☺

xwende

—

Nivîsên Hişê Çêkirî

Sextekariya Poyais

—

Ji aliyê

xwende

di nav

de

Gregor MacGregor, Welatê Xeyalî, û Bandora wê di Konteksta Kolonyalîzm û Bazarên Darayî yên Destpêka Sedsala 19an de

Kurte

Ev gotara akademîk bi kûrahî li ser Xapandina Poyais (1820an) û kesayeta sereke ya wê, Gregor MacGregor, disekine. Armanc ew e ku jiyana MacGregor, afirandina welatê xeyalî yê Poyais, mekanîzmayên propagandayê yên ji bo kişandina veberhêner û niştecîhên Brîtanî, û encamên trajîk ên ji bo qurbaniyan bi berfirehî bêne vekolîn. Gotar herweha şert û mercên dîrokî, aborî û civakî yên Brîtanyayê yên wê demê, ku rê li ber xapandineke wiha mezin vekir, dinirxîne. Bi taybetî, serbestberdana MacGregor ji cezayê giran û rola kesayetên din ên wekî Key George Frederic Augustus I têne lêkolîn. Rêbaza lêkolînê li ser bingeha analîza çavkaniyên seretayî û duyemîn ên dîrokî ye. Encamên sereke destnîşan dikin ku Xapandina Poyais ne tenê xapandineke darayî ya sade bû, lê di heman demê de îfadeya ambîsyonên kolonyal, qelsiyên di bazarên darayî yên destpêkê de, û psîkolojiya girseyî ya serdemê bû.

Pêşgotin

Danasîna Giştî ya Xapandina Poyais û Gregor MacGregor

Xapandina Poyais, ku di destpêka salên 1820an de ji hêla serpêhatîparêzê Skotlandî Gregor MacGregor ve hatibû organîzekirin, wekî yek ji sextekariyên herî wêrek û trajîk ên dîrokê tê zanîn.1 MacGregor neteweyek xeyalî ya Amerîkaya Navîn bi navê “Poyais” çêkir da ku veberhêner û niştecîhên Brîtanî bixapîne, ku ev yek bû sedema windahiyên darayî yên mezin û mirina bi sedan kesan.3 Mezinahî û wêrekiya vê sextekariyê cihê xwe di dîrokê de çespandiye û hewcedariya lêkolîneke kûr nîşan dide.

Konteksta Dîrokî: Brîtanya û Amerîkaya Latînî di Destpêka Salên 1820an de

Serdema piştî Şerên Napoleonî li Brîtanyayê bi nezelaliya aborî, lêgerîna derfetên nû yên veberhênanê, û kelecana spekulatîf, bi taybetî li hemberî neteweyên nû serbixwe yên Amerîkaya Latînî, diyar bû.2 Koloniyên Spanî li Amerîkaya Başûr ji bo serxwebûnê şer dikirin, û ev yek hawîrdorek bêîstîkrar lê di heman demê de tijî derfetên xuya diafirand ku serpêhatîparêz û spekulatoran dikişand.7 Di vê serdemê de, bazara deynên welatên nû pêşketî geş bû, û rêjeyên faîzê yên kêm ên li ser deynnameyên Brîtanî veberhêneran ber bi deynnameyên biyanî yên bi dahatûyek bilindtir, lê di heman demê de bi rîsketir ve dikişand.1 Ev “zêdebûna spekulatîf” û “Bilbila Amerîkaya Başûr” zemînek guncaw ji bo planên MacGregor amade kir. Sextekariya Poyais ne bûyereke îzolekirî ya xapînokek jîr bû, belkû nîşaneke rewşeke civakî-aborî û psîkolojîk a berfirehtir li Brîtanyaya piştî Napoleon bû. Ev rewş bi tevliheviyeke xurt a kelecana spekulatîf, ambîsyonên kolonyal, û kêmasiya rêziknameyên darayî yên saxlem ji bo veberhênanên derveyî welat diyar dibû. Xwesteka ji bo dahatûyên bilind gelek kes ji rîskan kor kiribû, û romantîzma karsaziyên kolonyal çîrokek pêşkêş dikir ku MacGregor bi hêsanî dikaribû jê sûd werbigire.

Hin lêkolîn destnîşan dikin ku Poyais wekî “projeyek têkçûyî” 1 dest pê kiribû, ne ku ji destpêkê ve tenê wekî sextekariyek hatibû plan kirin. Ev nêrîn têgihiştineke nuwazetir li ser motîvasyonên destpêkê yên MacGregor pêşkêş dike, ku dibe ku paşê her ku rewş guherî an derfetên xapandinê zelaltir bûn, veguherîbe sextekariyeke eşkere. Ev yek dijberî wateya hêsan a “keyê xapînokan” e ku dibe ku piştî eşkerebûna tevahî ya xapandinê û encamên wê yên trajîk bi paşverûtî hatibe bikaranîn.

Armanc û Pirsên Lêkolînê yên Gotarê

Armanca vê gotarê ew e ku analîzek akademîk a berfireh به زمانی کوردی li ser Xapandina Poyais pêşkêş bike. Pirsên sereke yên lêkolînê ev in: Gregor MacGregor, zilamek bi tomarek leşkerî ya tevlihev, çawa karî xapandineke ewqas mezin birêve bibe? Wî kîjan teknîkên propagandayê yên taybet bi kar anîn? Kîjan faktorên civakî-aborî û psîkolojîk veberhêner û niştecîhên Brîtanî hesas kirin? Serpêhatiyên rastîn ên niştecîhên Poyais çi bûn? Çima MacGregor bi piranî ji cezayê xilas bû? Bûyera Poyais di derbarê bazarên darayî yên destpêka sedsala 19an û aspirasyonên kolonyal de çi eşkere dike?

Beşa 1: Gregor MacGregor – Jiyan û Kesayeta Serpêhatîparêz

Jiyana Destpêkê û Malbat

Gregor MacGregor di 24ê Kanûna Pêşîn a 1786an de, di nav Klana MacGregor de, ku xwedî kevneşopiyeke xurt a şervaniyê bû, ji dayik bû.14 Bavê wî kaptanek deryayê yê Pargîdaniya Hindistana Rojhilat bû, û bapîrê wî di Alaya Black Watch de xizmet kiribû.14 Têkiliyên wî yên dûr Rob Roy jî di nav xwe de dihewand.14 Ev paşxane dibe ku di wî de hestek ambîsyonê û belkî nêrîneke romantîzekirî ya serpêhatî û wêrekiya leşkerî çandibe. Tê gotin ku yek ji bav û kalên wî ji Plana Darien a sala 1698an sax filitîbû, ku ev yek dibe ku çîrokeke malbatî ya zû ya têkçûna kolonyal be.3

Kariyera Leşkerî ya Destpêkê di Artêşa Brîtanî de

Di 16 saliya xwe de tevlî Artêşa Brîtanî bû 5, di Alaya Piyade ya 57emîn de di dema Şerên Napoleonî de xizmet kir.3 Di demeke kurt de bû serdarê pileya yekem (lieutenant).14 Di sala 1805an de bi Maria Bowater, keça zengîn a admîralekî Hêzên Deryayî yên Qraliyetê re zewicî, û bi vî awayî dewlemendî bi dest xist.14 Rutbeya kaptaniyê bi 900 £ kirî 14, û bi vî awayî ji xizmeta bi salan dûr ket. Ev kiryar bi serê xwe nîşana amadebûna wî ya ji bo bikaranîna pere û têkiliyan ji bo pêşketinê ye, ne tenê li ser bingeha lîyakatê. Li Gibraltar û Portûgalê xizmet kir.14 Di sala 1810an de piştî nakokiyek bi efserkî payebilind re ji artêşê hat derxistin.3 Ev dawiya zû ya kariyera wî ya leşkerî ya Brîtanî dibe ku xwesteka wî ya ji bo naskirinê li cîhek din gur kiribe.

