Lêkolîneke Akademîk li ser Teokrasiya Anabaptîst, Tundî û Mîrasa Wê

Pêşgotin

Serhildana Münsterê ya salên 1534-1535an, wekî yek ji beşên herî radîkal û dramatîk ên tevgera Anabaptîst di dema Reformasyona Protestan a sedsala 16an de, di dîroka Ewropayê de xwedî cihekî taybet e. Ev serhildan, ku bi damezrandina komunek teokratîk a demkurt li bajarê Münsterê yê Almanî encam da, ne tenê ji ber polîtîkayên xwe yên tundrew ên civakî û olî, lê herwiha ji ber tepeserkirina wê ya bi xwîn û bandora wê ya kûr û demdirêj li ser tevgera Anabaptîst û têgihiştina giştî ya li hember tundrewiya olî, bûyereke trawmatîk û bibandor bû. Hewldana ji bo avakirina “Orşelîma Nû” li ser rûyê erdê, bi polîtîkayên wekî komunalîzma mal û milk û ferzkirina polîgamiyê, Münsterê veguherand qada ceribandineke civakî ya bêhempa û di heman demê de tirsnak.

Girîngiya dîrokî ya Serhildana Münsterê ji gelek aliyan ve diyar dibe. Ew ne tenê wekî mînakeke tundrewiya apocalîptîk di serdemeke ku bi aloziyên olî û civakî tije bû de radiweste, lê di heman demê de encamên trajîk ên hewldanên ji bo bicihanîna utopyayên olî bi rêyên zordestî û tundûtûjiyê jî nîşan dide. Wekî din, bûyerên Münsterê bandorek mayînde li ser pêşeroja tevgera Anabaptîst kir, û bû sedem ku piraniya şopdarên vê tevgerê bi awayekî kategorîk ji tundûtûjiyê dûr bikevin û pasîfîzmê wekî prensîbeke bingehîn a baweriya xwe bipejirînin.

Armanca vê مقالê ew e ku analîzeke akademîk, berfireh û جامع bi zimanê Kurdî li ser Serhildana Münsterê pêşkêş bike. Di vê çarçoveyê de, dê hewl bê dayîn ku sedemên derketina serhildanê, bûyerên serekî yên ku di dema wê de qewimîn, kesayetiyên navdar ên ku roleke sereke lîstin, encamên wê yên demkurt û demdirêj, û herwiha şîroveyên cihêreng ên dîrokî yên derbarê vê bûyerê de bi hûrgilî bên lêkolînkirin.

Avahiya مقالê dê bi vî rengî be: Pêşî, dê çarçoveya dîrokî ya Ewropaya sedsala 16an û Reforma Protestan bê nirxandin. Piştre, dê rabûn û pêşketina tevgera Anabaptîst, bi tekezî li ser bingehên wê yên teolojîk û cihêrengiya di navbera şaxên wê yên pasîfîst û radîkal de, bê vegotin. Dûv re, dê rewşa bajarê Münsterê beriya serhildanê û rola Bernhard Rothmann di radîkalîzekirina tevgera reformê de li bajêr bê şirovekirin. Beşa navendî ya مقالê dê li ser bûyerên Serhildana Anabaptîst li Münsterê (1534-1535) raweste, ku tê de destgirtina Anabaptîstan ser bajêr, serokatiya Jan Matthys û Jan van Leiden, jiyana rojane û guhertinên civakî, û dorpêçkirin û ketina dawî ya bajêr dê bên analîzkirin. Di dawiyê de, dê encamên serhildanê, ji komkujî û îdamkirina serokan bigire heta bandora wê ya li ser tevgera Anabaptîst û mîrasa wê ya sembolîk, bên nirxandin. Herwiha, dê şîroveyên dîrokî yên cihêreng ên li ser serhildanê, wekî tevgereke proto-komunîst, fanatîzmeke olî, an jî şoreşeke civakî, bên gengeşekirin. Di encamnameyê de, dê xalên sereke yên lêkolînê bên kurtkirin û girîngiya Serhildana Münsterê di çarçoveya dîroka Reformasyonê û tevgerên radîkal de bê tekezkirin.

Çarçoveya Dîrokî: Ewropa û Reforma Sedsala 16an

Sedsala 16an li Ewropayê serdemeke guhertinên kûr û berfireh bû, ku tê de Reformasyona Protestan roleke navendî lîst. Ji bo têgihiştina Serhildana Münsterê, pêwîst e ku mirov pêşî li rewşa olî û siyasî ya Împaratoriya Romayê ya Pîroz û bandora Reformasyonê binêre.

• Rewşa olî û siyasî li Împaratoriya Romayê ya Pîroz

Di destpêka serdema nûjen de (nêzîkî 1500-1800), dewletên almanîaxêv ên ku Împaratoriya Romayê ya Pîroz pêk dianîn, ji aliyê siyasî û olî ve bi kûrahî perçe bûbûn. Împaratorî, ku li rojava û navenda Ewropayê cih digirt û beşên Fransa, Almanya û Îtalyaya îroyîn dihewand, di sedsala 16an de ewqas nenavendî bûbû ku ji federasyoneke sist a mîrnişîn, bajar-dewlet û herêmên dêrî wêdetir nebû. Desthilata împaratorê bi awayekî berbiçav kêm bûbû, nemaze piştî nakokiyên wek Gengeşeya Tayînkirinê (Investiture Controversy) di sedsala 11an de. Ev parçebûna siyasî û lawaziya desthilata navendî rê li ber derketin û geşbûna tevgerên reformê yên cihêreng vekir. Berevajî dewletên navendî yên bihêztir ên rojavayê Ewropayê ku karîbûn bi Vatîkanê re li hev bikin û dêrên dewletê yên xweser ava bikin , li Împaratoriyê hewldanên bi vî rengî heta radeyekê bêencam man. Ev rewş hişt ku komên radîkal, wek Anabaptîstên Münsterê, karibin li hin deveran ji tepeserkirina yekser birevin û ji bo demekê desthilatê bi dest bixin.

Rageşiyên olî yên di nav Împaratoriyê de ne nû bûn. Mînak, Şerên Hûsiyan (1419-1434) li Bohemyayê, ku ji ber hînkirinên Jan Hus derketibûn, nîşana perçebûnên kûr ên olî yên beriya Reformasyona Protestan bûn. Di destpêka sedsala 16an de, nerazîbûneke berfireh li dijî Dêra Katolîk hebû. Sedemên vê nerazîbûnê gelek bûn, di nav de firotina î indulgingensan (efûnameyan) ji bo bexşandina gunehan, gendeliya di nav ruhaniyan de, û jiyana nebaş a hin endamên dêrê. Xelkê gelemperî û gelek ronakbîr û reformxwaz li benda guhertinê bûn.

Parçebûna siyasî ya Împaratoriya Romayê ya Pîroz, ku tê de gelek mîr û bajarên serbixwe hebûn, zemîneke guncaw ji bo belavbûna fikrên nû yên olî amade kir. Otorîteya împaratoriyê li her deverê ne mutleq û bilez bû, ku hişt ku guhertoyên herêmî yên pabendbûna olî û reformê geş bibin. Li deverên ku desthilata mîrên herêmî xurt bû, împarator kêm karîbû destwerdanê bike. Wekî din, rageşiyên di navbera împarator û hilbijêran (electors) de, ku desthilata împaratorê kontrol dikirin, hê bêtir otorîteya navendî lawaz dikir. Ev rewşa nenavendîbûnê faktoreke girîng bû ku rê da bûyerên wekî yên Münsterê biqewimin.

• Reforma Protestan û derketina tevgerên radîkal

Destpêka Reformasyona Protestan bi gelemperî bi weşandina 95 Tezên Martin Luther li Wittenbergê di sala 1517an de tê girêdan. Luther di van tezan de û di nivîsarên xwe yên paşê de, gendelî û hin doktrînên Dêra Katolîk, bi taybetî firotina î indulgingensan û otorîteya papayî, rexne kir. Ew dijberiya xwe hem li dijî awayê ku ruhaniyên bilind desthilatê bikar dianîn û îstismar dikirin, hem jî li dijî fikra papatiyê bi xwe nîşan da. Fikrên Luther bi lez û bez li seranserê Almanyayê û Ewropayê belav bûn, bi taybetî bi saya îcada çapxaneyê. Çapxane di vê serdemê de wekî “şoreşa medyayê” tê binavkirin; pamfletên olî û wergerên Încîlê bi zimanên herêmî gihîştin destê gelek kesan. Heta sala 1530an, zêdetirî 10,000 weşan bi deh mîlyon nusxeyan hatin çapkirin, ku ev yek ji bo propagandayê jî hate bikaranîn.

