Kurte

Ev gotara akademîk xapandina navdar a “Dara Spagêtiyê” ya ku di 1ê Nîsana 1957an de ji hêla bernameya Panorama ya BBCyê ve hat weşandin, bi hûrgulî dinirxîne. Xapandin, ku tê de dihate îdîakirin ku li Swîsreyê spagêttî li ser daran şîn dibe û tê çinîn, beşeke girîng a temaşevanên Brîtanî xapand û bû sedema gelek pirsyarî û nîqaşan. Armanca vê lêkolînê ew e ku serkeftina vê xapandinê di çarçoveya sosyo-çandî û medyayî ya Brîtanyaya salên 1950î de analîz bike. Metodolojiya lêkolînê li ser bingeha analîza çavkaniyên arşîvî, transkrîptên weşanê, û lêkolînên medyayî yên paşerojê ye. Encamên sereke destnîşan dikin ku serkeftina xapandinê bi gelek faktoran ve girêdayî bû: pozîsyona otorîter a BBCyê, pêbaweriya bilind a spîker Richard Dimbleby, nenasîna giştî ya gelê Brîtanî bi spagêttiyê re wekî xwarineke egzotîk, û nûbûna televîzyonê wekî navgîneke ragihandinê. Berteka gel û medyayê li hember xapandinê, û her weha nîqaşên etîkî yên ku derketin holê, di gotarê de bi kûrahî têne nirxandin. Di dawiyê de, girîngiya mayînde ya vê bûyerê di warê lêkolînên medyayê de, nemaze di derbarê hêza medyayê, pêbaweriya temaşevanan, û pêşveçûna têgeha “nûçeyên sexte” de, tê destnîşankirin. Xapandina Dara Spagêtiyê wekî mînakeke dîrokî ya girîng ji bo têgihiştina têkiliyên tevlihev ên di navbera medya, civak û rastiyê de dimîne.

Pêşekî

Di 1ê Nîsana 1957an de, bernameya navdar a BBCyê, Panorama, weşaneke sê deqîqeyî pêşkêş kir ku tê de dîmenên malbateke Swîsreyî dihatin nîşandan ku spagêttî ji daran dicivînin û ji bo hişkbûnê datînin. Ev rapor, ku wekî heneka Roja Ewil a Nîsanê hatibû amadekirin, bi awayekî sosret beşeke mezin ji gelê Brîtanî xapand û bûyer di dîroka medyayê de wekî yek ji xapandinên herî navdar cihê xwe girt. Serkeftina vê xapandinê ya ku bi awayekî eşkere absurd bû, bala neteweyî kişand ser xwe.

Girîngiya vê bûyerê ji anektodeke dîrokî wêdetir e; ew ji bo têgihiştina bandora medyayê, pêbaweriya gel, etîka rojnamegeriyê û çarçoveya çandî gelek îşaretan dihewîne. Ne tesaduf e ku CNN vê weşanê wekî “xapandina herî mezin a ku saziyeke nûçeyan a bi prestîj heta niha kiriye” bi nav kir. Ev pênasekirin, pîvan û bandora bûyerê radixe ber çavan û lêkolîna wê ya akademîk rewa dike.

Teza vê gotarê ew e ku serkeftina Xapandina Dara Spagêtiyê ya sala 1957an fenomeneke tevlihev bû ku rehên xwe di rewşa taybet a sosyo-çandî û medyayî ya Brîtanyaya piştî şer de, pozîsyona yekta ya otorîter a BBCyê, û têgihiştina nûjen a gel a hem televîzyonê wekî navgînekê û hem jî xwarinên biyanî yên mîna spagêttiyê de vedigirt. Xapandin wekî pêşengeke dîrokî ya krîtîk ji bo nîqaşên hevdem ên li ser dezenformasyon û xwende-nivîsandina medyayê kar dike.

Ev gotar dê bi analîzkirina hûrgulî ya weşana Panorama, keşûhewaya civakî-çandî ya Brîtanyaya salên 1950î, bertekên gel û medyayê, berawirdkirina wê bi xapandinên din ên medyayê re, û di dawiyê de mîras û girîngiya wê ya îroyîn, vê tezê biparêze.

Xapandin ne tenê henekek bû; ew ceribandineke civakî ya nezanistî û berfireh bû li ser bandorên medyayê û psîkolojiya temaşevanan di serdema destpêkê ya televîzyonê de. Armanca BBCyê heneka Roja Ewil a Nîsanê bû. Lêbelê, berteka gel bi awayekî neçaverêkirî berfireh û bi bawerî bû. Ev bertek daneyên nexwestî li ser wê yekê peyda kir ku çawa navgîneke pêbawer dikare ramaneke bi tevahî derewîn di beşeke girîng a nifûsê de biçîne. Ji ber vê yekê, ji bilî nirxa xwe ya şahiyê, bûyer bêhemdî bû mînakek ku hêza navgîneke nû ya serdest (televîzyon) digel pêbaweriya sazûmanî nîşan dide.

Balkêşiya mayînde ya li ser xapandinê îşaret bi bîreke çandî ya kolektîf a li ser hesasiyeta li hember medyayê û dibe ku nêrîneke nostaljîk a li ser demek “bêgunehtir” dike, ku bi awayekî tund bi hawîrdora medyayî ya îroyîn a sinîk re berevajî ye. Hê jî piştî nêzîkî 70 salan, xapandin bi berfirehî tê bibîranîn û nîqaşkirin. Şîrovekar pir caran amaje dikin ku ew “îro nexebite”. Ev berawirdkirin guherîneke têgihîştî di jîrbûna temaşevanan an jî perestgeha medyayê de destnîşan dike. Dibe ku ji nû ve vegotina domdar hem wekî çîrokeke hişyarker û hem jî wekî nîşanek ku têkiliya medya-temaşevan çiqas guheriye, kar bike, û li ser “xapînokiya” berê bi têkeleke henek û serdestiyê bifikire.

Weşana Panorama ya 1ê Nîsana 1957an: Anatomîya Xapandinê

Bername: BBC Panorama Panorama, ku di sala 1953an de dest bi weşanê kir, bernameya sereke ya karûbarên heyî ya BBCyê bû û bi rojnamegeriya xwe ya lêkolîner dihat nasîn. Di sala 1955an de, Richard Dimbleby bû pêşkêşvanê bernameyê û sernavê duyemîn “Pencereya li Cîhanê” lê hat zêdekirin. Sazkirina navûdengê cidî yê Panorama ji bo têgihiştina ka çima xapandineke di vê bernameya taybet de ewqas bi bandor bû, girîng e. Temaşevanan li benda ragihandina rastiyan bûn.