Serpêhatiyên li Amerîkaya Latînî

Piştî mirina jina wî ya yekem di sala 1811an de û zehmetiyên darayî 14, wî li tevgerên serxwebûnê yên Amerîkaya Başûr li derfetan geriya, ku ji kesayetên wekî Francisco de Miranda îlhama xwe girtibû.14 Xizmetên xwe pêşkêşî Miranda li Venezuelayê kir (1812), û rutbeya koloneliyê bi dest xist.14 Tecrûbeya wî ya berê (her çend kurt be jî) ya Artêşa Brîtanî sermayeyek girîng bû.14 Di rutbeyan de zû bi pêş ket: Fermandarê Giştî yê Siwaran, Generalê Lîwayê, û di dawiyê de, di 30 saliya xwe de Generalê Dîvîzyonê li Venezuela û Granadaya Nû.14 Bi Doña Josefa, pismama Simón Bolívar re zewicî.14 Beşdarî çalakiyên leşkerî yên girîng bû, di nav de dorpêçkirina Cartagenayê 14 û vekişîneke navdar a 34 rojan di nav daristanê de 14, ku pesnê Bolívar girt.14 Girava Amelia, Florîda, ji Spanîyan girt û “Komara Florîdayan” îlan kir.14 Ev kiryar ambîsyona wî ya ji bo çêkirina herêman û girtina rolên serokatiyê nîşan dide, ku pêşengek ji Poyais re bû. Lêbelê, hin çavkanî behsa “operasyonên karesatbar” û terikandina leşkeran jî dikin 15, ku nîşan dide serokatiya wî her gav ne serkeftî û bi rûmet bû, û ku Bolívar di dawiyê de ew bi mirinê (di nebûna wî de) mehkûm kir. Ev dijberiya di navbera qehremanî û şarlataniyê de ji bo kesayeta wî navendî ye.

Kesayet, Motîvasyon û Meylên ber bi Xapandinê ve

Wekî kesek karîzmatîk, “firoşkarê hoste” 2, wêrek 1, û serpêhatîparêz 1 dihat binavkirin. Motîvasyonên wî tevliheviyeke kompleks a lêgerîna navûdengê, dewlemendiyê 6, û pozîsyona siyasî 1 xuya dikin. Hewldanên wî yên destpêkê ji bo bidestxistina statuyê li Edinburgh û Londonê bi pejirandina sernavên derewîn (‘Sir Gregor MacGregor, Bart.’) meyleke berê ya ber bi xwe-mezin nîşandan û xapandinê ve nîşan dide.14 Windakirina dewlemendiya jina wî ya yekem 14 xalek krîtîk bû, ku ew ber bi planên bêhêvîtir an ambisyozîtir ve kişand. Hin çavkanî destnîşan dikin ku ew “kirêgirtiyek Skotlandî yê redkirî” 1 an “bi qasî hev xapînok û sosyopat” bû.5 Kiryarên wî li Amerîkaya Başûr, di nav de dayîna sernavên çêkirî ji efserên xwe re û xerckirina pereyan 15, bêtir îşaret bi şêwazek tevgerê dikin ku dê di sextekariya Poyais de bigihîje lûtkeyê.

Tevahiya jiyana MacGregor, ji kirîna rutbeya leşkerî bigire heya serpêhatiyên wî yên li Amerîkaya Başûr (hem rast û hem jî xemilandî), werzîşeke domdar a xwe-pêşvexistinê û avakirina kesayetiyek ji jiyanê mezintir bû. Ev ne tenê ji bo pere bû; ew ji bo bidestxistina statu û naskirinek bû ku bi rêyên kevneşopî jê re ne mumkin bû. Xwesteka wî ya ji bo naskirinê di pejirandina sernavê “Kazîk” de eşkere ye.2 Dîkotomiya di kariyera wî ya Amerîkaya Başûr de – wêrekî û serokatiya rastîn 14 ligel tawanbarkirinên terikandin û şarlataniyê 15 – kesayetiyek kompleks nîşan dide ku hem dikare kiryarên pesindar û hem jî xapandinên kûr bike. Ev dualîtî dibe ku wî wekî xapînokek pêbawertir kiribe, ji ber ku destkeftiyên wî yên rastîn dikaribûn ji bo veşartina xapandinên wî bêne bikar anîn. Şêwaza dubarekirî ya MacGregor a bikaranîna têkiliyan (malbata Maria Bowater, Miranda, Bolívar) û dûv re jî çûyîn an îxanetkirina baweriyê dema ku rewş nexweş dibûn (nakokiya bi efserê Brîtanî re, dawiya kampanyayên Venezuelayê, mehkûmkirina Bolívar) pêşbîniya terikandina wî ya dawî ya niştecîhên Poyais dike.

Beşa 2: Afirandina Poyais – Welatekî ji Tunebûnê

Destkeftina Erdê û Îlhama Destpêkê

Di sala 1820an de, MacGregor serdana Perava Miskîto (îro Honduras/Nîkaragua) kir.1 Wî îdîa kir ku erdek bi qasî 8 mîlyon donim ji Key George Frederic Augustus I yê Neteweya Miskîto wergirtiye.4 Tê pêşniyar kirin ku Key bi alkolê hatiye xapandin da ku belgeyê îmze bike.7 Ev “daristana bi malarya” 6 bû bingeha “Mîrnişîniya Poyais”.