Lêbelê, Reformasyon ne tevgereke yekgirtî bû. Dema ku Luther û reformîstên din ên serekî (wek Zwingli û paşê Calvin) piştgiriya hin mîr û bajar-dewletan bi dest xistin û dest bi avakirina dêrên Protestan ên damezrandî kirin, komên din jî derketin holê ku hîs dikirin reform têra xwe dûr neçûye. Zêdebûna kevneperestiya Luther, nemaze piştî şermezarkirina wî ya tund a Serhildana Gundiyan a Alman (1524-1525) , rê li ber derketina reformîstên radîkaltir vekir. Van komên radîkal, ku bi gelemperî wekî Anabaptîst dihatin nasîn, ne tenê otorîteya Dêra Katolîk lê herwiha hiyerarşiyên civakî û siyasî yên heyî jî xistin bin pirsê.

Zeftkirina otorîteya papayî ji hêla Reformasyonê ve, bê mebest derî li ber pirsiyarkirina hemû otorîteyên olî vekir. Prensîba sola scriptura (tenê Nivîsarên Pîroz), ku ji hêla reformîstan ve dihat parastin, dikaribû bi awayên bêhejmar were şîrovekirin. Ev yek rê li ber komên wek Anabaptîstan vekir ku hîs dikirin reformîstên serekî di reformên xwe de têra xwe dûr neçûne û li ser bingeha şîroveyên xwe yên Nivîsarên Pîroz, pêşniyarên ji nû ve avakirina civakê yên hê bingehîntir kirin. Kiryara serhildana serketî ya li dijî yek otorîteyê (Papa) bendava li dijî zeftkirina yên din, tevî hukumdarên laîk an jî reformîstên serekî bi xwe, nizim kir. Wekî encamek, piraniya dewletên bakur û navendî yên Almanyayê bûn Protestan (bi piranî Lûterî, lê herwiha Kalvînîst/Reformî jî), lê dewletên başûr û herêma Rhineland bi piranî Katolîk man. Ev perçebûna olî bû sedema rageşî û şerên demdirêj, ku Şerê Sî Salan (1618-1648) yek ji encamên wê yên herî wêranker bû. Di vê atmosfera aloziyê de bû ku tevgerên radîkal ên wekî Anabaptîzmê derfet dîtin ku geş bibin.

Rabûn û Pêşketina Anabaptîzmê

Anabaptîzm, wekî yek ji şaxên herî girîng û cihêreng ên Reformasyona Radîkal, di salên 1520an de li Swîsre, Almanya û Holandayê derket holê. Ew ji nerazîbûna ji reformîstên serekî yên wekî Martin Luther û Ulrich Zwingli çêbû, ku ji hêla şopdarên Anabaptîst ve dihat dîtin ku di reformên xwe de têra xwe bi biryar û radîkal nebûn.

• Bingehên teolojîk û baweriyên Anabaptîstan

Anabaptîzm wekî “baskê radîkal” ê Reformasyona Protestan tê zanîn. Şopdarên wê bawer dikirin ku reformîstên serekî, her çend di daxwaza reforma Dêra Katolîk de rast bûn jî, di hin aliyan de bi têra xwe dûr neçûbûn. Baweriyên bingehîn ên Anabaptîstan ev bûn:

1. Vaftîzma mezinan (vaftîzma bawermendan): Ev baweriya herî diyarker a Anabaptîstan bû. Wan vaftîzma pitikan red dikir û digotin ku vaftîzm divê tenê ji kesên ku bi zanebûn û dilxwazî baweriya xwe bi Îsa Mesîh îqrar kirine re were kirin. Ji ber vê yekê, dijberên wan navê “Anabaptîst” (ango, “ji nû ve vaftîzker”) li wan kiribûn, her çend ew bi xwe vê navlêdanê red dikirin û digotin ku vaftîzma pitikan ne vaftîzmeke rastîn e.
2. Endamtiya dêrê ya dilxwazî: Anabaptîstan bawer dikirin ku dêr divê civateke xuya ya bawermendên dilxwaz be, ku bi hev re pabendî teşwîqkirin û dîsîplînkirina hevûdu ne. Ev têgihiştin ji têgihiştina serdest a wê demê ku her kesê ku li herêmek erdnîgarî dijî, otomatîk endamê dêrê ye, pir cuda bû.
3. Veqetandina dêr û dewletê: Anabaptîstan girêdana di navbera dêr û hikûmetê de ne guncaw didîtin. Wan parêzvaniya wê yekê dikir ku divê karbidestên hikûmetê ne xwedî otorîte bin ku girêdana dêrî ya welatiyan an teolojiya dêrê diyar bikin. Ev yek ji Katolîkîzmê û herwiha ji Protestanîzma Serekî (Magisterial) jî cudabûneke radîkal bû. Ev helwesta wan ew kiribû gefek li ser nîzama civakî-siyasî ya sedsala 16an ku li ser yekîtiya dêr û dewletê ava bûbû, ji ber ku yekrengiya olî ji bo îstiqrarê bingehîn dihat dîtin.
4. Pasîfîzm û ne-berxwedan: Piraniya komên Anabaptîst, bi taybetî yên destpêkê û yên ku sax man (wek Menonît), pabendî pasîfîzmê bûn. Wan şîroveya lafzî ya Weaza li ser Çiyê dikirin, sonda nedixwarin, beşdarî kiryarên leşkerî û hikûmeta sivîl nedibûn. Wan bawer dikir ku şagirtên Îsa divê dijminên xwe bi çekên vê dinyayê şer nekin.

Ji ber van baweriyên radîkal, Anabaptîst ji hêla otorîteyên Katolîk û Protestan ve bi tundî hatin çewisandin. Civata Speyerê (Diet of Speyer) di sala 1529an de, bi lihevkirina Katolîk û Lûteriyan, cezayê îdamê ji bo Anabaptîstan ferz kir. Bi hezaran Anabaptîst di sedsalên 16an û 17an de ji ber baweriyên xwe hatin kuştin û şehîd bûn.

• Tabloya Berawirdkirina Baweriyên Sereke: Reformerên Sereke, Anabaptîstên Pasîfîst ên Destpêkê, û Anabaptîstên Münsterê

Ji bo ku cihê Anabaptîstên Münsterê di nav tevgerên Reformasyonê de baştir were fêmkirin, tabloya jêrîn berawirdiyekê di navbera baweriyên sereke yên Reformerên Serekî (Luther/Calvin), Anabaptîstên Pasîfîst ên Destpêkê (wek yên ku Belgeya Schleitheim pejirandin), û Anabaptîstên Münsterê de pêşkêş dike:

Bawerî	Reformerên Sereke (Luther/Calvin)	Anabaptîstên Pasîfîst ên Destpêkê	Anabaptîstên Münsterê
Vaftîzm	Pitikan (bi gelemperî)	Mezinan (bawermend, dilxwazî)	Mezinan (bi zorê, wek şertek ji bo jiyanê)
Têkiliyên Dêr-Dewlet	Hevgirtî (dêra dewletê)	Veqetandî (dêra azad)	Teokrasî (dewlet dêr e, Orşelîma Nû)
Bikaranîna Şûr/Tundûtûjî	Ji bo dewletê rewa ye	Redkirina tundûtûjiyê, pasîfîzm	Ji bo parastin û belavkirina “Keyaniya Xwedê” rewa ye
Mal û Milk	Taybet (bi gelemperî)	Hin kom komunal (dilxwazî)	Komunal (bi zorê, rakirina milkê taybet)
Zewac	Monogamî	Monogamî	Polîgamî (pirjînî, bi zorê)
Eskatolojî (Dawiya Demê)	Giştî, ne lezgîn	Giştî, pasîf, li benda vegera Mesîh	Apocalîptîk, çalak, Münster wekî Orşelîma Nû ya ku divê were amadekirin

Çavkanî: Ji hatiye wergirtin.

Ev tablo bi zelalî nîşan dide ku Anabaptîstên Münsterê di gelek xalên bingehîn de ne tenê ji Reformerên Serekî, lê herwiha ji piraniya Anabaptîstên pasîfîst jî cuda bûn. Radîkalîzma wan di ferzkirina baweriyan, avakirina teokrasiyeke milîtan, û pejirandina polîtîkayên civakî yên tundrew de diyar dibû.