Vebêjer: Richard Dimbleby Richard Dimbleby weşangerekî pir rêzdar û otorîter bû, ku bi dengê xwe yê cidî û ragihandina xwe ya serdema şer dihat nasîn. “Vebêjeriya wî ya bê hest” hewayeke rastiyê dida raporê. Giraniya Dimbleby hêmaneke sereke ya îqnakirinê bû. Dengê wî ji bo gelek Brîtaniyan bi rastî û pêbaweriyê re hevwate bû.

Naveroka Beşa Xapandinê (Çinîna Spagêtiyê ya Swîsreyî) Li gorî transkrîpta weşanê , îdîayên sereke ev bûn:

• Bihara zû li Ticino, Swîsre, bûye sedema “berhemeke spagêtiyê ya awarte”.
• Xemgîniya cotkaran ji ber cemedeke dereng ku tama berhemê xera dike.
• Çandiniya spagêtiyê li Swîsreyê wekî “karê malbatî”, berevajî “çandiniyên mezin ên spagêtiyê yên li deşta Po ya Îtalyayê”. Ev yek wekî “hevokeke jêhatî ya bêserûber” hat binavkirin.
• “Hema hema nemana kêzika spagêtiyê”.
• Spagêttî di bin “tava germ a Alpê” de ji bo hişkbûnê tê raxistin.
• Dirêjahiya yekreng ji ber “gelek salên ked û xebata bi sebir a nifşkarên nebatan” e.
• Xwarina kevneşopî ya çinînê bi spagêtiya teze çinî. Dîmenên reş û spî yên gewr ên akteran (jinên/malbatên Swîsreyî) ku têlan spagêtiyê ji daran “dicivînin” û ji bo hişkbûnê datînin, hatin nîşandan. Hûrguliyên çandiniyê yên ku bi awayekî pêbawer dihatin pêşkêş kirin, digel dîmenan, vegotineke balkêş afirandin. Berawirdkirina bi çandiniyên Îtalî re û behskirina “kêzika spagêtiyê” qatên rastîniya sexte zêde kirin.

Afirîner û Armanca Wan Fikr ji hêla kameramanê Panorama Charles de Jaeger ve hatibû çêkirin, ku mamosteyên wî yên li dibistanê bi hevalên wî yên polê re henek dikirin ku spagêttî li ser daran şîn dibe. Edîtorê Panorama Michael Peacock ji de Jaeger re bûdçeyeke 100 sterlînî da. Dimbleby dizanibû ku otorîteya wî tê bikaranîn û “ji fikrê hez kir”. Hin dîmen li kargeheke Pasta Foods li St Albans, Brîtanya, û li otelekê li Castagnola, Swîsre, hatin kişandin. Armanc tenê heneka Roja Ewil a Nîsanê bû, ku pêbaweriya bernameyê û vebêjerê bikar dianî. Bûdçeya kêm sadebûn û jîrbûna pêkanînê nîşan dide.

Jêhatîbûna xapandinê di teqlîdkirina adetên belgefîlman ên wê demê de bû – vebêjerê mêr ê otorîter, dîmenên çavdêriyê, û vegotineke ked û xebata mirovî li dijî xwezayê (cemed, kêzik). Ew bi formata ku temaşevanan pê bawer dikir, lîst. Behskirina “çandiniyên mezin ên spagêtiyê yên li deşta Po” fêlbaziyeke psîkolojîk a taybetî jîr bû, ku zanîneke berfireh û pejirandî ya ku tune bû, pêşdixist, û bi vî rengî “karê malbatî” yê Swîsreyî bi berawirdî pêbawertir dikir. Ev yek bi awayekî nazik temaşevan dixist bin zextê ku pêşniyarê qebûl bike da ku nezan xuya neke.

Tablo 1: Hûrguliyên Sereke yên Weşana Çinîna Spagêtiyê ya Panorama ya 1957an

Pêkhate (Aspect)	Hûrgulî (Details)
Dîroka Weşanê (Date of Broadcast)	1ê Nîsana 1957an
Bername (Programme)	BBC Panorama
Vebêjer (Narrator)	Richard Dimbleby
Îdîaya Esasî (Core Claim)	Spagêttî li ser daran şîn dibe û li Swîsreyê tê çinîn.
Agahiyên “Rast” ên Piştgir (Key Supporting “Facts”)	Zivistana nerm, nemana kêzika spagêtiyê, nifşkirin ji bo dirêjahiya yekreng, festîvala çinînê ya kevneşopî.
Afirînerê Fikrê (Originator of Idea)	Charles de Jaeger (kameraman)
Edîtor (Editor)	Michael Peacock
Bûdçe (Budget)	£100
Cihên Kişandinê (Filming Locations)	Kargeha Pasta Foods (St Albans, Brîtanya), Otel li Castagnola (Swîsre)

Ev tablo kurteyek bilez û bi hêsanî têgihiştî ya rastiyên bingehîn ên weşanê bi xwe peyda dike, berî ku bikeve nav analîza pêşwazî û bandora wê, wekî xaleke referansê ya bingehîn kar dike. Ew agahiyên ji gelek çavkaniyan yek dike.

Keşûhewaya Civakî-Çandî ya Brîtanyaya Salên 1950î

Brîtanyaya Piştî Şer: Kêmasî û Nûjenî Jiyana li Brîtanyaya destpêka salên 1950î dijwar bû; kêmasî piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn bi salan dom kir. Kêmasiya xwarinê bi tevahî di Tîrmeha 1954an de bi dawî bû. Spagêttî li Brîtanyayê xwarineke gelemperî nebû; ew bi gelemperî nenas bû an jî wekî “xwarineke biyanî ya taybet” dihat hesibandin, bi piranî ji spagêtiya konservekirî ya di sosa firingiyan de dihat nasîn. Gelekan hêj tama wê nekiribûn. Ev kêmasiya nasînê pir girîng e. Ger mirov nizanibin spagêttî çi ye an çawa tê çêkirin, bingeheke wan tune ku absurdiya şînbûna wê li ser daran binirxînin. Cewhera biyanî orîjînên neasayî pêbawertir dikir.