Avakirina Welatê Xeyalî

  • Erdnîgarî û Çavkaniyên Xeyalî: Wekî bihuştek bi axa berdar, çavkaniyên zêde (zêr di çeman de, darên bi qîmet), û avhewayek saxlem a guncaw ji bo Ewropiyan dihat binavkirin.2 Soza sê berhemên garisê di salekê de 5, axa pir berdar 5, û avên bi taybetmendiyên dermanker 25 dida. Paytext, “St. Joseph” an “St. George,” wekî bajarekî bi şêwaza Ewropî bi nifûsa 20,000 kes, xaniyek operayê, qesra walî, katedral, û avahiyek parlemanê dihat teswîr kirin.4 Axa rastîn “daristaneke bêdestûr” 3, “erdê çol û zozanên nexweş” bû.21
  • Hikûmet û Binesazîya Xeyalî: MacGregor xwe wekî “Kazîk” (Mîr) ê Poyais îlan kir.1 Hikûmetek bi xizmeta sivîl, artêş, sîstema bankê, û parlemaneke sê-odeyî îcad kir.6 Alayek neteweyî, nîşanek (bi yek شاخ) û heta sirûdeke neteweyî çêkir.4 “Nûneratiya Poyais” li London û bajarên din vekir.7
  • Destûra Bingehîn a Poyaisê: MacGregor destûrek bingehîn ji bo Poyais nivîsî.2 Hebûna destûrek bingehîn, her çend çêkirî be jî, qatek girîng a meşrûiyetê li dewleta xeyalî zêde kir, û ew ji veberhêner û niştecîhên potansiyel re birêxistintir û pêbawertir xuya dikir.
  • Pereyê Poyaisê û Belgeyên Darayî: Deynnameyên hikûmeta Poyaisê derxistin.1 Dolarên Poyaisê (dirav) li Skotlandê çap kirin.1 Nêzîkî 70,000 banknot hatin çapkirin.6 Sertîfîkayên axê firotin.2 Van amûrên darayî ji bo kişandina pereyên rastîn ji qurbaniyan krîtîk bûn.

Pirtûka “Sketch of the Mosquito Shore, including the Territory of Poyais”

Rêberek 350-355 rûpelî ku di sala 1822an de hate weşandin 5, ku bi eşkereyî ji hêla “Kapîtan Thomas Strangeways” (paşnavê MacGregor) ve hatibû nivîsandin.1 Terîfên berfireh (çêkirî) yên erdnîgariya Poyais, avhewa, flora, fauna, çandinî, çavkanî, û heta adetên “Hindiyên xwecihî” tê de hebûn.1 Ev pirtûk bingehek ji hewldana propagandayê bû, û hewayek pejirandina akademîk û empirîk dida neteweya xeyalî.5

Asta bilind a hûrguliyan di çêkirina Poyais de (avahiya hikûmetê, destûra bingehîn, dirav, rêbernameya berfireh) amûrek psîkolojîk a sereke bû. Ew bi afirandina îluzyonek rastiyek û tevliheviyek damezrandî ku dê pir berfireh xuya bike ku bi tevahî derew be, gumanên potansiyel têk bir. Ji bo gelekan, hewldana ku di çêkirineke ewqas hûrgulî de tê de ye, dê bi serê xwe bibe nîşanek rastiyê. Afirandina Poyais ji hêla MacGregor ve bi jîrî avahî û sembolên neteweyên Ewropî yên damezrandî û karsaziyên kolonyal teqlîd dikir. Vê teqlîdê Poyais ji çavên Brîtanî re nas û meşrû xuya dikir, rîska têgihîştî kêm dikir û wekî karsaziyek kolonyal balkêşiya wê zêde dikir. Bexşîna erdê ji Key George Frederic Augustus I, her çend bi guman hatibe bidestxistin jî 7, wekî belgeya “qanûnî” ya bingehîn ji bo Poyais xizmet kir. Tewra îdîayek gumanbar a serweriyê jî ji tunebûnê çêtir bû, û perdeyek meşrûiyetê peyda dikir ku dikaribû ji raya giştî ya dûr û neagahdar re were firotin.

Beşa 3: Mekanîzmayên Xapandinê

Propaganda û Kirrûbirra li Brîtanyayê

  • Weşan û Daxuyanî: Pirtûka “Sketch of the Mosquito Shore” ji hêla “Thomas Strangeways” ve amûra propagandayê ya sereke bû.1 MacGregor di rojnameyên neteweyî de hevpeyivîn dan.20 Reklamkar girtin da ku reklam û belavokan binivîsin.5
  • Apelên Psîkolojîk: Bang li xwestekên dewlemendiyê, destpêkek nû, û serpêhatiyê dikir.2 Wêrekî û qewetê, bi taybetî ruhê serpêhatî yê Skotlandiyên Çiyayî, dikir hedef.20 Prensîbên îqnakirinê bikar anîn: berdêlî (derfeta jiyanê ji bo veberhênanê), pejirandina civakî (bûyîna pêşengên rêzdar), kêmasî (niha tevbigerin berî ku derfet biçe), otorîte (binavkirina “Dr. Strangeways” û sernavê wî yê “Kazîk”).20 Soza axa berdar, dewlemendiyên hêsan (zêr di çeman de), û avhewayek saxlem dida.2
  • Materyalên Propagandayê yên Din: Stranên têkildarî Poyais li kolanên London, Edinburgh, û Glasgowê dihatin çêkirin û gotin.8 Nexşe û nexşeyên berfireh.2 Ofîsên balyozxaneya/nûneratiya sexte li London, Glasgow, Stirling, û Edinburghê.7

Armanckirina Veberhêner û Niştecîhan

  • Firotina Bendên Poyaisê: Di Cotmeha 1822an de bi rêya banka Londonê Perring & Company 200,000 £ deynnameyên Poyaisê derxistin.1 Deynname bi 80% nirx û rêjeya faîzê ya 6% dihatin pêşkêş kirin 6, ku ji deynnameyên Brîtanî (3-3.5%) bi girîngî bilindtir bû.6
  • Firotina Sertîfîkayên Axê û Postên Dewletê: Erd bi bihayên balkêş difirot, destpêkê 2 şîlîng 3 pence serê donimê, paşê gihişt 4 an 5 şîlîngan.5 Ev bi qasî mûçeya rojekê bû, û ew erzan xuya dikir.7 Ofîs û postên leşkerî di “hikûmeta Poyaisê” de difirot.4
  • Guhertina Pereyan: Sterlînên Brîtanî yên niştecîhan bi dolarên Poyaisê yên bêqîmet diguhert.3

Rolê Bazarên Darayî yên Londonê û Atmosfera Spekulatîf

Plan di serdemek “zêdebûna spekulatîf” 6 û geşbûna bazarên deynên biyanî yên Amerîkaya Latînî de pêş ket.1 Kêmasiya rêziknameyên zelal ji bo naskirina herêmên dekolonîzekirî yên Amerîkaya Başûr an vekolîna planên deynên weha.1 Nûnerên darayî û bankên bazirganî ji ber komîsyonên mezin ên ji bo damezrandina operasyonên weha motîve dibûn.1 Berfirehbûna krediyê ya Banka Îngilîstanê di 1822-25an de kelecana spekulatîf gur kir, û plana Poyais mimkun kir.27

Propagandaya MacGregor pir-qatî bû û qelsiyên psîkolojîk ên cihêreng dikir hedef: çavbirçîtî (dahatûyên bilind, zêr), hêvî (jiyanek çêtir, axa berdar), ambîsyon (postên fermî), û heta serbilindiya neteweyî (karsaziyek kolonyal a Skotlandî – 9). Tevlêbûna bankek Londonî ya bi navûdeng (Sir John Perring, Shaw, Barber & Co. – 6) di garantîkirina deynnameyên Poyaisê de hêmanek krîtîk bû ji bo dayîna pêbaweriyê ji planê re, nemaze ji bo veberhênerên dewlemendtir. Plana Poyais bi tevahî asîmetriya agahdariyê ya wê demê îstîsmar kir.1 Agahiyên pêbawer di derbarê erdên dûr ên wekî Perava Miskîto de ji bo Brîtanîyek navîn kêm û dijwar dihatin verast kirin, û ev yek rê dida ku çêkirinên MacGregor di destpêkê de bi piranî bê dijberî bimînin.

