknivîsên Domînîkî, ku hem di parastina ortodoksiyê û hem jî di waazên populer de cih digirtin, dibe ku wê wekî çîrokeke balkêş, her çend dibe ku hişyarker be jî, ku di nav gel de belav bûbû, tomar kiribin.

Her wiha, nêrînên sînordar ên li ser rol û kapasîteyên rewşenbîrî yên jinan di Dêra serdema navîn de, bi awayekî paradoksî, dibe ku fikra jinekê ku têra xwe jîr be ku tevahiya hiyerarşiya mêran bixapîne û bibe Papa, kiribe vebêjeriyeke bi taybetî balkêş û hestiyar (her çend di dawiyê de hişyarker be jî). Ew hem li ser tirsa xapandina jinê û hem jî li ser pejirandineke neçar a kapasîteya potansiyel a jinê dilîze. Doktrîna Dêra serdema navîn bi gelemperî jinan wekî rewşenbîrî kêmtir, exlaqî qelstir, û ji bo serokatiyê ne guncaw teswîr dikir.³⁶ Efsaneya Papa Joan jinekê pêşkêş dike ku van stereotipan bi zîrekiya xwe ya awarte û azweriya xwe dişkîne.¹ Ev yek aloziyeke vebêjeriyê diafirîne: hebûneke wisa “kêmtir” çawa dikaribû bigihîje serkeftineke wisa? Bersiva di nav efsaneyê de bi rêya veşartina nasnameyê û jêhatîbûneke awarte, hema bêje “nenormal” e. Çîrok bi vî rengî dikaribû xizmeta armanceke dualî bike: çîrokeke heyecander a binpêkirinê û çîrokeke hişyarker li ser kaosa ku dema rolên zayendî têne binpêkirin derdikeve (hilweşîna wê giştî û şermezarker e). Boccaccio wê wekî mînakeke neyînî ya jina jîr a ku dikeve nav saziyên mêran bikar aniye.⁸ Ji ber vê yekê, cazibeya efsaneyê dibe ku ji kapasîteya wê ya ji bo piştrastkirina tirsên baviksalarî (jin xapînok in, hebûna wan di desthilatdariyê de dibe sedema skandalê) û di heman demê de amajekirina bi potansiyela subversive (jinek dikaribû ewqas jîr û jêhatî be) derkeve.

6. Bandor û Şîroveyên Çandî yên Efsaneya Papa Joan

Efsaneya Papa Joan ji derveyî nîqaşên dîrokî, bandoreke kûr û berfireh li ser çand, huner û wêjeyê kiriye, û bûye mijara şîroveyên cihêreng.

Papa Joan di Huner, Wêje û Şanoyê de

• Huner: Papa Joan di tabloyên, peykeran û mînyaturên destnivîsan de hatiye teswîr kirin.¹ Bûstê wê yê navdar li Katedrala Sienayê (ku paşê hate rakirin an ji nû ve hate xemilandin) yek ji mînakên herî berbiçav e.¹ Karta Tarotê ya “La Papessa” (Kahîna Bilind) pir caran bi Papa Joan re tê girêdan, ku zanîna veşartî sembolîze dike.¹ Gravurên ji xebata Boccaccio û Liber Chronicarum a Schedel jî nimûneyên din in.¹² Gravurên destpêka serdema nûjen carinan wê bi awayekî tund teswîr dikirin (mînak, daliqandî, dorpêçkirî bi şeytanan).¹²
• Wêje: Ji sedsala 13an û vir ve di kronîk û berhemên wêjeyî de cih girtiye (Boccaccio, Petrarch, Ranulf Higden, Platina).¹ Romanên nûjen, wekî “Papa Joan” a Donna Woolfolk Cross (1996), ku bû bestsellerek û çîrok wekî çîrokeke dîrokî ya bihêzker çarçove kir.⁵ Romana Yewnanî ya sedsala 19an a Emmanuel Rhoides “I Papissa Ioanna” ¹³ û romana Pablo Zaragoza ¹⁴ jî mînakên din in.
• Şano û Fîlm: Lîstikvanên Protestan ên destpêka serdema nûjen wêneyê wê ji bo teswîrkirina bêexlaqiya Katolîkan bikar anîn.¹² “The Female Prelate” a Elkanah Settle (1680) yek ji van berheman e.²⁷ Lîstika Caryl Churchill “Top Girls” (1982) Papa Joan wekî karakterekê di şîveke transdîrokî de pêşkêş dike, û temayên azweriya jinê û fedakariyê dinirxîne.¹² Fîlmên wekî “Pope Joan” (1972) bi lîstikvaniya Liv Ullmann ¹⁸ û “Pope Joan” (Die Päpstin, 2009), li ser bingeha romana Cross, bi lîstikvaniya Johanna Wokalek ⁶ hatine çêkirin. Mûzîkalên wekî “The Female Pope” (gotinên Shannon Burkett, muzîka Heather Christian) ²¹ û lîstika Banuta Rubess “Pope Joan” (1984) ²⁰ jî hene.