• Şaxên Anabaptîzmê: Pasîfîst û Radîkal

Tevgera Anabaptîst ji destpêkê ve ne yekgirtî bû; di nav wê de cihêrengiyeke mezin hebû. Dîroknas pênc an şeş şaxên cuda yên Anabaptîzmê li Almanya û Swîsreyê destnîşan kirine. Piraniya van koman, wek Birayên Swîsrî û paşê Menonîtên ku ji şopdarên Menno Simons pêk dihatin, pasîfîst bûn. Belgeya Schleitheim, ku di sala 1527an de ji hêla komek serokên Anabaptîst ve hate amadekirin, wekî vegotineke destpêkê ya baweriyên Anabaptîstên pasîfîst tê dîtin. Ev belge tekezî li ser vaftîzma bawermendan, civata bawermendan a veqetandî ji dinyayê, û redkirina şûr û sondxwarinê dikir.

Lêbelê, di nav Anabaptîzmê de baskek radîkal û apocalîptîk jî hebû. Melchior Hoffman, waizekî laîk û mîstîk ê Alman, roleke girîng di pêşxistina vî şaxî de lîst. Hoffman, ku bi eslê xwe kürkfiroş bû, wekî mîsyonerek Lûterî dest pê kir lê paşê berê xwe da Anabaptîzmê. Ew bi eskatolojiya xwe ya bi kelecan dihat nasîn; wî pêxemberî dikir ku dawiya dinyayê nêzîk e û bajarê Strassburgê dê bibe “Orşelîma Nû”. Hoffman pêşbînî kir ku dawiya dinyayê dê di sala 1533an de çêbibe û ew ê bi Mesîh re li ser ewran siwar bibe û bikeve Strassburgê da ku Keyaniya Nû ava bike. Her çend pêxembertiya wî pêk nehat û ew bi xwe li Strassburgê hat girtin û di zindanê de mir, hînkirinên wî bandoreke mezin li şagirtên wî yên Hollandî kir, ku paşê di bûyerên Münsterê de roleke sereke lîstin.

Kêşeya apocalîptîk a Melchior Hoffman çarçoveyeke teolojîk peyda kir ku, bi taybetî di bin şert û mercên çewisandina tund û aloziya civakî de, dikaribû ji pasîfîzma Anabaptîst dûrketinê rewa bike. Baweriya bi apocalîpseke nêzîk, ligel çewisandinên dijwar ên ku Anabaptîst pê re rû bi rû diman , dikaribû balê ji ragirtina pasîf ber bi beşdarbûna çalak, heta tundûtûj, di avakirina serdema nû ya pêxemberîkirî de biguherîne. Têgeha “Orşelîma Nû” êdî ne tenê hêviyek bû, lê bûbû bangek ji bo çalakiyê, wekî ku di bûyerên Münsterê de bi awayekî trajîk hate dîtin. Jan Matthys, yek ji serokên sereke yên Münsterê, pasîfîzma Hoffman red kir û nêrînek pejirand ku divê li dijî zordariyê berxwedan were kirin. Ev yek nîşan dide ku çawa baweriyên apocalîptîk dikarin bibin sedema radîkalîzasyon û bikaranîna tundûtûjiyê.

Her çend piraniya dîroknasan Anabaptîstên Münsterê wekî “şaşîtiyek” an “ji rê derketinek” ji piraniya pasîfîst a tevgera Anabaptîst dibînin , girîng e ku were zanîn ku dema bangewazî ji bo komkirina li Münsterê hate kirin, bi hezaran Anabaptîst hewl dan xwe bigihînin bajêr. Ev yek nîşan dide ku fikrên radîkal û apocalîptîk di nav beşek ji tevgera Anabaptîst de xwedî bandor bûn.

Münster beriya Serhildanê

Bajarê Münsterê, ku li Westphalyayê (Almanya) ye, beriya ku bibe navenda serhildaneke Anabaptîst a radîkal, xwedî dîrok û taybetmendiyên xwe yên civakî-aborî û olî bû.

• Rewşa civakî-aborî û bandora destpêkê ya Reformê li Münsterê

Münster di sedsala 16an de wekî Mîr-Metranî (Prince-Bishopric) di nav Împaratoriya Romayê ya Pîroz de dihat birêvebirin. Ev tê wê wateyê ku metranê Katolîk ê bajêr ne tenê serokê olî, lê di heman demê de hukumdarê siyasî yê herêmê jî bû. Lêbelê, şert û mercên taybetî li Münsterê hebûn ku rê li ber reforma radîkal vekirin. Yek ji van şertan nebûna adetî ya Mîr-Metran ji bajêr bû, ku hiştibû meclîsên bajêr ên ku ji hêla welatiyan ve dihatin hilbijartin, bibin xwedî hêzeke mezin û serbixwe û kontrola metran li ser karûbarên herêmî bi tundî sînordar bikin. Wekî din, sendîkayên (guilds) pîşesaziyê yên bihêz li bajêr xwedî bandoreke mezin bûn û di biryarên siyasî de roleke girîng dilîstin.

Di warê civakî-aborî de, nerazîbûneke berbiçav di nav çînên jêrîn ên civakê de hebû. Bacên giran û krîzên çandiniyê yên dubarekirî barê gel giran kiribûn. Ev rewşa dijwar zemîneke guncaw ji bo belavbûna peyama Anabaptîstan a ku banga wekheviyê û parvekirina mal û milk dikir, amade kir. Fikrên Reformasyonê yên ku ji hêla Martin Luther ve hatibûn destpêkirin, zû xwe gihandin Münsterê jî. Di destpêkê de, tevgera reformê li bajêr di bin bandora Lûteranîzmê de bû, lê zû ber bi şîroveyên radîkaltir ve çû.

• Rola Bernhard Rothmann di radîkalîzekirina tevgera Reformê de li bajêr

Bernhard Rothmann, ku bi xwe xelkê Münsterê bû, ji dawiya salên 1520an ve bû serokê tevgera reforma olî li bajêr. Ew di destpêkê de wekî waizekî Lûterî yê dij-Katolîk dest pê kir. Di weazên xwe yên destpêkê de, wî bi tundî doktrînên Katolîk ên wekî paqijkirina gunehan (purgatory) û bikaranîna wêneyan di dêran de, û herwiha exlaqê kêm ê ruhaniyên Katolîk şermezar dikir. Ji ber van helwestên xwe, ew di sala 1531an de ji hêla metranê Katolîk ve hate şermezarkirin, lê wî otorîteya Dêra Katolîk red kir û bi eşkereyî xwe bi baweriya Reformkirî re hevalbend kir.

Di Çileya 1532an de, Rothmann bawernameyeke evangelîk weşand û piştgiriya otorîteyên bajêr (meclîsa bajêr) bi dest xist. Di encamê de, ruhaniyên Katolîk ên parîsan ji bajêr hatin derxistin û meclîsa bajêr bi teolojiya Rothmann re lihevhatina xwe ragihand. Lêbelê, pêşveçûna teolojîk a Rothmann li vir nesekinî. Di bin bandora waizên Anabaptîst ên Hollandî (“şandiyên” ku ji hêla Jan Matthys ve hatibûn şandin) ku di dawiya sala 1533an de gihîştin Münsterê, Rothmann ber bi Anabaptîzmê ve çû. Ew di Çileya 1534an de ji nû ve hate vaftîzkirin, ku ev yek xalek werçerxanê bû di radîkalîzekirina bajêr de.

Piştî ku bû Anabaptîst, Rothmann dest bi weazên li dijî vaftîzma pitikan kir. Her çend meclîsa bajêr a reformkirî, ku ji ber vê guhertina teolojîk a tund nerazî bû, hewl da wî şermezar bike, populerbûna wî di nav sendîkayan de dîsa ew parast. Ev piştgiriya gelêrî ji bo wî krîtîk bû û nîşan dide ku çawa gilî û gazincên herêmî û serokatiya karîzmatîk dikarin bi lez meylên reformîst ber bi radîkalîzmê ve bibin. Hatina “şandiyên” Anabaptîst ên Hollandî wekî katalîzatorek li ser zemîneke jixwe berdar ku ji hêla weazên Rothmann û rageşiyên civakî-siyasî yên heyî ve hatibû amadekirin, tevgeriya. Piştgiriya sendîkayan lihevhatina radîkalîzma olî bi daxwaz an nerazîbûnên civakî-aborî pêşniyar dike.