Beşa 4: Çarenûsa Niştecîhan – Ji Hêviyê ber bi Trajediyê

Rêwîtî û Gihîştina “Poyais”

Keleka yekem, Honduras Packet, di 10ê Îlona 1822an de ji Londonê bi 70 niştecîhan (doktor, parêzer, bankerek) derket.7 Keleka duyem, Kennersley Castle, di 22ê Çileya 1823an de ji Leith, Skotlandê, bi nêzîkî 200 niştecîhan derket.7 Bi tevahî, nêzîkî 250-270 koçber.3 Gelekan hemû teserûfên jiyana xwe veberhênan kiribûn.4

Rastiya Hovane: Nebûna Binesaziyê, Nexweşî, û Mirin

Piştî gihîştinê, niştecîhan daristaneke ne-jiyanbar, ne bajarê sozkirî, ne binesazî, ne jî erzax dîtin.2 Rêwiyên Kennersley Castle ji hêla rizgarbûyên xizan ên Honduras Packet ve hatin pêşwazî kirin.5 Ew bi birçîbûn, nexweşiyên tropîkal (malarya, taya zer), û hawîrdorek dijminane re rû bi rû man.2 Rêjeya mirinê pir zêde bû: zêdetirî nîvê wan mirin 3; zêdetirî 150 kes 4; 180 ji 250 kesî an li Poyais an paşê li Belîzeyê mirin 5; du-sê parên nêzîkî 250 koçberan di dawiyê de mirin 4; tenê 60 ji ~240 kesî sax man.7 Di destpêkê de kêmtirî 50 rizgarbûyî vegeriyan Londonê.3

Tablo 1: Qurbanî û Mirinên Niştecîhên Poyaisê

TaybetmendîAgahîÇavkanî
Keleka YekemHonduras Packet7
Hejmara Niştecîhên Keleka Yekem~707
Keleka DuyemKennersley Castle7
Hejmara Niştecîhên Keleka Duyem~2007
Tevahî Hejmara Koçberan (texmînî)240-2703
Hejmara Miriyan (texmînî)Zêdetirî nîvê; 150+; 180; du sêyan3
Hejmara Rizgarbûyan (texmînî)~60; kêmtirî 50 vegeriyan Londonê3
Sedemên Sereke yên MirinêNexweşiyên tropîkal (malarya, taya zer), birçîbûn, hawîrdora dijminane2

Vejiyayî û Şahidiyên Wan

James Hastie, niştecîhek li ser Kennersley Castle ku du zarokên xwe winda kiribûn 7, di sala 1823an de pirtûka “Vebêjeya Rêwîtiyek di Keleka Kennersley Castle de ji Rêyên Leith ber bi Poyais ve” weşand.1 Vebêjeya wî “serpêhatiyên xemgîn” bi hûrgulî vedigot.21 Hastie “nexweşî û bêhêvîbûneke ewqas giştî vedibêje, ku hindik kes dikaribûn an dixwestin hewldanek bikin”.4 Balkêş e, Hastie (û hin rizgarbûyên din) di destpêkê de şêwirmend û reklamkarên MacGregor tawanbar kirin, ne MacGregor bi xwe.3

Hewldanên Rizgarkirinê

Mexican Eagle, keleke fermî ji Hondurasa Brîtanî (Belîze), di Nîsana 1823an de rastî niştecîhan hat.7 Key George Frederic Augustus I anîn cem niştecîhan da ku ji wan re bêje ku wî bexşîna erdê betal kiriye ji ber ku MacGregor serwerî îdîa kiribû.7 Rizgarbûyî di Gulana 1823an de ji hêla keleke Brîtanî ve hatin derxistin Belîzeyê.4 Pêncî rizgarbûyî di 12ê Cotmeha 1823an de bi keleka Ocean vegeriyan Londonê.7

Niştecîh ne tenê qurbaniyên sextekariya darayî bûn, lê di heman demê de qurbaniyên îxaneta kûr a baweriyê bûn ku rasterast bû sedema êş û mirina wan. Veguherîna ji koçberên hêvîdar ên ku tevahiya jiyana xwe veberhênan kiribûn ber bi kesên bêhêvî yên terikandî ve, lêçûna mirovî ya wêranker a ku ji hejmarên diravî pir wêdetir bû, nîşan dide. Dilnebariya destpêkê ya hin rizgarbûyan, wekî James Hastie, ku rasterast MacGregor tawanbar bikin 3, hêza karîzmaya MacGregor û diyardeya psîkolojîk a disonansa kognîtîf nîşan dide. Dibe ku pir bi êş bûya ku qebûl bikin ku ew bi tevahî ji hêla yek zilamî ve hatine xapandin. Betalkirina bexşîna erdê ji hêla Key George Frederic Augustus I ve li ser hatina niştecîhan 7 ajansiya Keyê Miskîto bi xwe û nezelaliya îdîaya serweriya MacGregor, ku beşek sereke ya xapandinê bû, tekez dike.

Beşa 5: Îflas û Encam

Belavbûna Nûçeyên Rastiyê û Berteka Raya Giştî

Vegera kêmtirî 50 rizgarbûyî bo Londonê di 12ê Cotmeha 1823an de, bi keleka Ocean, eşkerebûna giştî ya planê nîşan da.3 Rojnameyên Londonê roja din, 13ê Cotmeha 1823an, çîroka veberhênerên bêbext weşandin.7 Çîroka Poyais sernavên sereke girt.1 Raya giştî li dijî MacGregor derket, û ew wekî xapînokek wêrek binav kir.1 Lêbelê, hin qurbanî hîn jî MacGregor diparastin, û ajansên wî tawanbar dikirin.3

Reva MacGregor û Hewildanên Wî yên Din ên Xapandinê li Fransayê

MacGregor di dawiya sala 1823an de, hema berî ku çîroka tevahî eşkere bibe, reviya Fransayê.6 Ecêb e, wî hewl da ku plana Poyais li Fransayê dubare bike.4 Wî destûrek Poyais li Fransayê weşand 4, hewl da ku deynnameyên nû derxe (300,000 £ deyn bi garantîya kanên zêr ên neheyî – 6), û niştecîhên Fransî bikişîne.6