Şîroveyên Femînîst, Queer û Rexneyî

• Sembola Femînîst: Wekî sembolek bihêzkirina jinê, dijberiya li dijî astengiyên baviksalarî, û pirsyarkirina dûrxistina jinan ji kahîntî û serokatiya Dêrê tê dîtin.¹ Wekî “meselokeke hişyarker a banên camîn ên ku wekî qubeyên bilind hatine veşartin” tê binav kirin.⁶ Çîroka wê bi nîqaşên hevdem ên derbarê tayînkirina jinan re deng dide.¹
• Şîroveyên Queer: Cilguhertina wê û binpêkirina rolên zayendî dikare wekî kesayetiyeke proto-trans an ne-binary ku li dijî strukturên heteronormatîf û baviksalarî derdikeve were xwendin.⁶ Efsane zayendê wekî performansê dinirxîne.
• Rexneya li Dêrê/Antî-klerîkalîzm: Ji bo şermezarkirina cewhera gendelî ya papatiyê, durûtiya oldaran, û muameleya Dêrê ya li hember jinan hatiye bikaranîn.¹ Bi taybetî di dema Reformasyona Protestan de wekî amûrek ji bo têkbirina otorîteya papayî û peyrewiya apostolîk girîng bûye.¹

Efsane wekî Amûreke Polemîk û Rexneya li ser Dêrê

Bikaranîna wê di dema Reformasyonê de ji hêla kesayetiyên wekî Luther û Calvin ve ⁵ û bertekên Katolîkan – di destpêkê de pejirandin an bêdengî, paşê înkar û hewildanên ji bo redkirinê (mînak, Onofrio Panvinio, Florimond de Raemond, daxuyaniya Papa Clement VIII) ² – girîngiya wê ya polemîk nîşan dide.

Efsaneya Papa Joan wekî “nîşaneke gerok” kar dike, ku li gorî hewcedariyên çandî û îdeolojîk ên cihêreng di seranserê demê de tê adaptekirin. Wateya wê ne sabît e lê bi berdewamî ji hêla kesên ku pê re têkildar dibin ve ji nû ve tê avakirin, û çarçove û fikarên wan bi xwe nîşan dide. Di Serdema Navîn de, ew beşek ji kronîkan bû, dibe ku hişyarker an satîrîk be.¹ Di dema Reformasyonê de, ew bû çeka polemîk a dij-Katolîk a bi hêz.³ Di sedsala 19an de, ew sembola qurbaniya jinê di bin klerîkalîzmê de bû.²⁴ Di sedsalên 20an û 21an de, ew bi piranî wekî îkoneke femînîst an jî kesayetiyeke binpêker a queer tê dîtin.⁵ Ev adaptasyon nîşan dide ku hêza efsaneyê di vebûna wê ya vebêjeriyê de ye, ku rê dide komên cihêreng ku wate û têkoşînên xwe li ser kesayetiya Joan projekte bikin. Ew wekî neynikekê kar dike ku fikarên civakî yên bi zayend, ol û desthilatdariyê ve girêdayî nîşan dide.