Pêşketina Televîzyonê û Serdestiya BBCyê Di sala 1957an de, televîzyon ji bo gelekan hêj navgîneke nû bû. Nêzîkî 7 mîlyon ji 15.8 mîlyon malan (44%) li Brîtanyayê xwedî televîzyon bûn. Xwedîderketina li televîzyonê zêde dibû. BBCyê heta destpêkirina ITVyê di sala 1955an de monopola weşana televîzyonê di destê xwe de girtibû, û hetta wê demê jî, ew weşangera damezrandî û bi piştgiriya dewletê bû. Ew wekî çavkaniya rastî û otorîteyê dihat dîtin. BBCyê di sala 1936an de dest bi lêkolîna sîstematîk a temaşevanan kir, bi armanca têgihiştina tercîhên gel, lê Midûrê Giştî Sir John Reith di destpêkê de li dijî lêkolîna bazarê derket, ji tirsa ku ew ê standardan kêm bike. Ev yek nêzîkatiyeke weşanê ya ji jor-ber-bi-jêr û otorîter nîşan dide. Nûbûna TVyê digel otorîteya hema hema hikûmetî ya BBCyê tê vê wateyê ku temaşevan bêtir meyla qebûlkirina tiştên ku dihatin pêşkêş kirin bûn, nemaze di bernameyeke nûçeyan a cidî de. Çavkaniyên nûçeyan ên alternatîf ên li ser TVyê kêm bûn.

Pêbaweriya Gel bi Medya û Kesayetên Otorîter re BBC “weşangerek û çavkaniyeke nûçeyan a pêbawer” bû. Temaşevanan pêbaweriyeke mezin bi nûçeyên televîzyonê hebû. Navûdengê Richard Dimbleby vê pêbaweriyê zêde dikir. Di serdemeke bi kêmtir vebijarkên medyayê û civakeke bêtir bi rêzdar de, daxuyaniyên kesayetên mîna Dimbleby li ser BBCyê giraniyeke mezin hildigirtin.

Xapandinê bêhemdî paşvemayîneke çandî eşkere kir: dema ku Brîtanya modernîze dibû (mînak, pêşketina TVyê), zanîna rojane ya li ser cîhana berfireh (mînak, pêjgeha Ewropî) ji bo gelekan hêj kêm bû, mîrasek ji îzolasyona serdema şer û kêmasiya piştî şer. Brîtanya ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û encamên wê derdiket. Kêmasiyê cihêrengiya xwarinê û pêwendiya bi pêjgehên navneteweyî re sînordar kiribû. Di heman demê de, teknolojiya mîna TVyê cîhan bi awayên nû dianî malan. Têgihiştina gel a li ser hilberîna xwarinên biyanî bi potansiyela navgînê ya ji bo pêşkêşkirina mijarên weha re negihîştibû, û ev yek ji bo dezenformasyona li ser mijarên “biyanî” qelsiyek afirand.

Otorîteya BBCyê şûrekî du dev bû. Dema ku ew yekîtiya neteweyî xurt dikir û gel agahdar dikir, heman otorîte dikaribû (hetta bi henekî) dezenformasyonê bi bandorek berbiçav biçîne, û berpirsiyariyên ku bi pêbaweriyeke weha re tên, ronî bike. BBC “bingehek ji elîta serdest a Brîtanyayê” bû. Ev pêbawerî bi gelemperî ji bo armancên cidî dihat bikaranîn. Xapandina spagêtiyê nîşan da ku ev pêbaweriya damezrandî dikare ji bo henekekê were “deyn kirin” an “bikaranîn”. Berteka erênî ya gel (di destpêkê de henek, pirsyarî ne hêrs) destnîşan dike ku henekê yekser ev pêbawerî neşikand, dibe ku ji ber çarçoveya Roja Ewil a Nîsanê, lê paşê bû sedema nîqaşê. Ev yek pirsan li ser sînorên etîkî yên bikaranîna otorîteyeke weha derdixe holê.

Hejmara kêm a kanalên medyayê di sala 1957an de hawîrdoreke agahdariyê ya homojentir afirand. Xapandineke girîng li ser kanaleke sereke mîna BBCyê dikaribû temaşevanek mezin û bi gelemperî neparçebûyî bikişîne, û bibe sedema ezmûneke neteweyî ya hevpar a “xapandinê”. Ev yek berevajiyeke tund e li gorî perestgeha medyayî ya îroyîn a pir-kanalî û niştimanî. Di sala 1957an de, malên xwedî TV kêmtir bûn, û BBC ji bo gelekan çavkaniya nûçeyan a sereke, heke ne yekane, ya TVyê bû. Ev yek bû sedema “bijardeyeke pir kêm a marqeyên nûçeyan”. Bernameyeke mîna Panorama dikaribû di heman demê de pareke girîng a temaşevanên giştî bikişîne (nêzîkî 8 mîlyon temaşevan ). Ji ber vê yekê, xapandin bû bûyereke çandî ya bi berfirehî hat parve kirin, berevajî îro ku temaşevan li ser gelek platforman parçebûyî ne û dibe ku xapandineke yekane negihîje belavbûneke wisa gerdûnî.

Berteka Gel: Neteweyek Hat Xapandin?

Baweriya Berfireh û Pirsyarî Nêzîkî heşt mîlyon kesî li bernameyê temaşe kir. Roja din bi sedan temaşevanan telefonî BBCyê kirin. Telefonkeran rastiya bûyerê pirsîn, agahiyên zêdetir li ser çandiniya spagêtiyê xwestin, û pirsîn ka ew çawa dikarin darên xwe yên spagêtiyê biçînin. Hinekan dixwest nîqaşan çareser bikin. Heta Midûrê Giştî yê wê demê yê BBCyê, Sir Ian Jacob, jî tê gotin ku hatiye xapandin û neçar maye ku li ensîklopediyan binêre. Hejmara mezin a telefonan û cewhera pirsan bandora xapandinê nîşan dide. Ew ne tenê kenek bû; mirovan bi rastî bawer kir û xwestin li ser agahiyê tevbigerin.