Rothmann di heman demê de nivîskarekî berhemdar bû. Hin ji berhemên wî yên girîng ev in: Belgeya Bawerî û Jiyanê li Dêra Mesîh a Münsterê (1534), Vegerandina Hînkirin, Bawerî û Jiyana Xiristiyanî (Cotmeh 1534), û Derbarê Tolhildanê (Kanûn 1534). Teolojiya wî ya di vê qonaxê de vaftîzma bi noqbûnê (li şûna rijandinê), şîroveya lafzî ya Încîlê, Kristolojiya “goştê ezmanî” (ku ji Kaspar Schwenkfeld û Melchior Hoffman hatibû wergirtin), dêra ku tenê ji bawermendên vaftîzkirî pêk tê, û paşê, di bin bandora Jan van Leiden de, parastina polîgamiyê dihewand.

Serhildana Anabaptîst li Münsterê (1534-1535)

Piştî radîkalîzebûna Bernhard Rothmann û zêdebûna bandora Anabaptîstan li Münsterê, bajar zû veguherî navenda tevgereke ku dê di dîroka Reformasyonê de wekî yek ji ceribandinên herî tundrew û trajîk bimîne.

• Tabloya Kronolojîk a Bûyerên Sereke yên Serhildana Münsterê (1533-1536)

Dîrok	Bûyer	Çavkanî
Havîn 1533	Rothmann ber bi Anabaptîzmê ve diçe.
Çile 1534	Şagirtên Jan Matthys digihîjin Münsterê; Rothmann û gelek kesên din ji nû ve tên vaftîzkirin.
Sibat 1534	Anabaptîst kontrola meclîsa bajêr bi dest dixin; Bernhard Knipperdolling dibe şaredar. Jan Matthys digihîje Münsterê.
Sibat-Adar 1534	Katolîk û Lûteriyên ku vaftîzma nû red dikin ji bajêr tên derxistin. Mal û milkê hevpar tê ragihandin. Îkonoklazm.
Nîsan 1534	Destpêka dorpêçkirina Münsterê ji hêla Prens-Metran Franz von Waldeck ve.
5 Nîsan 1534	Jan Matthys di êrîşeke li dijî dorpêçkeran de tê kuştin.
Nîsan-Tebax 1534	Jan van Leiden hêdî hêdî desthilatê bi dest dixe.
Tîrmeh 1534	Polîgamî tê damezrandin.
Îlon 1534	Jan van Leiden xwe wekî “Keyê Orşelîma Nû” îlan dike.
1534-1535	Jiyana di bin rejîma Anabaptîst de: qanûnên tund, komunalîzm, zordarî, birçîbûn û nexweşî di dema dorpêçê de.
Hezîran 1535	Jan van Leiden jin, zarok û kal û pîran ji bajêr derdixe.
24-25 Hezîran 1535	Bi îxaneta Heinrich Gresbeck, bajarê Münsterê dikeve destê hêzên Prens-Metran. Komkujiya Anabaptîstan.
Çile 1536	Jan van Leiden, Bernhard Knipperdolling, û Bernhard Krechting bi awayekî hovane tên îşkencekirin û îdamkirin. Laşên wan di qefesan de tên nîşandan.

• Destgirtina Anabaptîstan ser bajêr û ragihandina “Orşelîma Nû”

Piştî ku Bernhard Rothmann û gelek welatiyên Münsterê Anabaptîzm pejirandin, bandora vê tevgerê li bajêr bi lez zêde bû. Di Sibata 1534an de, Anabaptîstan di hilbijartinên meclîsa bajêr de serkeftineke mezin bi dest xistin û kontrola rêveberiya bajêr girtin destê xwe. Bernhard Knipperdolling, bazirganekî dewlemend ê hiriyê û yek ji hevalbendên sereke yên Rothmann, wekî şaredarê nû hate destnîşankirin. Ev di destpêkê de serkeftineke siyasî bû, ne derbeyeke tundûtûj di vê qonaxê de.

Yek ji yekemîn kiryarên rêveberiya nû ya Anabaptîst ragihandina Münsterê wekî “Orşelîma Nû” bû. Ev têgeheke teolojîk a navendî bû ku ji pêxembertiyên Melchior Hoffman dihat û ji hêla Jan Matthys, ku di demek kurt de bû serokê ruhanî yê bajêr, bi xurtî dihat pêşxistin. Ragihandina Münsterê wekî “Orşelîma Nû” ne tenê sembolîk bû; ew baweriyeke bingehîn bû ku bajar cîhê bijartî yê ji bo vegera nêzîk a Mesîh û damezrandina keyaniya Xwedê ya li ser rûyê erdê ye. Vê baweriyê tedbîrên tundrew ji bo “paqijkirina” bajêr rewa dikir. Katolîk û Lûteriyên ku red kirin ji nû ve bên vaftîzkirin û tevlî tevgera Anabaptîst bibin, ji bajêr hatin derxistin. Di dêr û keşîşxaneyan de îkonoklazmeke (şikandina pûtan) berfireh pêk hat, û hemû pirtûk ji bilî Încîlê hatin şewitandin. Hejmareke mezin a Lûteriyan ji bajêr derketin, û Anabaptîstên ku ji deverên din dihatin, şûna wan girtin. Ev sîstema baweriyê erêkirina dawî ji bo kiryarên Anabaptîstan peyda kir, ji ber ku wan xwe wekî amûrên îradeya xwedayî didîtin ku ji bo apocalîpsê amade dikirin.

• Serokatiya Jan Matthys: Teolojî, polîtîkayên komunî û tundî

Jan Matthys, nanpêjekî karîzmatîk ji Haarlemê (Holanda), di Sibata 1534an de, li ser vexwendina şagirtên xwe û Rothmann, hat Münsterê. Ew zû wekî pêxemberek û serokê sereke yê tevgera Anabaptîst li bajêr hate pejirandin. Matthys ji Melchior Hoffman cudatir, pasîfîzm red kir û parêzvaniya berxwedana çekdarî li dijî “bêbaweran” û zordaran kir. Ev cudahiyek girîng bû ji piraniya Anabaptîstên din ên wê demê.

Di bin serokatiya Matthys de, polîtîkayên radîkal ên civakî û aborî hatin meşandin. Pere hate rakirin, û hemû milkê taybet hate qedexekirin. Hemû mal û milkê welatiyan hate komkirin û diviyabû ku bi awayekî wekhev di nav civakê de bihata parvekirin. Ev sîstema “komunalîzma mal û milk” li ser bingeha şîroveya wan a civata Xiristiyan a destpêkê ya ku di Karên Şandiyan de hatiye vegotin, dihat rewakirin.

Lêbelê, serokatiya Matthys kurt bû. Wî pêxemberî kir ku darizandina Xwedê dê roja Yekşema Paskalyayê ya 1534an (5ê Nîsanê) were û ew ê bi awayekî mûcîzeyî hêzên dorpêçker têk bibe. Bi baweriya ku ew Gîdeonekî nû ye, ew bi tenê bi 12 (an 30, li gorî hin çavkaniyan) şagirtan ji bajêr derket û êrîşî artêşa Prens-Metran Franz von Waldeck kir. Lêbelê, ew û koma wî zû hatin dorpêçkirin û kuştin. Serê Matthys hate jêkirin û li ser rimê hate nîşandan, û organên wî yên zayendî li deriyê bajêr hatin mix kirin wekî hişyariyeke hovane ji bo parêzvanên bajêr.

Serokatiya kurt lê bibandor a Matthys rêgeza civakî-aborî û milîtan a komuna Münsterê diyar kir. Lê mirina wî ya dramatîk, ku berevajî pêxembertiya wî bi xwe bû, valahiyeke desthilatê û krîzeke baweriyê di nav Anabaptîstên Münsterê de afirand. Ev têkçûna pêxembertiyê dikaribû bibe sedema bêhêvîbûn û hilweşîna tevgerê, lê li şûna wê, rê li ber derketina serokek hê otorîtertir û kurnaztir, Jan van Leiden, vekir, ku karî plana xwedayî ji nû ve şîrove bike û desthilatê bi dest bixe.