Teswîra domdar a hilweşîna Joan ji ber biyolojiya wê ya jinê (ducanîbûn û zayîn) wekî motîfeke dûbarekirî kar dike ku, bêyî helwesta şîrovekar (rexneyî an pîrozbahî), fikarên civakî û sazûmanî yên derbarê laşê jinê di pozîsyonên desthilatdariya herî bilind (nemaze ya olî) de radixe ber çavan. Eşkerebûn hema hema bi gerdûnî bi rêya zayînê ye.¹ Şîroveyên femînîst dibe ku vê yekê wekî îxaneta trajîk a laşê wê bi xwe an jî encama civakeke baviksalarî ya ku cîh nade biyolojiya jinê di desthilatdariyê de bibînin.¹² Şîroveyên dij-klerîkal an mîzojînîst dê wê wekî delîla “neguncawbûna” jinan ji bo rolên weha bibînin, laşên wan bi cewherî “têkder” an “skandal” in. Tewra di vebêjeriyên bihêzker de jî, ducanîbûn xala krîzê ye ku di nav veşartina mêranî de nayê veşartin an kontrol kirin. Ev giringiya domdar a li ser eşkerebûna biyolojîk nîşan dide ka laşê jinê bi xwe çawa dibe cihê binpêkirinê û eşkerekirina dawî, û nerehetiya çandî ya kûr a bi entegrekirina laşê jinê di nav qatên herî bilind ên strukturên desthilatdariyê yên ku ji hêla mêran ve hatine pênase kirin de nîşan dide.

7. Lêkolînên Akademîk ên Hemdem û Mîrateya Efsaneyê

Lêkolînên akademîk ên nûjen li ser Papa Joan bi giranî ji lêgerîna rastiya dîrokî ber bi analîzkirina wate û fonksiyona çandî ya efsaneyê ve çûne.

Nêrînên Zanyarên Sereke (Boureau, Rustici, Pardoe, hwd.)

• Alain Boureau (“Efsaneya Papa Joan”): Avakirina efsaneyê di sedsala 13an de, hêmanên wê yên pêkhatî (mînak, sedia stercoraria, kolana qedexe), û bikaranînên wê analîz kiriye. Arguman kiriye ku ew hatiye çêkirin û lêkolîn kiriye ka ew çawa ji bo armancên retorîkî û siyasî yên cihêreng, nemaze di rewakirina dûrxistina jinan û paşê di propagandaya dij-Katolîk de, xizmet kiriye.⁹ Rola kronîknivîsên Domînîkî yên wekî Martinus Polonus giring kiriye.³³
• Craig M. Rustici (“Jiyana Paşîn a Papa Joan”): Li ser bikaranîna efsaneyê li Îngilistana destpêka serdema nûjen, nemaze di dema Reformasyonê de, rawestiyaye. Rêbazên dîroknivîsiyê, fikarên zayendî, û awayê ku Joan ji nû ve hatiye xeyal kirin (sêrbaz, hermafrodît, berhevdana bi Şahbanû Elizabeth I re) lêkolîn kiriye.¹
• Rosemary û Darroll Pardoe (“Papaya Jin: Esrara Papa Joan”): Belgekirineke hûrgulî ya rastiyên li pişt efsaneyê pêşkêş kirine, bi armanca vebêjeriyeke objektîf. Gihîştine wê encamê ku Joan bi îhtîmaleke mezin xeyalî bûye lê tevliheviya delîlan û berdewamiya efsaneyê pejirandine. Ew arguman dikin ku encamên wan li hember îdiayên nûtir ên kêmdelîl saxlem dimînin.⁵⁵ Ew pêşniyar dikin ku demek maqûltir ji bo papayeke jin, heke hebûya, dibe ku di navbera 1086-1108 de be.²
• Peter Stanford (“Efsaneya Papa Joan: Di Lêgerîna Rastiyê de”): Ji bo îhtîmala dîrokî ya Papa Joan arguman kiriye, her çend xebata wî pir caran ji hêla zanyarên din ve wekî pêbawertir tê dîtin.²
• Thomas F.X. Noble: Papa Joan wekî “jineke ku qet nejiyaye lê dîsa jî red dike ku bimire” binav kiriye, û statuya wê ya efsaneyî ya mayînde tevî kêmbûna delîlên dîrokî giring kiriye.⁵
• Valerie R. Hotchkiss (“Cil Mêr Dike”): Cilguhertina jinan li Ewropaya serdema navîn lêkolîn dike, tevî beşek li ser “Papaya Jin û Gunehê Veşartina Mêranî”, û efsaneyê di çarçoveya berfirehtir a berevajîkirina zayendî û fikarên civakî de analîz dike.²²
• Ignaz von Döllinger: Teoriya wî ya sedsala 19an ku efsane ji şaşfêmkirina bîrdarî û adetên Romayî derketiye, hîn jî bibandor e.²⁹