Bersiva Zîrek a BBCyê Bersiva fermî ya BBCyê ji pirsan re ev bû: “Çiqilek spagêttiyê têxin tenekeyeke sosa firingiyan û hêvî bikin ku baş bibe.” (Pirsiyara Bikarhêner). Ev bersiv ruhê henekî yê xapandinê domand dema ku bi nermî cewhera wê eşkere dikir. Ew bi qasî xapandinê bi xwe efsanewî bûye.

Anektod û Asta Xapînokiyê Hilberîner David Wheeler vegot ku mirovan ji hevkarên xwe re behsa “tiştê sosret ê li ser Panorama” kirine. Hin temaşevanan xemgîniya xwe ji ber ku nikarin pastaya xwe biçînin, anîn ziman. Van anektodan bandora kesane û nîqaşên “li ber ava sarkerê” yên ku xapandinê afirandin, nîşan didin.

Pirsyarên gel ên li ser çandina darên spagêtiyê, ne tenê pirsîna raporê, asteke tevlêbûna pratîkî bi dezenformasyonê re destnîşan dike, ku asteke kûrtir a baweriyê ji bilî pejirandina pasîf nîşan dide. Temaşevanan ne tenê got “Ew balkêş e.” Gelekan pirsîn “Ez çawa dikarim vê bikim?”. Ev yek nîşan dide ku wan agahî wekî rast û potansiyel pêkanînbar hundirîn kirine. Ew pêbaweriyekê bi BBCyê re ne tenê wekî agahdarker, lê hema hema wekî rêberek pratîkî di hin waran de, nemaze di derbarê nûjeniyan de, nîşan dide. Xwesteka çandina darên spagêtiyê nîşan dide ku agahî ne tenê hat bawer kirin, lê di heman demê de xeyal û xwestek jî geş kir.

Rastiya ku heta Midûrê Giştî yê BBCyê bi xwe jî di destpêkê de ne piştrast bû qalîteya pêkanîna xapandinê û hêza berbelav a navgînê, hetta li ser kesên di nav saziyê de, radixe ber çavan. Sir Ian Jacob serokê BBCyê bû, rêxistineke ku bi rastbûna xwe serbilind bû. Pêdiviya wî ya bi şêwirmendiya pirtûkên referansê nîşan dide ku rapor têra xwe îqnakar bû ku hetta kesekî jîr ê medyayê jî rawestîne û verast bike. Ev yek têgihîştina ku tenê gelê “naîf” hatiye xapandin, dijber dike; ew destnîşan dike ku xapandinê qatên pêbaweriyê hebûn ku dikaribûn hetta di nav kesên agahdar de jî bêbaweriyê bi demkî rawestînin. Ew hêza îqnakar a medyayê ya dîtbarî digel vebêjeriya otorîter, ku dikare hetta şik û gumana di asta bilind de jî bi ser bikeve, ronî dike.

Medyaya Brîtanî û Nîqaşên Etîkî

Ragihandina Rojnameyan a Yekser û Helwestên Edîtoryal Rojname li ser wê yekê ku gelo ew henekek mezin bû an xapandineke tirsnak li ser gel bû, dubendî bûn. Hin weşanan piştî ku di destpêkê de ew ragihandin, neçar man ku sererastkirinan biweşînin. Raporên medyayê yên destpêkê carinan îdîayên BBCyê dubare dikirin, û bêhemdî dezenformasyonê bêtir belav dikirin berî ku rastî derkeve holê. Berteka cihêreng a medyayê nîşan dide ku bûyerê yekser nîqaşek li ser guncaniya wê derxist. Pêdiviya bi sererastkirinan nîşan dide ku hin dezgehên medyayê jî di destpêkê de şaş mabûn an jî çîrok berî verastkirinê hêjayî nûçeyê dîtibûn.

Nîqaşên li ser Etîka Rojnamegeriyê Xapandinê nîqaş li ser berpirsiyariya medyayê, hêza televîzyonê, û gelo divê weşangereke giştî beşdarî henekên weha bibe, derxist. Hinekan BBC ji ber ku kêmtir cidî bû an temaşevanan dixapand, rexne kirin. Lêbelê, hilberîner David Wheeler poşman nebû, û diyar kir ku girîng e ku mirov fêr bibin ku ew nikarin her tiştê ku li TVyê dibînin bawer bikin. Ji perspektîfeke modern, Dr. Bina Ogbebor destnîşan dike ku çîrokên Roja Ewil a Nîsanê ji bo şahiyê ne lê ne ji bo rastî/durustiyê ne, û dikarin paşve vegerin û pêbaweriyê xera bikin. Jim Waterson amaje dike ku weşandina nûçeyên sexte ji bo henekekê baş naxebite dema ku medya tevahiya salê li ser girîngiya rastiyên pêbawer disekine. Ev beş dê li ser têla etîkî ya teng bisekine: armanca henekî li hember potansiyela têkçûna pêbaweriyê di weşangereke xizmeta giştî de. Şîroveya Wheeler bi taybetî wekî vegotineke destpêkê ya argumana xwende-nivîsandina medyayê balkêş e.

Bandora li ser Standardên Weşanê Henekê bû sedem ku rêxistinên nûçeyan di derbarê naveroka xapînok de, hetta bi henekî jî, bêtir hişyar bibin. Weşanên Roja Ewil a Nîsanê ketin bin çavdêriyeke zêdetir, û hin rêbernameyên tundtir ji bo henek û satirê di nûçeyan de ji hêla hinekan ve hatin pêkanîn. Ev yek bandoreke berbiçav, heke hêdî be jî, li ser pratîkên medyayê nîşan dide.

Nîqaşa li ser xapandinê dikare wekî danûstandineke giştî ya destpêkê ya sînorên etîkî yên televîzyonê were dîtin, navgîneke ku hêza wê hêj bi tevahî ji hêla civakê ve nehatibû têgihiştin. Televîzyon di sala 1957an de hêzeke nû û bi hêz bû. BBC, wekî weşangera sereke, pêşengan datanî. Xapandinê, bi nîşandana hêza TVyê ya ji bo xapandina li ser asteke girseyî (hetta bi henekî), nîqaşeke giştî û medyayî li ser karanîna pejirandî ya vê hêzê ferz kir. Ev ne tenê li ser henekek yekane bû, lê li ser berpirsiyariyên kesên ku vê teknolojiya nû ya bi bandor bi kar dianîn bû.