Darizandinên li Fransayê û Beratbûna Wî

Dezgehên Fransî gumanbar bûn dema ku mirovan dest bi serlêdana pasaport/vîzeyan kirin ji bo rêwîtiya welatekî neheyî.6 MacGregor di 7ê Kanûna Pêşîn a 1825an de hate girtin 7 û bi sextekariyê hate tawanbar kirin.6 Ew di sala 1826an de (Nîsan û Tîrmeh) bi du darizandinan re rû bi rû ma û berat bû.1 Sedemên beratbûnê: tîma parastina wî dadgeh îqna kir ku hevkar/reklamkarên wî berpirsiyar in 28, an jî hevkarên wî bi delîlên tawanbarker reviyan.6 Hevkarek, Lehuby, hate mehkûm kirin.7

Kêmbûna Cezayê ji bo MacGregor û Çalakiyên Paşê

Piştî beratbûna li Fransayê vegeriya Brîtanyayê (London).6 Ew dîsa li Londonê hate girtin lê bêyî tawanbarkirinê hate berdan.6 Di deh salên pêş de planên Poyais ên piçûktir li Londonê ceribandin 3, di nav de derxistina deynnameyên nû di 1827an de (800,000 £ – 4) û firotina sertîfîkayên axê.4 Wî heta bihayê serê donimê jî zêde kir.6 Van hewldanên paşê bi piranî neserkeftî bûn.6 Plana Poyais wekî faktorek beşdar di “Panîka 1825an” de hate dîtin 3, krîzek darayî ya berfirehtir. Di sala 1838an de, ew teqawît bû û çû Venezuelayê, ku ji ber xizmeta xwe ya şer a berê wekî lehengek hate pêşwazî kirin û teqawîtiyek leşkerî wergirt.3 Di sala 1845an de li Caracasê bi aramî mir û bi rûmetên leşkerî hate veşartin.14

Kêmasiya MacGregor a ji cezayê qanûnî yê giran, tevî pîvana mezin a sextekariyê û mirina niştecîhan, qelsiyên girîng di pergalên qanûnî yên wê demê de ji bo mijûlbûna bi sextekariyên tevlihev û navneteweyî nîşan dide. Ev yek jî jîrbûna wî di dûrxistina sûc û hêza kesayeta wî ya çêkirî de tekez dike. Rastiya ku MacGregor hema piştî karesata Brîtanî hewl da ku plana Poyais li Fransayê dubare bike, astek awarte ya wêrekiyê û belkî jî nekarîna patholojîk a rawestandina tevgera xwe ya sextekar, an jî baweriyek kûr bi şiyana xwe ya xapandinê nîşan dide. Pêşwaziyên dijber ên ku MacGregor wergirtin – şermezarkirina wekî xapînokek li Brîtanyayê li hember pêşwaziyek lehengî li Venezuelayê – nisbîbûna navûdengê û girîngiya kontekstê tekez dike.

Beşa 6: Konteksta Berfireh û Analîz

Xapandina Poyais li gorî Xapandinên Dîrokî yên Din

  • Plana Darien: Plana Poyais Plana Darien a Skotlandî ya berê ya dawiya sedsala 17an bi bîr dixist 3, karsaziyek din a kolonyal a bêbext ku ji bo Skotlandê bû sedema windahiyên girîng ên jiyan û sermayeyê. MacGregor heta îdîa kir ku bav û kalekî wî ji Darien sax filitiye 3 û bi taybetî Skotlandî kiribûn hedef, îdîa dikir ku têkçûna Darien telafî dike.9
  • Bilbila Deryaya Başûr û Pargîdaniya Mississippi: Sextekariya Poyais di serdemek bilbilên spekulatîf de qewimî, û berawirdî dikarin bi Bilbila Deryaya Başûr li Brîtanyayê (nêzîkî 1720) û Pargîdaniya Mississippi ya John Law li Fransayê (nêzîkî 1720) re bêne kirin.41 Van bilbilên berê jî soza dewlemendiya kolonyal a mezin, manîpulasyona bihayên pişkê, û di dawiyê de hilweşîna darayî, ku gelek veberhêner wêran kirin, di nav xwe de dihewandin. Plana Poyais, her çend di pîvana darayî ya giştî de ji Bilbila Deryaya Başûr piçûktir be jî, di çêkirina xwe ya tevahî ya welatekî de bi awayekî berbiçavtir rasterast xapînok bû û ji bo “kolonîstên” xwe rasterast kujertir bû.

Tablo 2: Poyais: Soz û Rastî

Sozên MacGregor ji bo PoyaisêRastiya ku Niştecîhan DîtinÇavkanî
Axa berdar, çandinî hêsanDaristana nepenî, axa nexweş2
Zêr di çeman de, çavkaniyên dewlemendTu zêr, tu çavkaniyên bikêrhatî4
Paytexta St. Joseph/St. George bi avahiyên EwropîTu bajar, tu avahî, wêranî4
Avhewaya saxlem, bê nexweşiyên tropîkalNexweşiyên kujer (malarya, taya zer)4
Xwecihiyên dostane û hevkarTenêtiya li herêmeke biyanî4
Binesaziya pêşketî (lîman, rê)Tu binesazî, tenê daristan2
  • Xapandinên Din ên Sedsala 19an: Hin çavkanî 46 behsa planên Ponzi û sextekariyên din ên sedsala 19an dikin (mînak, Adele Spitzeder, Sarah Howe), ku kontekstê ji bo celebên xapandina darayî yên belavbûyî peyda dikin. Lêbelê, plana Poyais xwedî aliyek kolonyal a yekta bû.

Rolê Key George Frederic Augustus I yê Miskîto

Keyê Miskîto di sala 1820an de erdê Poyais da MacGregor.7 Tê pêşniyar kirin ku ew bi alkolê hatiye xapandin.7 Key George Frederic Augustus I keyek bi piranî bi nav bû ku hêza rastîn bi gelemperî di destê serpereştên Brîtanî de bû.23 Ew li Jamaîkayê hatibû perwerdekirin û di îsbatkirina otorîteya xwe de li ser serokên herêmî bi zehmetiyan re rû bi rû mabû.23 Wî bexşîna erdê ji MacGregor re betal kir dema ku niştecîh hatin, serweriya xwe îsbat kir û ji niştecîhan xwest ku bi wî re dilsoz bin.7 Ev kiryar rasterast dijberî îdîayên MacGregor ên “Kazîk” bû.