• Serokatiya Jan van Leiden: Damezrandina padîşahiyek teokratîk, polîgamî, û qanûnên nû

Piştî mirina Jan Matthys, Jan van Leiden (navê wî yê rast Johan Beukelszoon), terziyekî ciwan û karîzmatîk ji bajarê Leidenê yê Holandayê, hêdî hêdî rabû ser desthilatê. Ew xwedî şiyaneke mezin a axaftinê û bandorkirinê bû û zû karî baweriya Anabaptîstên bêhêvîbûyî yên Münsterê bi dest bixe.

Di Îlona 1534an de, Jan van Leiden gaveke hê radîkaltir avêt û xwe wekî “Keyê Orşelîma Nû” îlan kir, îdîa kir ku ev yek li ser bingeha wehya xwedayî ye. Wî ji xwe re dadgeheke keyanî û cil û bergên keyanî yên bi heybet, ku ji milkê ku ji welatiyên Münsterê hatibû standin hatibûn çêkirin, amade kir. Wî meclîsa bajêr a ku ji “dwanzdeh kalan” pêk dihat, fesih kir û desthilateke mutleq ava kir.

Yek ji polîtîkayên herî nakokî û tundrew ên ku di bin serweriya Jan van Leiden de hate meşandin, damezrandina polîgamiyê (pirjînî) bû. Ev biryar bi çend faktoran dihat rewakirin: yek, nebûna hevsengiya zayendî ya li bajêr, ku tê de hejmara jinan ji ya mêran bi qasî sê caran zêdetir bû, nemaze piştî ku gelek mêr di şer an ji ber nexweşiyan de miribûn ; û du, şîroveya bijartî ya mînakên Peymana Kevin, ku ji hêla teologê sereke yê Münsterê, Bernhard Rothmann, ve dihat parastin, ku digot zewac ji bo zayîn û mezinkirina zarokan di tirsa Xwedê de ye. Li gorî qanûna nû, hemû jinên ku temenê wan ji zewacê re guncaw bû, neçarî zewacê hatin kirin. Mêr dikaribûn bi gelek jinan re bizewicin, û Jan van Leiden bi xwe jî 16 jin anîn. Jinên ku li dijî vê polîtîkayê derdiketin an jî daxwazên mêrên xwe red dikirin, bi tundî dihatin cezakirin, heta bi îdamê jî.

Wekî din, Jan van Leiden qanûnên nû û kodek tevgerê ya pir tund li bajêr ferz kir. Ji bo gelek sûcan, di nav de kufr, neguhdariya li hember desthilatdaran, gotegot, zîna, û heta gilî û gazincên hêsan jî, cezayê îdamê dihat birîn. Tê gotin ku Van Leiden bi xwe rojane du danişînên dadgehê yên du saetî li dar dixist û sûcdar bi rêkûpêk dihatin zindanîkirin û îdamkirin. Keyaniya Jan van Leiden û damezrandina polîgamiyê adaptasyoneke pragmatîk a şert û mercên dorpêçê temsîl dikir, ku bi şîroveyên teolojîk ên radîkal dihat rewakirin, û Münster hê bêtir ji prensîbên Anabaptîst ên destpêkê û heta ji îdealên komunal ên destpêkê yên serhildanê jî dûr dixist.

• Jiyana rojane, guhertinên civakî, û zordariya di bin desthilatdariya Anabaptîstan de

Jiyana rojane li Münsterê di bin desthilatdariya Anabaptîstan de, nemaze piştî ku Jan van Leiden bû key, bi guhertinên civakî yên kûr û zordariyeke berbiçav dihat nasîn. Îdeala destpêkê ya “komunalîzma mal û milk”, ku tê de hemû milk diviyabû bi hev re bihata parvekirin , di pratîkê de zû veguherî sîstemeke ku tê de serok û hevalbendên wan xwedî îmtiyaz bûn, dema ku piraniya gel di bin zexta dorpêçê û kêmbûna xwarinê de diêşiya. Pamfletên destpêkê yên ku banga parvekirina dewlemendiyê dikirin û ji bo çînên jêrîn ên ku ji bacên giran û krîzên çandiniyê diêşiyan wek çareseriyek xuya dikirin , di rastiyê de rê li ber rejîmeke totalîter vekirin.

Polîtîkaya polîgamiyê bû sedema kaoseke mezin a civakî. Gelek jin li dijî vê polîtîkaya bi zorê derketin û hewl dan berxwe bidin, lê ew bi tundî hatin bindestkirin. Tê ragihandin ku hin jin ji ber neguhdariya li hember mêrên xwe an jî redkirina zewacê hatin îdamkirin. Mînaka herî navdar serjêkirina Elisabeth Wandscherer e, yek ji jinên Jan van Leiden, ku tê gotin ji ber ku li dijî otorîteya wî serî hilda (an jî red kir bi wî re bizewice, li gorî hin çavkaniyan) li meydana sûkê hate serjêkirin.

Serweriyeke tirs û xofê li bajêr hatibû damezrandin. Ji bo domandina kontrolê û tepeserkirina her cure nerazîbûnê, çavdêriyeke tund hebû. Tê gotin ku deriyên xaniyan nedikarîn bi şev werin girtin, da ku zilamên key karibin bi serbestî bigerin û kontrolê bikin. Jan van Leiden û serokên din propagandaya olî û sozên xilasiya nêzîk ji dorpêçê û xelatên esmanî bikar dianîn da ku moralê gelê birçî û bêhêvîbûyî bilind bihêlin û dilsoziya wan misoger bikin. Lêbelê, ev îdeala utopîk a wekheviya giyanî û komunalîzmê zû veguherî kabûseke dîktatorî, ku tê de kontrolên civakî yên tundrew û tirs ji bo domandina desthilatê û ferzkirina lihevhatinê li hember nerazîbûna navxweyî û gefa derveyî dihatin bikaranîn.

Dorpêçkirin û Ketina Münsterê

Piştî ku Anabaptîstan kontrola Münsterê bi dest xistin û dest bi pêkanîna polîtîkayên xwe yên radîkal kirin, Prens-Metran Franz von Waldeck, ku ji bajêr hatibû derxistin, zû dest bi amadekariyên ji bo vegerandina desthilata xwe kir.

• Kampanyaya leşkerî ya Prens-Metran Franz von Waldeck

Franz von Waldeck, ku ne tenê metranê Katolîk ê Münsterê bû lê di heman demê de hukumdarê siyasî û leşkerî yê herêmê jî bû, bajarê Münsterê dorpêç kir. Dorpêç di Nîsana 1534an de dest pê kir û bi qasî 16 mehan dom kir. Artêşa Waldeck bi piranî ji leşkerên kirêkirî (mercenaries) pêk dihat , û wî ji bo fînansekirina kampanyaya xwe alîkarî ji Împaratoriya Romayê ya Pîroz û mîrên din ên Alman jî wergirt.

Êrîşên destpêkê yên hêzên Waldeck ji bo girtina bajêr bi ser neketin, ji ber ku Anabaptîstan parastineke xurt organîze kiribûn. Ji ber vê yekê, Waldeck stratejiya xwe guhert û biryar da ku bajêr bi blokadeke tund birçî bike û teslîm bibe. Wî li dora bajêr xendek û kelehên axê ava kirin da ku pêşî li ketin û derketina xwarin û alîkariyê bigire. Tê ragihandin ku Waldeck kesên ku hewl didan ji blokadê derbas bibin an jî alîkariyê bigihînin bajêr, bi awayekî hovane perçe dikir û laşên wan li cihên xuya nîşan dida wek hişyariyek ji bo parêzvanên bajêr û yên ku difikirîn alîkariya wan bikin.

• Rewşa navxweyî ya bajêr di dema dorpêçê de (birçîbûn, nexweşî, pevçûnên navxweyî)

Dorpêça demdirêj bandoreke wêranker li ser rewşa navxweyî ya Münsterê kir. Birçîbûn û nexweşî li bajêr belav bûn û bûn sedema mirina gelek kesan. Piraniya niştecihên Münsterê ji ber dorpêça ku zêdetirî salekê dom kir, bi giranî birçî bûn. Kêmbûna xwarin û pêdiviyên bingehîn bû sedema zêdebûna nerazîbûna navxweyî û zehmetiyan.