Rastdarkirina hilberîner David Wheeler (fêrkirina mirovan ku her tiştê li TVyê nebînin bawer bikin – ) argumaneke proto-xwende-nivîsandina medyayê ye, ku bi awayekî îronîk ji hêla kiryarê xapandinê ve tê pêşkêş kirin. Ev yek tengezariyekê radixe ber çavan: gelo xapandin dikare bibe amûrek ji bo ronakbîriyê? Daxuyaniya Wheeler armanceke dîdaktîk ji bilî şahiya safî destnîşan dike. Ew amaje dike ku asteke şik û gumanê li hember medyayê saxlem e. Lêbelê, ev “ders” bi kiryareke xapandinê ji hêla saziyeke pêbawer ve hat dayîn. Ev yek paradokseke etîkî derdixe holê: Gelo ji bo çavkaniyeke pêbawer rewa ye ku temaşevanên xwe bixapîne, hetta ku armanca îdîakirî ew be ku wan bike ramangêrên krîtîktir? An jî ev yek xetera têkbirina heman pêbaweriya ku ji bo belavkirina agahiyên pêbawer hewce ye, dike? Ev yek nîqaşên modern ên li ser “teoriya derzîlêdanê” ya li dijî dezenformasyonê pêşbînî dike.

Bertekên tevlihev ên rojnameyên din ne tenê nêrînên cihêreng ên li ser etîka henekê bi xwe, lê di heman demê de pêşbaziya pîşeyî ya bingehîn û dibe ku hinekî çavnebariyê li hember bandora çandî û wêrekiya BBCyê nîşan didin. BBCyê di weşanê de pozîsyoneke serdest girtibû. Rojname, wekî navgîna nûçeyan a damezrandî, têkiliya xwe bi navgîna nûtir a televîzyonê re birêve dibirin. Dibe ku hin rojnameyan bi rastî ji ber sedemên etîkî ji xapandinê nerazî bûne. Dibe ku yên din ew wekî fêlbaziyeke jîr dîtibin ku bala gel a mezin kişandiye, tiştek ku dibe ku wan bixwesta ku bi dest bixin, an berevajî, tiştek ku sînorên rojnamegeriya “cidî” ya ku wan diparast, derbas kiriye. Berteka dubendî têkiliyeke tevlihev a prensîbên rojnamegeriyê û dînamîkên nav-medyayî destnîşan dike.

Xapandina Dara Spagêtiyê di Dîroka Medyayê de: Perspektîfek Berawirdî

Berawirdkirina bi Weşana “Şerê Cîhanan” a Orson Welles (1938) re Weşana radyoyê ya “Şerê Cîhanan” di 30ê Cotmeha 1938an de, ji hêla Orson Welles ve hatibû derhêner kirin, wekî nûçeyên rast-demî yên êrîşeke Marsiyan hatibû pêşkêş kirin û bûbû sedema panîkeke berfireh. Formata bultena nûçeyan hatibû bikaranîn. Radyo çavkaniyeke nûçeyan a serdest bû.

Wekhevî: Her duyan jî formata nûçeyan a pêbawer a medyaya xwe ya serdest (radyo vs. TV) bikar anîn, vebêjerî/pêşkêşvaniya otorîter nîşan dan, û pêbaweriya temaşevanan îstismar kirin, ku bû sedema baweriya berfireh bi çêkirineke sexte. Her du jî bûn mînakên efsanewî yên hêza medyayê.

Cudahî:

• Armanc: Weşana Welles dramatîzasyonek bû, her çend realîzma wê bû sedema panîkeke nezanistî. Xapandina BBCyê heneka Roja Ewil a Nîsanê ya bi zanebûn bû.
• Cewhera “Gefê”: Êrîşa Marsiyan (hebûnî, tirsnak) li hember çandiniya spagêtiyê (bêzerar, meraqdar).
• Berteka Gel: “Şerê Cîhanan” tê îdîakirin ku bûye sedema panîk û hîsteriyê (her çend pîvan tê nîqaş kirin – ). Xapandina spagêtiyê bû sedema meraq, henek, û pirsan.

Ev berawirdkirin dê prensîbên hevpar ên îqnakirina medyayê ronî bike dema ku di heman demê de nîşan bide ka çarçove (armanc, naverok, taybetmendiyên navgînê yên taybet) çawa berteka temaşevanan teşe dide.

Kevneşopiya Xapandinên Roja Ewil a Nîsanê di Medyayê de Xapandina spagêtiyê beşek ji kevneşopiyeke di çapemeniya Brîtanî de ye ku di 1ê Nîsanê de çîrokên sosret diweşîne. Mînak: Girava “San Serriffe” ya xeyalî ya The Guardian. Ev kevneşopî fonksiyoneke şahiyê pêk tîne lê dikare pêbaweriyê bixe xeterê. Danîna xapandina spagêtiyê di nav vê kevneşopiyê de heya radeyekê pejirandina wê ya çandî şirove dike, lê pîvan û bandora wê li ser bernameyeke nûçeyan a cidî ew ji hev cuda kir.

Berawirdkirina Xapandina Spagêtiyê bi “Şerê Cîhanan” re pêşveçûnekê di têkiliyên temaşevan-medya de eşkere dike: ji panîka xav a ku dibe ku ji hêla “şahiya hişê” ya radyoyê ve hatibe çêkirin heya tevlêbûna meraqdartir, heke hêj xapînok be jî, bi “delîlên” dîtbarî yên televîzyonê re. “Şerê Cîhanan” (radyo) xwe dispêre deng û xeyalên guhdaran ji bo afirandina tirsê. Kêmbûna dîmenan dibe ku gefa xeyalî bi hêztir kiribe. Xapandina Spagêtiyê (televîzyon) “delîlên” dîtbarî peyda kir, ku, her çend sexte be jî, çîrok di rastiyeke xuya ya berbiçav de lenger kir. Berteka li hember Welles bêtir hundirîn bû (panîk – ), dema ku berteka li hember BBCyê bêtir pirsyarî bû (çawa spagêttî biçînin – ). Ev yek destnîşan dike ku her ku medya pêşve diçû, cewhera “pêbaweriyê” û celebên bertekên temaşevanan jî diguherîn, û dibe ku televîzyon celebek tevlêbûnê ya cihêreng ji ezmûna bihîstwerî ya bêtir dorpêçker a radyoyê xurt kiribe.