Analîza Psîkolojîk a Qurbanî û Xapînokan

  • Psîkolojiya Qurbaniyan: Qurbanî ji hêla hêviya jiyanek çêtir, qezenca darayî (çavbirçîtî), û belkî hestek serpêhatî an îdealîzma kolonyal ve dihatin ajotin.2 Hesasiyeta li hember cazîbe û teknîkên îqnakirinê yên MacGregor.2 Alîgiriyên kognîtîf ên wekî alîgiriya otorîteyê (baweriya bi sernavên MacGregor, tevlêbûna bankan), bandora kêmasiyê (derfeta sînordar), û alîgiriya pejirandinê.20 Qelsiya hestyarî (tirs, çavbirçîtî, hêvî) ji hêla xapînokan ve dihat îstîsmar kirin.47 Şerm û zehmetiya qebûlkirina ku ew hatine xapandin, carinan dibû sedema parastina sûcdar.3
  • Psîkolojiya MacGregor: Dibe ku xwediyê taybetmendiyên sosyopat an narsîsîst bûya: mezinahî, kêmasiya empatî, manîpulatîfî, û hewcedariyek domdar a heyranî û kontrolê.5 Şiyana wî ya derewkirina bi bawerî û domandina çêkirina berfireh a Poyais, astek bilind a xwebawerî û guhnedana encaman nîşan dide.2

Kêmasiyên Rêziknameyê û Asîmetriya Agahdariyê

Li ser asta hikûmeta Brîtanî an di nav saziyên darayî yên Londonê de rêziknameyên zelal an fermî ji bo naskirina herêmên dekolonîzekirî yên Amerîkaya Başûr an vekolîna deynên biyanî tune bûn.1 Ofîsa Kolonyal a Brîtanî ji hewldana MacGregor agahdar û eleqedar bû lê destwerdan nekir.1 Asîmetriyên agahdariyê yên mezin di destpêka sedsala 19an de tê vê wateyê ku veberhêneran di derbarê erdên dûr de agahiyek pêbawer a hindik hebû.40 Ev yek rê da ku çêkirinên MacGregor geş bibin.

Sextekariya Poyais ne tenê sûcek darayî bû lê di heman demê de xerabkirina xewna kolonyal bû. Ew heman vebêjên romantîk û xwestekên ji bo sînorên nû yên ku berfirehbûna kolonyal a meşrû (her çend ji hêla etîkî ve pirsgirêkdar be jî) gur dikirin, îstîsmar kir, lê ew ber bi çêkirineke tevahî ve araste kir, û îxaneta wê ji bo kesên ku bawer kirin hê kûrtir kir. Bûyera Key George Frederic Augustus I pozîsyona tevlihev û pir caran îstîsmarkirî ya serokên xwecihî di serdema berfirehbûna kolonyal a Ewropî de eşkere dike. Bûyera Poyais nîşan dide ku spekulasyona darayî, ambîsyona kolonyal, û kontrola agahdariyê çawa dikarin bi hev re têkilî daynin da ku encamên wêranker biafirînin.

Encamname

Kurteya Vedîtinên Sereke

Xapandina Poyais, ku ji hêla Gregor MacGregor ve hatibû birêvebirin, encama kesayeta wî ya taybet, şert û mercên dîrokî, aborî û psîkolojîk ên Brîtanyaya salên 1820an bû. MacGregor bi propagandayeke berfireh, soza welatekî xeyalî yê dewlemend û aram da, û bi vî awayî bi sedan veberhêner û niştecîh xapandin. Encama vê yekê ji bo niştecîhan trajediyeke mezin bû, ku bi mirin, nexweşî û bêhêvîbûnê bi dawî bû. Tevî mezinahî û encamên kujer ên sextekariyê, MacGregor bi piranî ji cezayê giran xilas bû, ku ev yek qelsiyên sîstemên dadwerî yên wê demê û jîrbûna wî ya di manîpulasyonê de nîşan dide.

Mîrata Xapandina Poyais û Dersên Jê Hatine Girtin

Poyais wekî çîrokeke hişyarker di derbarê kelecanên spekulatîf, xetereyên ambîsyonên kolonyal ên bêkontrol, û girîngiya lêkolîna kûr û çavdêriya rêziknameyê de dimîne.2 Xweza domdar a sextekariyên weha û qelsiya psîkolojiya mirovan li hember xapandinên sofîstîke 2 dersên girîng in. Plana Poyais beşdarî “Panîka 1825an” bû û bandorên mayînde li ser baweriya veberhêneran hişt.3 Sextekariya Poyais wekî mînakek dîrokî ya tund nîşan dide ku çawa vebêjên “pêşketin” û “derfet” di çarçoveyên kolonyal de dikarin ji bo armancên nêçîrvanî werin çekdarkirin, û bibin sedema encamên mirovî yên karesatbar. Serkeftina mayînde ya MacGregor di dûrketina ji dadmendiya dawî de û heta bidestxistina celebek rizgarbûnê li Venezuelayê destnîşan dike ku karîzma, çîrokbêjiya bihêz, û şiyana îstismarkirina qelsiyên pergalê carinan dikarin rê bidin sûcdarên sextekariyên hê xerabtir ku ji berpirsiyariya tevahî birevin, dersek ku îro jî têkildar dimîne.

Pêşniyarên ji bo Lêkolînên Pêşerojê (eger hebe)

Lêkolînên pêşerojê dikarin li ser rol û motîvasyonên taybet ên hevkarên MacGregor (mînak, Ogilvie, John Lowe, Daniel Mocatta – 1) kûrtir bibin. Her weha, lêkolînek kûrtir li ser agahdarî û pêvajoya biryargirtinê ya Ofîsa Kolonyal a Brîtanî di derbarê Poyais de 1 dikare sûdmend be. Ger gengaz be, vegotinên berfirehtir ji neviyên niştecîhên rizgarbûyî dikarin werin lêkolîn kirin.

Pêvek

Tablo 3: Ferhengoka Têrmên Taybet (Îngilîzî – Kurmancî)

Têrma ÎngilîzîWergera Kurmancî
Fraudsextekarî, xapandin
Scamxap, dek û dolav
Deceptionxapandin, fêl
Investmentveberhênan
Bond (financial)bend, deynname
Share (financial)par, pişk
Settlerniştecîh, koçberê niştecîbûnê
Colonykolonî, mêtingeh
Constitutiondestûra bingehîn, makeqanûn
Parliamentparleman
Loan (financial)deyn
Interest raterêjeya faîzê
Currencydirav, pere
Land grantbexşîna erdê, tawîza axê
Trial (legal)darizandin, mehkeme
Court (legal)dadgeh
Sentence (legal)ceza, biryara cezayê
Acquittalberatbûn
Propagandapropaganda
Advertisementreklam, danezan
Victimqurbanî, mexdûr
Perpetratorkiryar, sûcdar
Historical contextkonteksta dîrokî, çarçoveya dîrokî
Economic bubblebilbila aborî, kefiya aborî
Sovereign debtdeynê serwerî
Adventurerserpêhatîparêz, maceraperest
Charlatanşarlatan, sextekar
Swindlerxapînok, fêlbaz
Speculatorspekulator, bacgir
Bankruptcyîflas
Land certificatesertîfîkaya axê
Share certificatesertîfîkaya parê/pişkê
Investorveberhêner
Emigrationkoçberî (derketin)
Immigrationkoçberî (hatin)
Territoryherêm, ax
Principalitymîrnişînî, prînsîpalîtî
Republickomar
Cazique (chief/prince)Kazîk, serokê eşîrê/mîr
Mosquito CoastPerava Miskîto
Financial marketbazara darayî
Stock exchangeborsa
Sharespar, pişk
Colonialkolonyal, mêtingerî