Di bin van şert û mercên dijwar de, serokên Anabaptîst, nemaze Jan van Leiden, hewl dan ku moralê gel bi propagandaya olî û sozên xilasiya nêzîk bilind bihêlin. Çîroka apocalîptîk a ku Münsterê wekî “Orşelîma Nû” û şerê li dijî dorpêçkeran wekî şerê dawî yê di navbera qencî û xerabiyê de nîşan dida, ji bo domandina moralê û rewakirina tundûtûjiyê dihat bikaranîn. Ev çîrok hêmanên wekî hatina dema darizandinê, cudakirina zelal di navbera bawermend û bêbaweran de, rêveberiyeke bi erêkirina xwedayî, û bangek ji bo komê ku edaletê li ser rûyê erdê bi rêve bibe, dihewand.

Lêbelê, bi xirabûna rewşê re, Jan van Leiden neçar ma ku tedbîrên tundtir bigire. Di Hezîrana 1535an de, ji ber kêmbûna krîtîk a xwarinê, wî biryar da ku jin, zarok û kal û pîrên ku nikaribûn şer bikin, ji bajêr derxe. Mixabin, piraniya van kesan ji hêla artêşa dorpêçker ve hatin girtin û kuştin. Dorpêça demdirêj wekî înkubatorek ji bo radîkalîzasyon û otorîterîzmê di nav Münsterê de tevgeriya. Kêmbûna çavkaniyan û zexta derveyî pêwîstiya serokan bi kontrola mutleq û bêhêvîbûna gel zêde kir. Tedbîrên tund ên ku dihatin girtin, hem bersivek ji dorpêça derveyî re û hem jî ji gefa navxweyî ya hilweşîn an serhildanê re bûn.

• Îxanet û têkçûna dawî ya parastina Anabaptîstan (Hezîran 1535)

Piştî zêdetirî salekê ji berxwedanê, parastina Anabaptîstan a Münsterê di dawiyê de têk çû. Ketina bajêr di 24-25ê Hezîrana 1535an de pêk hat. Sedema sereke ya ketina bajêr ne têkçûneke leşkerî ya biryardar bû, lê belê îxaneta ji hundur bû.

Penaberek ji Münsterê bi navê Heinrich Gresbeck, ku ji rejîma Anabaptîst û şert û mercên dijwar ên jiyanê nerazî bûbû, bi hêzên Prens-Metran Waldeck re têkilî danî û di berdêla jiyana xwe de, dergeheke kêm-parastî ya bajêr ji wan re nîşan da. Bi vî rengî, leşkerên Waldeck karîn bikevin nav bajêr.

Piştî ketina leşkeran, şerekî kolanan ê dijwar û bi xwîn li Münsterê qewimî. Hêzên metran neçar man ku kolan bi kolan şer bikin heta ku gihiştin meydana navendî ya bajêr. Parêzvanên Anabaptîst, her çend birçî û westiyayî bûn jî, bi awayekî bêhêvî şer kirin, lê di dawiyê de têk çûn. Ketina Münsterê di dawiyê de ji ber lawaziya navxweyî, ku ji ber şert û mercên bêhêvî yên dorpêçê derketibû holê, pêk hat. Ev yek sînorên kelecana îdeolojîk li hember bêparbûna maddî ya domdar û bêhêvîbûnê nîşan dide, ku dikare bibe sedem ku kes ji rêzê derkevin da ku xwe xilas bikin.

Encamên Serhildanê û Mîrasa Wê

Ketina Münsterê ne tenê dawiya ceribandina teokratîk a Anabaptîstan bû, lê di heman demê de bû sedema encamên giran ji bo şêniyên bajêr û tevgera Anabaptîst bi giştî. Mîrasa vê serhildanê heta roja îro jî bi awayên cihêreng berdewam dike.

• Komkujî, îşkence û îdamkirina hovane ya serokên Anabaptîst

Piştî ku hêzên Prens-Metran Franz von Waldeck di Hezîrana 1535an de ketin Münsterê, komkujiyeke berbelav li bajêr pêk hat. Leşkerên serketî bi hovîtî êrîşî parêzvanên Anabaptîst û şêniyên bajêr kirin. Tê ragihandin ku komkujî du rojan dom kir , û di dema girtina bajêr de nêzîkî 600 Anabaptîst hatin kuştin.

Serokên sereke yên serhildanê, Jan van Leiden, Bernhard Knipperdolling (şaredarê berê û paşê “stêigbûgelhalter” ango alîkarê key), û Bernhard Krechting (yek ji waizên Anabaptîst û endamê konseya key), hatin girtin. Tê gotin ku Jan van Leiden di jêrzemîna xaniyekê de veşartî hatibû dîtin.

Piştî girtina wan, ev sê serok bi mehan li zindanan man û ji bo teşhîrkirinê li bajarên cuda yên Almanyayê hatin gerandin. Di dawiyê de, ew ji bo darizandin û îdamê vegerandin Münsterê. Îdamkirina wan di 22ê Çileya 1536an de li meydana sûkê ya navendî ya Münsterê, li ber çavê girseyeke mezin û bi amadebûna Prens-Metran Waldeck bi xwe, pêk hat.

Rêbaza îşkence û îdamê bi awayekî hovane û bi zanebûn hatibû sêwirandin da ku herî zêde êş û tirsê biafirîne. Her sê serok bi stûyên hesinî yên bi bizmaran ve bi stûnekê ve hatibûn girêdan. Ji bo maweya saetekê, laşên wan bi tangên hesinî yên ku di agir de sor bûbûn, hatin perçekirin. Piştî vê îşkenceya hovane, zimanên wan bi tangan hatin kişandin û di dawiyê de bi xencereke şewitî ku di dilê wan de hatibû xistin, hatin kuştin. Hovîtiya tund a van îdaman kiryareke bi zanebûn a “cezayê temaşekirinê” bû. Armanca wê ne tenê tolhildan bû, lê belê ji nû ve piştrastkirina otorîteya mutleq a dêr û dewletê, jinavbirina kêşeya Anabaptîst, û wekî rêgiriyeke tirsnak li seranserê Împaratoriya Romayê ya Pîroz bû. Cewhera taybet, demdirêj û giştî ya mirina serokên Anabaptîst ji bo bandora psîkolojîk a herî zêde hatibû sêwirandin.

• Qefesên li ser Dêra St. Lambert: Sembolîzma tirsandinê

Piştî îdamkirina wan, laşên Jan van Leiden, Bernhard Knipperdolling, û Bernhard Krechting di sê qefesên hesinî de hatin danîn. Van qefesan ji birca Dêra St. Lambert, ku dêra sereke ya sûkê ya Münsterê ye, hatin daliqandin da ku ji hêla her kesî ve bên dîtin.

Mayînên laşên serokên Anabaptîst nêzîkî 50 salan di van qefesan de man heta ku bi temamî rizîn û hestiyên wan hatin rakirin. Lêbelê, qefes bi xwe heta roja îro jî li ser birca Dêra St. Lambert mane û bûne yek ji sembolên herî navdar û tirsnak ên bajêr. Armanca sereke ya nîşandana laşan di van qefesan de ew bû ku wekî hişyariyeke giştî û rêgiriyeke mayînde xizmet bikin, da ku kesên din newêribin li dijî otorîteya dêr û dewletê serî hildin.

Hebûna domdar a qefesan wekî nîşaneke dîrokî ya tevlihev xizmet dike. Ew di destpêkê de sembola hêza hovane ya dewletê û rêgiriyê bûn. Lêbelê, bi demê re, şîroveya wan hinekî guheriye. Di sala 1987an de, di her qefesê de sê ampûlên zer hatin danîn ku her şev ji êvarê heta sibehê “ji bo bîranîna giyanên wan ên koçkirî” bên vêxistin. Ev yek nîşan dide ku qefes ji semboleke saf a cezakirinê veguherîne cîhek bîranînê yê nûjen, ku mirovan teşwîq dike ku li ser tundrewiya olî, çewisandin, û cewhera edaletê bifikirin, û dibe ku mirovahiya yên îdamkirî jî bipejirîne.

• Bandora li ser tevgera Anabaptîst: Xurtbûna pasîfîzmê û rola Menno Simons

Serhildana Münsterê ji bo tevgera Anabaptîst bi giştî xaleke werçerxanê ya krîtîk bû. Piştî têkçûna Münsterê, Anabaptîstan careke din derfet nedîtin ku di warê siyasî de roleke girîng bilîzin. Bûyerên Münsterê Anabaptîzma milîtan û apocalîptîk bi awayekî berfireh bêrûmet kir. Dijminên Anabaptîzmê, hem Katolîk û hem jî Protestanên serekî, bûyerên Münsterê wekî delîlekê bikar anîn da ku îdîa bikin ku tevgera Anabaptîst bi giştî xeternak e û divê bi tundî were tepeserkirin. Ev yek bû sedem ku çewisandina li dijî hemû Anabaptîstan, çi pasîfîst û çi ne, li seranserê Ewropayê zêde bibe.