Kevneşopiya Roja Ewil a Nîsanê di medyayê de wekî rawestandineke demkî û pejirandî ya “peymana rastiyê” ya asayî ya di navbera medya û temaşevanan de kar dike. Xapandina Spagêtiyê sînorên vê rawestandinê bi karanîna platformeke nûçeyan a pir pêbawer û cidî derbas kir. Henekên Roja Ewil a Nîsanê tê payîn ku nerast bin. Bi gelemperî, dibe ku ev di beşên kêmtir “cidî” de xuya bibin an jî bêtir eşkere henekî bin. Panorama keleheke nûçeyên cidî bû. Danîna xapandinê li vir dîsonanseke kognîtîf afirand: dîrok “henek” nîşan dida, lê bername û pêşkêşvan “rastî” nîşan didan. Ev tengezarî dibe ku beşdarî serkeftina wê bûbe, ji ber ku otorîteya bernameyê dibe ku ji bo gelekan îşareta dîrokê bi ser xistibe.

Tablo 2: Analîza Berawirdî: Xapandina Dara Spagêtiyê (1957) vs. Weşana Şerê Cîhanan (1938)

Taybetmendî (Feature)	Xapandina Dara Spagêtiyê (Spaghetti Tree Hoax)	Weşana Şerê Cîhanan (War of the Worlds Broadcast)
Sal (Year)	1957	1938
Navgîna Weşanê (Broadcast Medium)	Televîzyon (BBC Panorama)	Radyo (CBS Mercury Theatre on the Air)
Şêwaza Vebêjer/Pêşkêşvan (Narrator/Presenter Style)	Otorîter, bê hest (Richard Dimbleby)	Dramatîk, teqlîdkirina bultena nûçeyan (Orson Welles û kast)
Niyeta Eşkere/Zelal (Stated/Implied Intent)	Heneka Roja Ewil a Nîsanê	Adaptasyona dramatîk (panîka nezanistî)
Sedema Sereke ya Baweriyê (Primary Reason for Credulity)	Pêbaweriya bi BBC û Dimbleby, nenasîna bi spagêttiyê re	Realîzma formata nûçeyan, xemgîniya serdemê (tengezarîyên berî Şerê Cîhanê yê Duyemîn)
Cewhera Berteka Gel (Nature of Public Reaction)	Meraq, pirsyarî, henek, hinek tevlihevî	Panîka berfireh, tirs (pîvan tê nîqaş kirin)
Keşûhewaya Serdema Medyayê (Media Era Context)	Televîzyona girseyî ya destpêkê, serdestiya BBCyê	Serdema Zêrîn a Radyoyê, radyo wekî çavkaniya nûçeyan a sereke

Ev tablo dê du xapandin/panîkên medyayê yên herî navdar ên sedsala 20an bi awayekî sîstematîk li kêleka hev bide, û rê bide naskirina zelal a wekheviyên di teknîkên medyayê û psîkolojiya temaşevanan de, û her weha cudahiyên girîng ên ku ji armanc, naverok, û teknolojiyên medyayê yên taybet û çarçoveyan derdikevin. Ev rasterast bersivê dide beşeke sereke ya analîtîk a gotarê.

Mîras û Girîngiya Hemdem: Ji Xapandinê heya “Nûçeyên Sexte”

Bandora Demdirêj li ser Pêbaweriya Medyayê û Şik û Gumana Gel Xapandin bû xaleke bingehîn ji bo nîqaşên li ser henekên medyayê, xapînokiyê, û hêza medyayê ya dîtbarî ya ji bo teşedana baweriyan. Ji nêrîneke modern, Profesor Stuart Allan amaje bi kêmbûna çîrokên nûçeyan ên Roja Ewil a Nîsanê dike li hember paşxaneya zêdebûna şik û gumanê li ser nûçeyan bi giştî, ku lîstina bi pêbaweriyê re dikare zerardar be. Dema ku di destpêkê de çavkaniyeke henekê bû, xapandin, di paşerojê de û ligel manîpulasyonên din ên medyayê, beşdarî têgihiştineke berfirehtir a ka çima pêbaweriya gel bi medyayê re dikare têk biçe, dike.

Xapandin wekî Mînakek di Bandorên Medyayê û Psîkolojiya Temaşevanan de Faktorên ku beşdarî baweriyê dibin: dubarekirin, balkêşiya vegotinê, otorîteya têgihîştî, nasnameya komê, rewşa hişê temaşevan. Xapandinê otorîteya têgihîştî (BBC, Dimbleby) û balkêşiya vegotinê (biyanî, meraqdar) bikar anî. Xapandinê nîşan da ku agahiyên derewîn çiqas bi hêsanî dikarin belav bibin hetta berî medyaya civakî. Ev beş dê bikeve nav teoriyên îqnakirina medyayê û pêşwaziya temaşevanan, û xapandinê wekî mînakeke sereke bikar bîne.

Girîngiya di Serdema Medyaya Dîjîtal û “Nûçeyên Sexte” de Xapandina spagêtiyê wekî “nûçeyên sexte yên orîjînal” tê binavkirin. Xapandinên Roja Ewil a Nîsanê di şêwaza nivîsandinê de ji hêla zimanî ve dişibin ‘Nûçeyên Sexte’ (sexte wekî rast) her çend armanc cuda be jî. Îro, em “di serdemeke ‘nûçeyên sexte’ û dezenformasyonê de asê mane”. Medyaya civakî hêsan dike ku nûçe ji çarçoveyê werin derxistin, berevajî rojnameyan ku dîrok (1ê Nîsanê) zelal bû. Xapandin wekî pêşengeke dîrokî kar dike, û qelsiyên mayînde yên li hember dezenformasyonê nîşan dide, hetta ku perestgeha teknolojîk bi awayekî dramatîk diguhere. Dibe ku armanc cuda bin (heneka henekî li hember dezenformasyona xerab), lê mekanîzmayên baweriyê wekheviyan parve dikin.

Çima Xapandineke Wisa Îro Zehmet e Ku Were Dubarekirin Rêjeyeke berfirehtir a çavkaniyên nûçeyan ên ku yekser li ser înternetê peyda dibin; “henek berî ku bêhna xwe ya yekem bistîne dimire”. Gel bêtir jîrê medyayê ye (tê texmîn kirin), spagêttî baş tê nasîn. Mirov dikarin motorên lêgerînê bikar bînin. Parçebûna medyayê, zêdebûna sinîzma gel, û kapasîteyên verastkirina rastiyan ên yekser, xapandineke bi vî rengî û pîvanê li ser kanaleke nûçeyan a sereke pir ne gengaz dike ku bi heman rengî serbikeve.