Lêkolîna nûjen bi gelemperî li ser girîngiya folklorîk, wêjeyî û çandî ya efsaneyê disekine ne ku li ser dîrokiya wê. Analîza efsaneyê bi rêya lêkolînên zayendî, teoriya queer û dîroka çandî tê kirin.³

Girîngiya Efsaneyê di Rojeva Îroyîn de

Efsane di nîqaşên li ser rolên jinan di saziyên olî de, nemaze helwesta Dêra Katolîk a li ser tayînkirina jinan, têkildar dimîne.¹ Ew wekî sembola azweriya jinê, binpêkirinê û têkoşîna li dijî strukturên baviksalarî tê bikaranîn.⁵ Hilberîna berdewam a roman, fîlm û lîstikên li ser bingeha efsaneyê cazibeya wê ya populer a mayînde nîşan dide.⁶

Lêkolîna nûjen a li ser Papa Joan bi giranî ji mîsyoneke pozîtîvîst a “lêgerîna rastiyan” (gelo ew hebû?) ber bi nêzîkatiyeke şîroveker a ku li ser “analîza efsaneyê” disekine (efsane çi wateyê dide, û çima mayînde bûye?) ve çûye. Ev yek meylên berfirehtir di lêkolînên dîrokî û çandî de nîşan dide. Nîqaşên destpêkê (serdema Reformasyonê, sedsala 19an) pir caran bi giranî ji bo armancên polemîkî an teolojîk bi îsbatkirin an redkirina hebûna Joan ve girêdayî bûn.²⁴ Xebatên zanyarên wekî Döllinger dest pê kirin ku kokên alternatîf ji bo efsaneyê li derveyî îcada sade an rastiyê lêkolîn bikin.²⁹ Zanyarên nûjen ên wekî Boureau, Rustici, û Noble bi eşkere li ser efsaneyê wekî efsane an çîrok disekinin, û avakirin, belavbûn û fonksiyonên wê yên çandî analîz dikin.⁸ Ev guhertin “guhertina zimanî” û bilindbûna dîroka çandî nîşan dide, ku giringiyê dide lêkolîna vebêjerî, temsîl û wateyên wan di nav çarçoveyên taybet de, ne ku tenê li pey “rastiya objektîf” bigere. Ji ber vê yekê, lêkolîna akademîk a Papa Joan bi xwe bûye lêkolîneke rewşê di pêşveçûna nêzîkatiyên dîroknivîsiyê de, ji fikara verastkirina emprîkî ber bi analîza avakirina çandî û girîngiyê ve diçe.