Lêbelê, karesata Münsterê di heman demê de bû sedema xurtbûna baskê ne-berxwedêr û pasîfîst ê tevgera Anabaptîst. Menno Simons (1496-1561), keşîşekî berê yê Katolîk ji Frieslandê (Holanda), wekî serokek sereke ji bo Anabaptîstên pasîfîst derket holê. Ew bi tundî doktrînên tundrew ên Münsterê, nemaze bikaranîna tundûtûjiyê û polîgamiyê, red kir. Menno Simons di nivîsarên xwe de tekezî li ser ne-berxwedanê, şopandina hînkirinên Îsa yên li ser aştiyê, û bikaranîna “çekên giyanî” (Peyva Xwedê) li şûna çekên fîzîkî kir. Bûyerên Münsterê ew bi kûrahî xemgîn kiribûn, nemaze ji ber ku birayê wî bi xwe jî bi komên radîkal ên Anabaptîst re têkildar bûbû û di pevçûnekê de hatibû kuştin. Şagirtên Menno Simons paşê wekî Menonît hatin nasîn, û ew heta roja îro jî yek ji şaxên sereke yên kevneşopiya Anabaptîst a pasîfîst in.

Karesata Münsterê wekî firneyek ji bo tevgera Anabaptîst tevgeriya. Ew neçar kir ku bi awayekî biryardar tundûtûjî û utopyanîzma hezar-salî ji hêla piraniya xwe ya saxmayî ve red bike. Xof û têkçûna saf a Münsterê wekî derseke tund xizmet kir, û tevger neçar kir ku li dora prensîbên ne-tundûtûjiyê û veqetandina ji têkoşînên desthilata dinyayî bicive da ku ji tunebûnê dûr bikeve û yekîtiya teolojîk biparêze. Piştî Münsterê, di Tebaxa 1536an de, serokên komên cihêreng ên Anabaptîst ên ku di bin bandora Melchior Hoffman de mabûn, li bajarê Bocholtê civiyan da ku hewl bidin yekîtiyê biparêzin. Di vê civînê de, mijarên sereke yên nîqaşê zewaca polîgamî û bikaranîna hêzê li dijî nebawermendan bûn. Her çend li ser ne bikaranîna hêzê lihevkirinek çêbû jî, civîn nekarî pêşî li perçebûna zêdetir a tevgera Anabaptîst bigire.

• Şîroveyên dîrokî yên Serhildana Münsterê

Serhildana Münsterê di dîroknivîsînê de bi awayên cihêreng hatiye şîrovekirin. Dîroknivîsiya destpêkê, ku bi piranî ji hêla dijberên Anabaptîstan ve hatibû nivîsandin, Serhildana Münsterê wekî mînakeke tîpîk a xetereya tevgera Anabaptîst bi giştî nîşan dida. Ev şîrove ji bo rewakirina çewisandina tund a li dijî hemû Anabaptîstan dihat bikaranîn.

Lêbelê, lêkolînên paşê, nemaze yên ku ji hêla dîroknasên ji kevneşopiya Anabaptîst-Menonît û dîroknasên objektîftir ve hatine kirin, vê nêrînê nuwansetir kirine. Van lêkolîneran destnîşan kirine ku Anabaptîstên Münsterê komeke radîkal û ji rê derketî bûn ku piraniya Anabaptîstên din ên wê demê nûnertî nedikirin. Di heman demê de, van lêkolînan tekezî li ser zextên civakî-aborî û olî yên ku bûne sedema derketina serhildanê jî kirine.

Hin dîroknas û teorîsyenên civakî, bi taybetî yên Marksîst, hewl dane ku Serhildana Münsterê wekî tevgereke proto-komunîst şîrove bikin, ji ber polîtîkaya “komunalîzma mal û milk” a ku li bajêr hatibû meşandin. Lêbelê, girîng e ku were zanîn ku ev “komunîzm” bi awayekî teokratîk û otorîter hatibû ferzkirin, bêyî hêmanên demokratîk, û bi doktrînên olî yên tundrew û rêveberiyeke dîktatorî re têkel bûbû. Ji ber vê yekê, berawirdkirina wê bi teoriyên komunîst ên laîk ên paşê re problematîk e. Ew bêtir taybetmendiyeke civakeke apocalîptîk û dorpêçkirî bû, ne îdeolojiyeke civakî-aborî ya pêşketî di wateya nûjen de.

Şîroveyeke din a hevpar ew e ku Serhildana Münsterê wekî mînakeke fanatîzma olî û tundrewiya apocalîptîk dibîne. Li gorî vê nêrînê, baweriyên tund ên serokên Anabaptîst û şopdarên wan, ligel şert û mercên aloziya civakî û olî, bûne sedema derketina tevgereke ku amade bû ji bo bicihanîna dîtiniyên xwe yên eskatolojîk tundûtûjiyê bikar bîne. Hin analîzên nûjen heta paraleliyan di navbera bûyerên Münsterê û tevgerên apocalîptîk û kultên tundrew ên îroyîn de jî xêz dikin.

Di dawiyê de, hin dîroknas Serhildana Münsterê wekî şoreşeke civakî ya ku ji hêla çînên jêrîn ên nerazî ve hatibû destpêkirin, şîrove dikin. Li gorî vê nêrînê, her çend serhildan xwedî karakterekî olî yê xurt bû jî, di binê wê de nerazîbûnên kûr ên civakî û aborî yên li dijî sîstema feodal û desthilata dêrê hebûn.

Encamname

Serhildana Münsterê ya salên 1534-1535an, bêguman yek ji bûyerên herî balkêş, trajîk û bibandor ên serdema Reformasyonê ye. Ew ne tenê wekî ceribandineke radîkal a avakirina teokrasiyeke Anabaptîst li ser rûyê erdê di dîrokê de derbas bûye, lê di heman demê de wekî mînakeke hişyarker a encamên tundrewiya olî, utopyanîzma bi zorê, û bikaranîna tundûtûjiyê ji bo armancên îdeolojîk jî tê bibîranîn.

Wekî ku di vê مقالê de hate nîşandan, derketina Serhildana Münsterê encama tevliheviya gelek faktoran bû: rewşa parçebûyî ya siyasî û olî ya Împaratoriya Romayê ya Pîroz, belavbûna fikrên Reformasyonê û derketina tevgerên radîkal, şert û mercên taybet ên civakî-aborî û olî yên li bajarê Münsterê, û rola serokên karîzmatîk û apocalîptîk ên wekî Bernhard Rothmann, Jan Matthys û Jan van Leiden. Polîtîkayên tundrew ên ku li Münsterê hatin meşandin, wekî komunalîzma mal û milk û ferzkirina polîgamiyê, ne tenê ji kevneşopiyên olî û civakî yên serdest dûr bûn, lê di heman demê de ji piraniya tevgera Anabaptîst a pasîfîst jî cuda bûn.

Dorpêçkirin û ketina dawî ya Münsterê, ligel komkujî û îdamkirina hovane ya serokên Anabaptîst, dawî li vê ceribandina teokratîk anî. Lêbelê, bandora Serhildana Münsterê ji sînorên bajêr wêdetir çû. Ew bû sedema bêrûmetkirina Anabaptîzma milîtan û xurtbûna baskê pasîfîst ê tevgerê, nemaze di bin serokatiya Menno Simons de. Ji hingê ve, piraniya Anabaptîstan (Menonît, Amîş, Hutterît) bi pabendbûna xwe ya bi ne-tundûtûjî û veqetandina dêr û dewletê hatine nasîn.

Qefesên ku heta îro jî li ser birca Dêra St. Lambert a Münsterê daliqandî ne, wekî bîranîneke mayînde ya van bûyerên trajîk xizmet dikin. Ew ne tenê sembola têkçûna “Keyaniya Münsterê” ne, lê di heman demê de hişyariyek in li dijî xetereyên fanatîzmê û girîngiya tolerans û rêzgirtina ji bo cihêrengiya baweriyan.