Çavkanî

  1. What’s in a Fraud? The Many Worlds of Gregor MacGregor, 1817–1824 | Enterprise & Society, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.cambridge.org/core/journals/enterprise-and-society/article/whats-in-a-fraud-the-many-worlds-of-gregor-macgregor-18171824/18C69E0C9D7E0878A96E17E2B0B9E12F
  2. Gregor MacGregor: His Biography and Scams – Academic Block, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.academicblock.com/life-and-leisure/con-artists/gregor-macgregor
  3. Gregor MacGregor – Wikipedia, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Gregor_MacGregor
  4. The Con Man Who Invented His Own Country – History.com, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.history.com/articles/the-con-man-who-invented-his-own-country
  5. Diabolical: How a Con Man Pulled the Evilest Agriculture Fraud in History – AgWeb, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.agweb.com/news/business/farmland/diabolical-how-con-man-pulled-evilest-agriculture-fraud-history
  6. Gregor MacGregor, the Cazique of Poyais – The Tontine Coffee-House, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://tontinecoffeehouse.com/2019/07/29/gregor-macgregor-the-cazique-of-poyais/
  7. The Fraud of the Prince of Poyais – The Big Picture – Barry Ritholtz, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://ritholtz.com/2013/07/the-fraud-of-the-prince-of-poyais/
  8. POYAIS: GREGOR MACGREGOR’S FAKE COUNTRY – Numismatic Bibliomania Society, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.coinbooks.org/v25/esylum_v25n02a30.html
  9. The Prince of Poyais – settling in the country that never was – Almost History, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.almosthistorypodcast.com/the-prince-of-poyais-settling-in-the-country-that-never-was/
  10. Statewide Dual Credit World History, European Imperialism and Crises 1871-1919 CE, Chapter 10: Enlightenment and Colonization, Latin America in the 19th Century | OER Commons, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://oercommons.org/courseware/lesson/87944/overview
  11. Colonial Institutions and Contemporary Latin America: Social and Cultural Life | Hispanic American Historical Review, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://read.dukeupress.edu/hahr/article/43/3/380/159343/Colonial-Institutions-and-Contemporary-Latin
  12. http://www.scielo.br, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.scielo.br/j/eh/a/Gz98Xkvw4fKQFYyR4JqZm3Q/?lang=en&format=pdf
  13. What’s in a Fraud? The Many Worlds of Gregor MacGregor, 1817–1824 – ResearchGate, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.researchgate.net/publication/343237780_What’s_in_a_Fraud_The_Many_Worlds_of_Gregor_MacGregor_1817-1824
  14. Gregor MacGregor, Prince of Poyais – Historic UK, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.historic-uk.com/HistoryUK/HistoryofScotland/Gregor-MacGregor-Prince-Of-Poyais/
  15. “The land that never was”: correspondence between Gregor MacGregor and N M Rothschild, 1821, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.rothschildarchive.org/collections/archivists_choice/october_2018_the_land_that_never_was_correspondence_between_gregor_macgregor_and_n_m_rothschild_1821
  16. Sir Gregor MacGregor, the Cazique of Poyais – Daniel Crouch Rare Books, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://crouchrarebooks.com/featured_items/sir-gregor-macgregor-the-cazique-of-poyais/
  17. Gregor MacGregor, the Prince of Poyais – History Today, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.historytoday.com/miscellanies/gregor-macgregor-prince-poyais
  18. General Sir Gregor MacGregor of Inverarnan and Venezuela, Cacique of Poyais, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://glendiscovery.com/gregor_boach.html
  19. Gregor MacGregor: The most absurd radical of the 19th century, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://radicalteatowel.co.uk/radical-history-blog/gregor-macgregor-the-most-absurd-radical-of-the-19th-century/
  20. The conman who pulled off history’s most audacious scam – BBC, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.bbc.com/future/article/20160127-the-conman-who-pulled-off-historys-most-audacious-scam
  21. Rare first hand account of a Poyaisian settler – Daniel Crouch Rare Books, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://crouchrarebooks.com/books/rare-first-hand-account-of-a-poyaisian-settler
  22. “The Fraud of the Prince of Poyais” | BADA – The British Antique Dealers’ Association, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.bada.org/object/fraud-prince-poyais-2
  23. George Frederic Augustus I – Wikipedia, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/George_Frederic_Augustus_I
  24. “The Fraud of the Prince of Poyais” | BADA – The British Antique Dealers’ Association, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.bada.org/object/fraud-prince-poyais
  25. TIL about the fictional South American country of “Poyais,” created by scam artist Gregor MacGregor in 1821. He invented a diverse economy, a government, a history, a bustling capital city, and even set up embassies in European cities. He made millions scamming investors and enthusiastic immigrants. : r/todayilearned – Reddit, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.reddit.com/r/todayilearned/comments/m7sc6s/til_about_the_fictional_south_american_country_of/
  26. How hundreds were tricked into spending millions to live in a country that never existed, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.historyskills.com/classroom/year-9/poyais/
  27. How A Central Bank Caused One of History’s Biggest Cons | Mises Institute, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://mises.org/mises-wire/how-central-bank-caused-one-historys-biggest-cons
  28. MacGregor, The Cazique of Poyais – AMELIA ISLAND MUSEUM OF HISTORY, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://ameliamuseum.org/macgregor-the-cazique-of-poyais/
  29. File:Bank of Poyais-1 Hard Dollar (1820s) SCAM.jpg – Wikimedia Commons, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bank_of_Poyais-1_Hard_Dollar_(1820s)_SCAM.jpg
  30. Poyais, the 19th-Century Con That Remains One of History’s Boldest – Global Voices, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://globalvoices.org/2016/03/01/poyais-the-19th-century-con-that-remains-one-of-historys-boldest/
  31. The Land That Never Was: Sir Gregor Macgregor And The Most Audacious Fraud In History, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.amazon.com/Land-That-Never-Was-Macgregor/dp/0306813092
  32. Sketch of the Mosquito Shore: Including the Territory of Poyais …, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://books.google.com/books/about/Sketch_of_the_Mosquito_Shore.html?id=iR0TAAAAYAAJ
  33. Sketch of the Mosquito Shore, Including the Territory of Poyais, Etc. – Amazon.com, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.amazon.com/Sketch-Mosquito-including-Territory-Poyais/dp/1241218587
  34. The Poyais Scam: A Nation That Never Was | Amusing Planet, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.amusingplanet.com/2025/05/the-poyais-scam-nation-that-never-was.html