Tevlêbûna zanistî û populer a berdewam bi Papa Joan re, nemaze bi rêya lensên femînîst û queer, nîşan dide ku efsane wekî cîhek girîng ji bo nîqaşkirina vebêjeriyên dîrokî û xeyalkirina îhtîmalên alternatîf ji bo zayend û desthilatdariyê di nav saziyên kevneşopî yên baviksalarî de xizmet dike. Zanyar û nivîskarên femînîst Joan wekî sembola azweriya jinê û rexneyek li dûrxistina baviksalarî ji nû ve bi dest xistine.⁵ Şîroveyên queer performansa wê ya zayendî ya binpêker giring dikin.⁶ Van şîroveyan pir caran vebêjeriya dîrokî ya “fermî” ya ku wê red dike dipirsin û, bi vî awayî, temamî û objektîvbûna tomarên dîrokî yên ku bi dîrokî jin û kesên ne-lihevhatî marjînal kirine, dipirsin. Efsane, bi cewhera xwe ya wekî senaryoyeke “çi dibe bila bibe”, cîhek xeyalî vedike ji bo ji nû ve nirxandina paşerojê û xeyalkirina paşerojên cihêreng ji bo rolên jinan di saziyên wekî Dêrê de. Bi vî rengî, “mîrateya” Papa Joan ne tenê li ser efsaneyeke redkirî ye, lê li ser bikaranîna wê ya çalak wekî amûrek ji bo rexneya çandî ya hevdem û ji nû ve xeyalkirina dînamîkên desthilatdariyê ye.

8. Encamname: Papa Joan – Sembola Berxwedêr a Dîrok û Çandê

Di encama vê lêkolîna berfireh de, derdikeve holê ku Papa Joan, tevî ku ji hêla piraniya dîroknasan ve wekî kesayetiyeke dîrokî nayê pejirandin, efsaneyeke xwedî girîngiyeke çandî û dîrokî ya kûr e. Vebêjeriya wê, ji kronîkên sedsala 13an heta şîroveyên nûjen, rêwîtiyeke balkêş a efsaneyekê nîşan dide ku bi domdarî xwe li gorî dem û mekanê adapte kiriye.

Girîngiya rastîn a efsaneya Papa Joan ne di rastbûna wê ya dîrokî de, lê di tiştên ku ew li ser civakên ku ew vegotine û ji nû ve vegotine eşkere dike de ye: fikarên wan, baweriyên wan, rexneyên wan ên li ser desthilatdariyê, û têgihiştina wan a pêşveçûyî ya li ser zayendê. Çîrok ji ber temayên xwe yên wekî azwerî, veşartina nasnameyê, binpêkirin, têkçûna saziyan, û lêgerîna zanîn û desthilatdariyê li hember astengiyan, ku temayên bêdem in, berdewam dike ku deng vede.

Efsaneya Papa Joan wekî mînakeke bi hêz kar dike ku “efsane” çawa dikare di bandora xwe de û tiştên ku ew li ser zihniyetên kolektîf eşkere dike ji hin bûyerên dîrokî yên “rastîn” lê nezelal girîngtir be. “Rastiya” wê di xebata wê ya çandî de ye. Wekî kesayetiyeke dîrokî, Joan ji hêla piraniya zanyaran ve wekî ne-heyî tê hesibandin.¹ Lêbelê, baweriya bi hebûna wê, û bikaranînên paşê yên çîroka wê, encamên dîrokî yên rastîn hebûn (mînak, bandorkirina li polemîkan, huner, wêje, dibe ku heta demekê adetên papayî jî).² Efsaneyê bi sedsalan têgihîştinên li ser papatiyê, rolên zayendî û dîroka Dêrê şekil daye.¹ Ev nîşan dide ku vebêjeriyek ne hewce ye ku ji hêla rastiyê ve rast be da ku bandorek girîng bike û bibe mijara lêkolîna dîrokî bi serê xwe. Ji ber vê yekê, lêkolîna Papa Joan lêkolîna hêza vebêjerî û efsanesaziyê di şekildana têgihiştina çandî û hişmendiya dîrokî de ye.