Xapandina Dara Spagêtiyê, dema ku heneka Roja Ewil a Nîsanê bû, mekanîzmayên psîkolojîk ên bingehîn bi “nûçeyên sexte” yên modern re parve dike, nemaze îstismarkirina alîgiriya otorîteyê û alîgiriya piştrastkirinê (hetta ku “piştrastkirin” ya ramaneke nû hatî çandin û pêbawer be). Xapandinê xwe dispêre otorîteya BBCyê. “Nûçeyên sexte” pir caran çavkaniyên otorîter teqlîd dikin an jî otorîteyên derewîn vedibêjin. “Pêbaweriya” şînbûna spagêtiyê li ser daran ji bo temaşevanek neagahdar tê vê wateyê ku dîsonanseke kognîtîf a yekser ji bo redkirina wê tune bû. “Nûçeyên sexte” pir caran li ser baweriyên heyî sûd werdigirin an jî vegotinên ku di nav nêrîneke cîhanî ya diyarkirî de pêbawer xuya dikin, diafirînin. Xwesteka bawerkirina tiştekî meraqdar an parvekirina agahiyên nû (wekî ku di pirsên gel de tê dîtin ) paralelî parvekirina “nûçeyên sexte” yên sansasyonel e. Ji ber vê yekê, xapandina 1957an dikare wekî pêşandaneke destpêkê û bêzerar a qelsiyên kognîtîf were analîz kirin ku niha bi awayekî sîstematîktir û pir caran bi xerabî têne îstismar kirin.

Argumana ku “îro nedikarî biqewime” ji ber înternet û xwende-nivîsandina medyayê dibe ku pir xweşbîn be. Dema ku xapandina tam nexebite, înternet di heman demê de belavbûna bilez a dezenformasyona sofîstîketir û armanckirî hêsan dike, û destnîşan dike ku qelsî tenê şiklê xwe guherandiye ne ku winda bûye. Erê, zanîna giştî ya li ser spagêtiyê bilindtir e, û motorên lêgerînê hene. Lêbelê, înternet di heman demê de odeyên dengvedanê diafirîne û rê dide naveroka çêkirî ya pir realîst (deepfakes, malperên sexte yên sofîstîke). Dema ku pêbaweriya bi medyaya sereke re dibe ku kêmtir be, pêbaweriya di nav civakên serhêl ên taybetî de an ji bo hin çavkaniyên alternatîf dikare pir bilind be, û rêyên nû ji bo xapandinê biafirîne. Ji ber vê yekê, dema ku weşangereke neteweyî dibe ku bi mîlyonan bi pêşniyareke wisa hêsan nexapîne, dibe ku hejmar û tevliheviya giştî ya dezenformasyona potansiyel mezintir be, û armancên wê bêtir parçebûyî û îdeolojîk amade bin. Hesasiyeta bingehîn a mirovî ya ji bo baweriyê, di bin şert û mercên rast de, dimîne.

Mîrasa xapandinê beşdarbûna wê ya di formeke “meta-xwende-nivîsandina medyayê” de dihewîne – haydarbûneke ku medya dikare henekî, xapînok be, û ne her gav pencereyeke rasterast a rastiyê be. Lêbelê, ev haydarbûn, digel zehmetiyên berdewam ên di naskirina dezenformasyona dîjîtal a sofîstîke de, bi hev re dijî. Xapandin bû mînakeke navdar a têkçûna medyayê. Ew ket nav çanda populer, û bi bîr anî ku tiştên ku ew bi rêya medyayê dibînin/dibihîzin ne her gav rast in. Ev yek beşdarî şik û gumaneke giştî, heke rûpoş be jî, dibe. Lêbelê, ev şik û gumana giştî her gav naguherîne jêhatîbûnên bi bandor ji bo naskirina mînakên taybetî yên dezenformasyona dîjîtal a tevlihev (wekî ku ji hêla krîza “nûçeyên sexte” ya berdewam ve tê îsbat kirin – ). Dersa xapandina spagêtiyê ya tevlêbûna krîtîk e, derseke ku hêj pir girîng e.

Encam

Xapandina Dara Spagêtiyê ya BBCyê ya sala 1957an bûyereke girîng di dîroka medyayê de bû ku bi awayekî serketî beşeke mezin ji gelê Brîtanî xapand. Serkeftina wê bi tevliheviya faktorên wekî keşûhewaya sosyo-çandî ya Brîtanyaya piştî şer, otorîteya bêhempa ya BBCyê, vebêjeriya pêbawer a Richard Dimbleby, û nenasîna gel bi mijara spagêttiyê re ve girêdayî bû. Bertekên gel û medyayê yên li hember xapandinê, ji meraq û henekê bigire heya rexne û nîqaşên etîkî, cihêreng bûn.

Girîngiya mayînde ya vê xapandinê di wê yekê de ye ku ew wekî mînakeke sereke ji bo lêkolînên medyayê kar dike, hêza medyayê, cewhera pêbaweriya temaşevanan, û tevliheviyên etîka rojnamegeriyê radixe ber çavan. Xapandina Dara Spagêtiyê, di dawiyê de, dibe ku bêtir ji bo zêdekirina statuya efsanewî ya BBCyê kar kiribe ne ku di demek dirêj de zirarê bide pêbaweriya wê, bi bûyîna perçeyek hezkirî ya folklora çandî ku jîrbûn û têkiliyek mirovî nîşan dide, her çend di wê demê de bi nakokî bû. Destpêkê bertek tevlihev bûn, bi hin rexneyan. Bi dehsalan, ew bûye yek ji “henekên Roja Ewil a Nîsanê yên herî navdar ên hemî deman”. Ev navûdeng bi piranî hezkirî ye, pir caran bi henek tê vegotin. Ev yek destnîşan dike ku, bi demê re, armanca henekî û wêrekiya safî ya xapandinê ji bo gelekan fikarên etîkî yên destpêkê derbas kiriye, û beşdarî beşeke yekta ya marqe û dîroka BBCyê bûye.