Lêkolîna Serhildana Münsterê ji bo têgihiştina tevliheviyên serdema Reformasyonê, cewhera tevgerên radîkal, û têkiliyên di navbera ol, siyaset û civakê de xwedî girîngiyeke mezin e. Ew nîşan dide ku çawa dîtiniyên utopîk dikarin veguherin kabûsên dîstopîk, û çawa lêgerîna ji bo “Orşelîma Nû” dikare bibe sedema wêranî û êşê. Di dawiyê de, Serhildana Münsterê me vedixwîne ku em li ser dersên dîrokê bifikirin û ji bo avakirina civakeke adiltir, aştiyanetir û toleranstir bixebitin.

wergirtî

1. Germany in the early modern period – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Germany_in_the_early_modern_period 2. Holy Roman Empire | Definition, History, Maps, & Significance – Britannica, https://www.britannica.com/place/Holy-Roman-Empire 3. Religion in Germany – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Religion_in_Germany 4. Protestant Reformation – Simple English Wikipedia, the free encyclopedia, https://simple.wikipedia.org/wiki/Protestant_Reformation 5. The Holy Roman Empire and the Habsburgs, 1400–1600 – The Metropolitan Museum of Art, https://www.metmuseum.org/TOAH/HD/habs/hd_habs.htm 6. The Reformation and its Impact – Durham World Heritage Site, https://www.durhamworldheritagesite.com/history/reformation 7. The Anabaptists of Munster – Top 10 Prophecies of the End of the World – TIME, https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2072678_2072683_2072746,00.html 8. Anabaptism | Messiah, a private Christian University in PA, https://www.messiah.edu/sider-institute/pages/anabaptism 9. The Anabaptists | Western Civilization – Lumen Learning, https://courses.lumenlearning.com/atd-herkimer-westerncivilization/chapter/the-anabaptists/ 10. The Münster Rebellion: Unveiling the Forgotten Chapter in Church History, https://petergoeman.com/the-munster-rebellion-unveiling-the-forgotten-chapter-in-church-history/ 11. Anabaptists, Pacifism, Reformation – Protestantism – Britannica, https://www.britannica.com/topic/Protestantism/The-Anabaptists 12. Anabaptist | Definition, Description, Movement, Beliefs, History, & Facts | Britannica, https://www.britannica.com/topic/Anabaptists 13. What Is Reformed Pacifism? – The Gospel Coalition | Canada, https://ca.thegospelcoalition.org/columns/ad-fontes/what-is-reformed-pacifism/ 14. Melchior Hofmann | Biography, Anabaptism, Death, & Facts – Britannica, https://www.britannica.com/biography/Melchior-Hofmann 15. 500 years ago, Anabaptists showed the meaning of true evangelical faith, https://anabaptistworld.org/500-years-ago-anabaptists-showed-the-meaning-of-true-evangelical-faith/ 16. Menno’s New Jerusalem Political Vision – Anabaptist Persuasion, https://mastgblog.wordpress.com/2020/10/25/mennos-new-jerusalem-political-vision/ 17. Anabaptism | Modern Reformation, https://www.modernreformation.org/resources/essays/anabaptism 18. About The Time a Murderous, Polygamous, Doomsday Sex Cult Took Over Münster, https://www.steelsnowflake.org/post/munster-rebellion 19. Jan Matthys – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Jan_Matthys 20. Münster rebellion – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/M%C3%BCnster_rebellion 21. Bernhard Rothmann – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Bernhard_Rothmann 22. Anabaptism Was the Revolutionary Face of Reformation Europe – Jacobin, https://jacobin.com/2024/07/anabaptism-reformation-europe-peasants-revolution 23. Militant Anabaptist?: A Look Onto the Munster Tragedy | Synaptic | Central College, https://central.edu/writing-anthology/2019/06/17/militant-anabaptist-a-look-onto-the-munster-tragedy/ 24. The Munsterite Tragedy, https://hrcak.srce.hr/file/166016 25. The Fall of Münster – Anabaptist Mennonite Network, https://amnetwork.uk/resource/the-fall-of-munster/ 26. “For the Honor of God and to Fulfill His Will”: The Role of Polygamy in Anabaptist Münster – Digital Commons @ ACU, https://digitalcommons.acu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1072&context=restorationquarterly 27. Münster Rebellion: Summary & Executions | Vaia, https://www.vaia.com/en-us/explanations/history/protestant-reformation/muenster-rebellion/ 28. Münster 1534 Anabaptist – Mennonite Heritage Village, https://mennoniteheritagevillage.com/munster-1534/ 29. John of Leiden – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/John_of_Leiden 30. John of Leiden – Google Arts & Culture, https://artsandculture.google.com/entity/john-of-leiden/m03bf1m?hl=en 31. Heretical Münster Rebellion Timeline of Events – Taylor Marshall, https://taylormarshall.com/2015/06/heretical-munster-rebellion-timeline-of-events.html 32. Radical terror, the Tailor-King and the Anabaptists of Munster – Mathew Lyons, https://mathewlyons.co.uk/2021/02/22/the-tailor-king-and-the-anabaptists-of-munster/ 33. Execution of the Tailor-King | History Today, https://www.historytoday.com/archive/months-past/execution-tailor-king 34. Theocracy in Münster – Deutschlandmuseum, https://www.deutschlandmuseum.de/en/history/calendar/1534-02-09-theocracy-in-muenster/ 35. MONSTERS OF MÜNSTER: LESSONS FROM THE APOCALYPTIC NARRATIVE OF THE ANABAPTIST KINGDOM – DTIC, https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/AD1053473.pdf 36. Beukelszoon, Jan (ca. 1509-1536) – GAMEO, https://gameo.org/index.php?title=Beukelszoon,_Jan_(ca._1509-1536) 37. When Anabaptists were terrorists, https://anabaptistworld.org/when-anabaptists-were-terrorists/ 38. Young Historians Conference: The Failure of the Anabaptist Kingdom of Münster – PDXScholar – Portland State University, https://pdxscholar.library.pdx.edu/younghistorians/2022/papers/4/ 39. Orgies and executions: It’s mayhem in Münster – The Local Germany, https://www.thelocal.de/20140328/16th-century-mayhem-in-muenster-with-jan-van-leiden-expat-dispatches-the-local-germany 40. Mighty Fortress of God: The Siege of Munster 1534-5 (From Retinue to Regiment), https://www.amazon.co.uk/Mighty-Fortress-God-Munster-Regiment/dp/1804515558 41. en.wikipedia.org, https://en.wikipedia.org/wiki/Franz_von_Waldeck#:~:text=With%20the%20help%20of%20the,in%20the%20Bishopric%20of%20M%C3%BCnster. 42. Münster Rebellion – Historical Easter Eggs – Today in History, https://todayinhistory.blog/tag/munster-rebellion/ 43. These three cages, that were used to hold the dismembered remains of opposing religious leaders in the region in 1536, still hang on St. Lambert’s Cathedral in Münster, Germany : r/creepy – Reddit, https://www.reddit.com/r/creepy/comments/5nsa98/these_three_cages_that_were_used_to_hold_the/ 44. Bernhard Krechting – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Bernhard_Krechting 45. Executioners in medieval Europe: History of capital punishment., https://slate.com/news-and-politics/2013/05/executioners-in-medieval-europe-history-of-capital-punishment.html 46. public execution as theatricalized means of influencing society: from new testament times to modern history, http://www.ejst.tuiasi.ro/Files/96/6_Bondarenko%20et%20al.pdf 47. How Was the Power of the Criminal Corpse Harnessed in Early Modern England? – NCBI, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK513554/ 48. Welcome to Muenster – Young old city – Stadt Münster, https://www.stadt-muenster.de/english/ten-times-muenster-in-brief/young-old-city 49. St Lambert’s Church, Münster – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/St_Lambert%27s_Church,_M%C3%BCnster 50. Menno Simons and the Mennonites | Christian History Institute, https://christianhistoryinstitute.org/study/module/menno-simons 51. Life, writings, doctrine, images and links – Menno Simons.net, https://www.mennosimons.net/horsch13.html 52. History of communism – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_communism 53. The Tailor King: The Rise and Fall of the Anabaptist Kingdom of Munster – Amazon.com, https://www.amazon.com/Tailor-King-Anabaptist-Kingdom-Munster/dp/0312205155 54. Curb Your Enthusiasm: Martin Luther’s Critique of Anabaptism – Equip the Called, https://equipthecalled.com/swjt-journal-article/curb-your-enthusiasm-martin-luthers-critique-of-anabaptism/ 55. The Munster Rebellion 1534 – Leben, https://leben.us/munster-rebellion-1534/