Di dawiyê de, Papa Joan wekî semboleke çandî ya berxwedêr dimîne, ku wateya wê berdewam dike ku were nîqaş kirin û ji nû ve were şîrove kirin. Wekî ku Thomas F.X. Noble bi hostayî îfade kiriye, ew “jineke ku qet nejiyaye lê dîsa jî red dike ku bimire” ye.⁵ Daxwaza ji bo vê gotara akademîk bi zimanê Kurdî bi xwe jî serkeftina dawî ya efsaneyê wekî vebêjeriyeke çandî ya gerdûnî radixe ber çavan, ku ji kokên xwe yên Ewropî wêdetir diçe û dibe mijara lêkolîna zanistî û refleksiyona çandî di çarçoveyên zimanî û çandî yên cihêreng de. Efsane di serdema navîn a Rojava Ewropayê de derketiye holê.¹ Belavbûn û nîqaşa wê ya zanistî ya bingehîn di nav qadên çandî û akademîk ên Rojava de pêk hatiye. Xwesteka ji bo lêkolîneke akademîk a berfireh bi Kurdî nîşan dide ku temayên û pirsên efsaneyê ji çarçoveya wê ya destpêkê pir wêdetir deng vedane. Ev yek veguheztin û adaptasyona “serkeftî” ya vebêjeriyeke çandî ya bi hêz li seranserê sînoran nîşan dide. Ji ber vê yekê, çîroka Papa Joan, bêyî ku li dîrokiya wê were nêrîn, rengekî “hebûn” û têkildariya çandî ya gerdûnî bi dest xistiye, û tevlêbûna rexneyî ji kevneşopiyên zanistî yên cihêreng teşwîq dike.