  35. Gregor MacGregor and the Fake Country of Poyais by Crazy-Boris on DeviantArt, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.deviantart.com/crazy-boris/art/Gregor-MacGregor-and-the-Fake-Country-of-Poyais-993716620
  36. Gregor MacGregor’s confidence trick – Preferred Care at Home, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://preferhome.com/blog/gregor-macgregors-confidence-trick/
  37. The con artist who sold rich investors a fake country – The Hustle, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://thehustle.co/the-con-artist-who-sold-rich-investors-a-fake-country
  38. How Scottish Conman Gregor MacGregor Created the Fake Nation Poyais, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://dannabananas.com/blogs/blog/how-a-scottish-con-man-fooled-the-world-the-tale-of-gregor-macgregor-and-poyais
  39. The Parable of Poyais, Part II – The Emigre, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.the-emigre.com/column/parable-of-poyais-2
  40. Bonds and Brands: Intermediaries and Reputation in Sovereign Debt Markets 1820 – 1830 – CiteSeerX, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=53c2589285c5f1e361277bd70d74c93eab50d5e6
  41. Poyais Hoax: History’s Ultimate Land Scam | History Defeats Itself Comedy Podcast by @Kevin Rosenquist – Zencastr, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://zencastr.com/z/ivZlGnyn
  42. Two Bubbles and a Plague – Center for the Study of Economic Liberty, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://csel.asu.edu/research/publications/Two-Bubbles-Plague
  43. Mississippi Bubble | EBSCO Research Starters, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.ebsco.com/research-starters/history/mississippi-bubble
  44. Collapse of the South Sea Bubble | EBSCO Research Starters, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.ebsco.com/research-starters/history/collapse-south-sea-bubble
  45. The South Sea Bubble – Dan Dodman History, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.dandodmanhistory.co.uk/south-sea-bubble
  46. List of Ponzi schemes – Wikipedia, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Ponzi_schemes
  47. The Psychology of Hoaxes and Con Artists: Why Do People Fall for Scams?, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.psychologs.com/the-psychology-of-hoaxes-and-con-artists-why-do-people-fall-for-scams/
  48. Online Romance Scams: Relational Dynamics and Psychological Characteristics of the Victims and Scammers. A Scoping Review – PMC, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7254823/
  49. Financing Sovereignty | Stanford University Press, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.sup.org/books/history/financing-sovereignty
  50. Forging Capitalism: Rogues, Swindlers, Frauds, and the Rise of Modern Finance 9780300188332 – DOKUMEN.PUB, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://dokumen.pub/forging-capitalism-rogues-swindlers-frauds-and-the-rise-of-modern-finance-9780300188332.html
  51. The Dynamics of British Expansion in Central America and the Anglo-Guatemalan Territorial Dispute over Belize, c.1821-1863 – UCL Discovery, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://discovery.ucl.ac.uk/10129631/1/David%20Maurice%20Gomez_PhD%20Dissertation_e-thesis.pdf
  52. Sir Gregor Macgregor | British Museum, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.britishmuseum.org/collection/term/BIOG154697
  53. —Kurmanji Kurdish— A Reference Grammar with Selected Readings – Zimannas, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://zimannas.files.wordpress.com/2020/04/kurmanji_complete.pdf
  54. Kategorî:Ferheng – Wîkîpediya, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Ferheng
  55. KURMANCÎ – Institut kurde de Paris, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.institutkurde.org/publications/kurmanci/telechargement/ku23.pdf
  56. World Report 2025: Sûriye | Human Rights Watch, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.hrw.org/ku/world-report/2025/country-chapters/syria
  57. Kurdology – Wikipedia, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Kurdology
  58. Kurdish language – Wikipedia, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_language
  59. Chronicles and characters of the stock exchange – Project Gutenberg, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.gutenberg.org/ebooks/70656.epub3.images
  60. English-Kurdish Kurmanji Dictionary & Phrasebook – Magers & Quinn Booksellers, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.magersandquinn.com/product/KURDISH-KURMANJI-ENGLISH-ENGL/26350458
  61. Kurdish Dictionary Online Translation – Lexilogos, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.lexilogos.com/english/kurdish_dictionary.htm
  62. Wîkîferheng:Xwestin/inglîzî/F, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://ku.m.wiktionary.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEferheng:Xwestin/ingl%C3%AEz%C3%AE/F
  63. EXAMINING THE DISCOURSE OF MENTAL HEALTH WORKERS IN IRAQ: A LACANIAN APPROACH TO SOCIAL TRAUMA IN CLINICAL SUPERVISION A THESIS – Middle East Technical University, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://open.metu.edu.tr/bitstream/handle/11511/108851/10592364..pdf
  64. English-Kurdish Kurmanji Dictionary & Phrasebook – Hippocrene Books, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.hippocrenebooks.com/store/p507/KurdishKurmanjiDictionaryandPhrasebook.html
  65. Kurdish Kurmanji Lessons: Online Kurdish Kurmanji Courses, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://kurdishlessons.com/
  66. THE MICRONATIONALIST CHALLENGE TO TRADITIONAL CONCEPTS OF THE NATION-STATE – SOAR, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://soar.wichita.edu/server/api/core/bitstreams/e8900aa2-a21d-4869-a5f8-b08ec3c80350/content
  67. Wyoming Livestock Roundup March 1, 2025 Section B – Issuu, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://issuu.com/wylr/docs/wyoming_livestock_roundup_march_1_2025_section_b
  68. FERHENGA BIRÛSKÎ, English – Kurmanji Dictionary, Vol. 3 by Michael L. Chyet – Books on Google Play, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://play.google.com/store/books/details?id=OjLPDwAAQBAJ
  69. FERHENGA BIRÛSKÎ | Kurmanji – English – Transnational Press London, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.tplondon.com/ferheng/
  70. Wordlist Kurdish Kurmanji – The ASJP Database -, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://asjp.clld.org/languages/KURDISH_KURMANJI
  71. Glossary of Kurmancî review – Institut kurde de Paris, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.institutkurde.org/en/publications/kurmanci/dictionary/
  72. Kurmanji Learning Resources List : r/kurdish – Reddit, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.reddit.com/r/kurdish/comments/1062blv/kurmanji_learning_resources_list/
  73. (PDF) Fast Development of Basic NLP Tools: Towards a Lexicon and a POS Tagger for Kurmanji Kurdish – ResearchGate, erişim tarihi Haziran 8, 2025, https://www.researchgate.net/publication/45795567_Fast_Development_of_Basic_NLP_Tools_Towards_a_Lexicon_and_a_POS_Tagger_for_Kurmanji_Kurdish
  74. erişim tarihi Ocak 1, 1970, https://ku.wiktionary.org/wiki/P%C3%AA%C5%9Frist:L%C3%AEsteya_peyvan
,

Yorum bırakın

Ji nivîsên nû agahdar be!

Niha bibe abone da ku xwendina xwe bidomînî û bigihîjî hemû arşîvê.

Xwendinê bidomîne