WERGIRTÎ

1. Pope Joan (legend) | EBSCO Research Starters, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.ebsco.com/research-starters/history/pope-joan-legend
2. Pope Joan – Wikipedia, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Pope_Joan
3. Who was Pope Joan? – History.com, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.history.com/articles/who-was-pope-joan
4. Pope Joan | Legend & History | Britannica, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.britannica.com/topic/Pope-Joan
5. Did a Woman Really Become Pope? Unraveling the Pope Joan Legend – Indiana Chronicle, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://indianachronicle.com/2025/04/did-a-woman-really-become-pope-unraveling-the-pope-joan-legend/
6. Shocking tale of Pope Joan’s alleged rise to power – Advocate.com, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.advocate.com/voices/pope-joan
7. Pope Joan: the woman who fooled the church – BBC, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.bbc.com/reel/video/p0l8lcnr/pope-joan-the-woman-who-fooled-the-church
8. The female pope – Medieval manuscripts blog, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://blogs.bl.uk/digitisedmanuscripts/2018/05/the-one-and-only-female-pope.html
9. The Myth of Pope Joan (Chapter 7) – The Cambridge History of the …, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-papacy/myth-of-pope-joan/8CF23E2BCFE14452CC06BAFD0A787F3F
10. Pope Joan (2009 film) – Wikipedia, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Pope_Joan_(2009_film)
11. The pope in cinema: 10 films about popes, from Anthony Queen to Nanni Moretti, from Julius II to Pope Francis – Finestre sull’Arte, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.finestresullarte.info/en/cinema-theater-and-tv/the-pope-in-cinema-10-films-about-popes-from-anthony-queen-to-nanni-moretti-from-julius-ii-to-pope-francis
12. Pope Joan: Legendary Church Leader – A Medieval Woman’s Companion, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://amedievalwomanscompanion.com/pope-joan-legendary-church-leader/
13. Book of the Month: “Pope Joan” by Emmanuel Roïdes, translated into English by David Connolly – Greek News Agenda, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.greeknewsagenda.gr/book-of-the-month-pope-joan-by-emmanuel-roides-translated-into-english-by-david-connolly/
14. Pope Joan | LITERARY TITAN, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://literarytitan.com/2025/03/02/pope-joan/
15. Pope Joan by Donna Woolfolk Cross | Goodreads, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.goodreads.com/book/show/40025708-pope-joan
16. Pope Joan Character Analysis in Top Girls – LitCharts, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.litcharts.com/lit/top-girls/characters/pope-joan
17. Top Girls: Analysis of Major Characters | EBSCO Research Starters, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.ebsco.com/research-starters/literature-and-writing/top-girls-analysis-major-characters
18. Pope Joan [DVD] – Amazon.com, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.amazon.com/Pope-Joan-Liv-Ullmann/dp/B0000C23HX
19. Review: Pope Joan – A Younger Theatre, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.ayoungertheatre.com/review-pope-joan-national-youth-theatre-st-james-church/
20. Pope Joan | PLEDGE | Plays by Canadian women, two-spirit, trans, and non-binary creators, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.pledgeproject.ca/plays/pope-joan/
21. The Female Pope | NAMT, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://namt.org/musicals/the-female-pope/
22. Pope Joan – Braggoscope, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.braggoscope.com/2025/01/30/pope-joan.html
23. The scandalous history of Pope Joan: The only woman to become leader of the Catholic Church?, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.historyskills.com/classroom/ancient-history/pope-joan/
24. Pope Joan: The Myth That Just Won’t Go Away | Catholic Answers Magazine, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.catholic.com/magazine/print-edition/the-popess-who-just-wont-go-away
25. Ask the Register: Was there really a woman pope named Joan in the Middle Ages? – Catholic Diocese of Lincoln, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.lincolndiocese.org/news/diocesan-news/18828-ask-the-register-was-there-really-a-woman-pope-named-joan-in-the-middle-ages
26. Pope Joan Discussion Questions – Bookey, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.bookey.app/book/pope-joan/qa
27. The Afterlife of pope joan: Deploying the popess legend in early modern England, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.researchgate.net/publication/289680983_The_Afterlife_of_pope_joan_Deploying_the_popess_legend_in_early_modern_England
28. Remembering Pope Joan, the One and Only Woman to Serve as …, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.ancient-origins.net/history-famous-people/female-pope-joan-020365
29. Popess Joan – CatholiCity.com, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.catholicity.com/encyclopedia/j/joan,popess.html
30. Pope Joan Polemic in Early Modern France: The Use and Disabuse …, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.journals.uchicago.edu/doi/pdf/10.2307/2540724
31. The Mystery of History’s Only Female Pope – Messy Nessy Chic, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.messynessychic.com/2024/03/08/the-mystery-of-historys-only-female-pope/
32. The Female Pope, A Mutilated Manuscript, and Some Bibliographical Puzzles – New College, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.new.ox.ac.uk/sites/default/files/6NCN6%20(2015)%20Poole%20on%20Female%20Pope.pdf
33. Project MUSE – The Myth of Pope Joan (review), erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://muse.jhu.edu/article/7266/summary
34. The Woman Pope: new evidence for a medieval mystery – MedievalMade, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://medievalmade.com/blogs/blog/the-woman-pope-new-evidence-for-a-medieval-mystery
35. The Myth of Pope Joan – ResearchGate, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.researchgate.net/publication/37691716_The_Myth_of_Pope_Joan
36. Young Historians Conference: The Catholic Church: Shaping the Roles of Medieval Women, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://pdxscholar.library.pdx.edu/younghistorians/2014/oralpres/16/
37. The Catholic Church: Shaping the Roles of Medieval Women – PDXScholar, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://pdxscholar.library.pdx.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1057&context=younghistorians
38. Craig M. Rustici. The Afterlife of Pope Joan: Deploying the Popess Legend in Early Modern England. Ann Arbor, MI: University of Michigan Press, 2006. xiii + 210 pp. index. illus. bibl. $65. ISBN: 0-472-11544-8. | Renaissance Quarterly | Cambridge Core, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.cambridge.org/core/journals/renaissance-quarterly/article/craig-m-rustici-the-afterlife-of-pope-joan-deploying-the-popess-legend-in-early-modern-england-ann-arbor-mi-university-of-michigan-press-2006-xiii-210-pp-index-illus-bibl-65-isbn-0472115448/0373E4FAF9BCA3FE5FA313C31A7E9743
39. The Legend Of ‘Pope Joan’: Two Fatal Flaws | Reasonable Catholic, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.reasonablecatholic.com/legend-of-pope-joan-two-fatal-flaws/
40. Mythical Pope Joan: Ruler of the Papacy – Medieval History, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://historymedieval.com/mythical-pope-joan-ruler-of-the-papacy/
41. Remembering Pope Joan, the One and Only Woman to Serve as Pope (Allegedly), erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.ancient-origins.net/history-famous-people/female-pope-joan-020365?nopaging=1
42. Legends surrounding the papacy – Wikipedia, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Legends_surrounding_the_papacy
43. The Myth of Pope Joan by Alain Boureau | Goodreads, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.goodreads.com/book/show/27255.The_Myth_of_Pope_Joan
44. The Popess and the Vello-Maniac – Medieval Text Manuscripts, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.textmanuscripts.com/blog/entry/9_16-the-popess-and-the-vello-maniac
45. Pope Joan – New World Encyclopedia, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.newworldencyclopedia.org/entry/Pope_Joan
46. Top 10 Medieval Urban Legends – Listverse, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://listverse.com/2009/04/22/top-10-medieval-urban-legends/
47. Martin of Opava – Wikipedia, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Martin_of_Opava
48. How Pope Joan Became the High Priestess – Noble Blood – iHeart, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.iheart.com/podcast/139-noble-blood-46601390/episode/how-pope-joan-became-the-high-139805737/
49. Golden Legend – Wikipedia, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Golden_Legend
50. The Mendicant Orders and Literature in 13th- & 14th-century Italy | School of Languages, Cultures and Societies | University of Leeds, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://ahc.leeds.ac.uk/leeds-centre-dante-studies/doc/mendicant-orders-literature-13th-14th-century-italy
51. Mendicant Orders in the Medieval World – The Metropolitan Museum of Art, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.metmuseum.org/essays/mendicant-orders-in-the-medieval-world
52. Religion in the 13th and 14th Centuries – Decameron Web | Religion, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/religion/culture/background.php
53. The role of the Saladin legend in European culture and identity – JMU Scholarly Commons, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://commons.lib.jmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1509&context=master201019
54. The Afterlife of Pope Joan: Deploying the Popess … – Amazon.com, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.amazon.com/Afterlife-Pope-Joan-Deploying-England/dp/0472115448
55. Pope John — Or Joan? By Clara Johnson (May 1998) – Freedom From Religion Foundation, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://ffrf.org/fttoday/may-1998/articles-may-1998/pope-john-or-joan/
56. The myth of the papal toilet chair – Big Think, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://bigthink.com/the-past/pope-toilet-chair/
57. In light of new evidence, is there a full case to be made that the Catholic Church did in fact have a woman pope? – Reddit, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.reddit.com/r/AskHistory/comments/1k5vgf9/in_light_of_new_evidence_is_there_a_full_case_to/
58. (PDF) The Origin of Popess Joan Legend – ResearchGate, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.researchgate.net/publication/322638262_The_Origin_of_Popess_Joan_Legend
59. Medieval Inquisition – Wikipedia, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Medieval_Inquisition
60. The Medieval papacy, crusading, and heresy, 1095-1291 – CentAUR, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://centaur.reading.ac.uk/65562/1/9789004299856%20Rebecca%20Rist%20(2).pdf
61. The Power of Legend – Number Analytics, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.numberanalytics.com/blog/the-power-of-legend-in-medieval-literature
62. The Legend of Pope Joan: In Search of the Truth – Amazon.com, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.amazon.com/Legend-Pope-Joan-Search-Truth/dp/042517347X
63. The Papess Joanne – Wikipedia, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/The_Papess_Joanne
64. The Afterlife of Pope Joan: Deploying the Popess Legend in Early Modern England by Craig Rustici | eBook | Barnes & Noble®, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.barnesandnoble.com/w/the-afterlife-of-pope-joan-craig-rustici/1111659382
65. Female Pope, Rosemary and Darroll Pardoe, erişim tarihi Haziran 8, 2025, http://www.users.globalnet.co.uk/~pardos/PopeJoanHome.html
66. The Female Pope: The Mystery of Pope Joan: The First Complete Documentation of the Facts behind the Legend – Goodreads, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.goodreads.com/book/show/27256.The_Female_Pope
67. Clothes Make the Man (New Middle Ages): Hotchkiss, Valerie R. R. – Amazon.com, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.amazon.com/Clothes-Make-Man-Dressing-Medieval/dp/081533771X
68. Clothes Make the Man: Female Cross Dressing in Medieval Europe / Edition 1, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.barnesandnoble.com/w/clothes-make-the-man-valerie-r-hotchkiss/1112035070