Wekî din, xapandin amûreke pedagojîk a bi hêz e ji bo hînkirina xwende-nivîsandina medyayê ji ber ku sadebûn û absurdiya wê mekanîzmayên xapandinê di paşerojê de zelal dike, berevajî dezenformasyona modern a tevlihevtir. Hêmanên îqnakirinê zelal in: otorîte, vegotina pêbawer (di wê demê de), “delîlên” dîtbarî. Sedema baweriyê (nenasîna bi spagêttiyê re) bi hêsanî tê fêm kirin. Ji ber ku ew mînakeke “kevn” û hinekî komîk e, ew dikare bêyî barkirina siyasî an parastina hestyarî ya ku pir caran bi nîqaşên “nûçeyên sexte” yên modern re tê, were hilweşandin. Ji ber vê yekê, ew wekî xaleke destpêkê ya gihîştî ji bo têgihiştina formên tevlihevtir ên manîpulasyona medyayê kar dike.

Di dawiyê de, dersên ji sala 1957an ji bo hawîrdora medyayî ya hevdem pir girîng dimînin. Dema ku çarçove guheriye, pêdiviya bi tevlêbûna krîtîk bi medyayê re sereke dimîne. Xapandina Dara Spagêtiyê, bi awayê xwe yê henekî, wekî bîranîneke bêdem a cewhera çêkirî ya rastiyên medyayê û girîngiya pirsîna tiştên ku em dibînin û dibihîzin, kar dike.

Çavkanî

(Ev beş dê di gotareke tam de lîsteyeke berfireh a hemî çavkaniyên hatine bikaranîn, li gorî şêwazeke akademîk a standard, bihewîne. Ji bo vê bersivê, çavkanî di nav nivîsê de bi kodên hatine nîşandan.)

• Ahmed, Saeed (1 April 2009). “A nod and a link: April Fools’ Day pranks abound in the news”. CNN.
• Allan, Stuart. (Referansên ji ).
• Barb.co.uk. “Television Ownership in Private Domestic Households 1956-2009 (Millions)”.
• BBC. (Gelek referansên ji arşîv û gotarên BBC News, wek ).
• Bloxham, Andy (1 April 2011). “Greatest April fool stories – from spaghetti trees to Alabama changing Pi”. The Daily Telegraph.
• Carnegie Endowment for International Peace. (2024). “Countering Disinformation Effectively: An Evidence-Based Policy Guide”.
• Dearden, T. & Townend, P. (2018). “Linguistic Feature Analysis of April Fools’ News Hoaxes”.
• EnglishClub.com. “Swiss Spaghetti Harvest Hoax Transcript”.
• GV Wire. (2024). “Did You Fall for These Well-Known April Fools’ Day Jokes?”.
• Journal of Korean Academy of Child and Adolescent Psychiatry. (2020). “Swiss Spaghetti Harvest and JKACAP SCIE”.
• Marcus, Judy. (2019). “Spaghetti Harvest”.
• National Archives, The. “Life in 1950s Britain”.
• Ogbebor, Bina. (Referansên ji ).
• Peacock, Michael. (2014). BBC News Interview.
• Royal Examiner. “When Spaghetti Grew on Trees: The BBC’s Legendary April Fools’ Day Hoax”.
• SickHistory.com. “Spaghetti Tree Hoax: The Televised Prank That Fooled a Nation”.
• Social Science & Medicine. (2021). “Understanding and countering health-related misinformation: A review”.
• Thomas, Richard. (Referansên ji ).
• Victoria University Library Guides. “Evaluating Information Guide: War of the Worlds”.
• Waterson, Jim. (Referansên ji ).
• Wheeler, David. (Referansên ji ).
• Wikipedia. “Panorama (British TV programme)”.
• Wikipedia. “Spaghetti-tree hoax”.
• Yahoo Lifestyle/News. (Gelek referans, wek ).

wergirtî

1. April Fool’s Day: Are we too suspicious of a prank story nowadays? – BBC, https://www.bbc.com/news/articles/cn8rxm0nrz9o 2. Spaghetti-tree hoax – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Spaghetti-tree_hoax 3. How The BBC Convinced Viewers That Spaghetti Grew On Trees – Yahoo, https://www.yahoo.com/lifestyle/bbc-convinced-viewers-spaghetti-grew-115533381.html 4. http://www.bbc.com, https://www.bbc.com/historyofthebbc/anniversaries/november/panorama#:~:text=The%20world’s%20longest%20running%20current,reflection%20of%20the%20contemporary%20scene’. 5. Panorama (British TV programme) – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Panorama_(British_TV_programme) 6. When Spaghetti Grew on Trees: The BBC’s Legendary April Fools’ Day Hoax – Royal Examiner, https://royalexaminer.com/when-spaghetti-grew-on-trees-the-bbcs-legendary-april-fools-day-hoax/ 7. Swiss Spaghetti Harvest Hoax Transcript | EnglishClub, https://www.englishclub.com/esl-videos/swiss-spaghetti-harvest-hoax-transcript.php 8. BBC’s April Fools prank said spaghetti was grown on trees. #AprilFools #BBCNews – YouTube, https://www.youtube.com/shorts/9fvkcQ2LpQs 9. Greatest April Fools’ prank of all time? The story of the BBC’s ‘spaghetti trees’ – Yahoo, https://www.yahoo.com/news/greatest-april-fools-prank-time-172918556.html 10. Spaghetti Harvest – Judy Marcus, http://www.judymarcus.com/blog/2019/3/15/spaghetti-harvest 11. http://www.nationalarchives.gov.uk, https://www.nationalarchives.gov.uk/education/resources/platinum-jubilee/life-in-1950s-britain/#:~:text=People%20living%20in%201950s%20Britain,people%20still%20queued%20for%20food. 12. The People’s Archive – 1950s Britain, https://britishculturearchive.co.uk/the-peoples-archive-1950s/ 13. Life in 1950s Britain – The National Archives, https://www.nationalarchives.gov.uk/education/resources/platinum-jubilee/life-in-1950s-britain/ 14. BBC controversies – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/BBC_controversies 15. BBC Listener Research Department Reports, 1937–c.1950 | British Online Archives (BOA), https://britishonlinearchives.com/collections/16/bbc-listener-research-department-reports-1937-c1950 16. Did You Fall for These Well-Known April Fools’ Day Jokes? – GV Wire, https://gvwire.com/2024/03/23/did-you-fall-for-these-well-known-april-fools-day-jokes/ 17. Spaghetti Tree Hoax: The Televised Prank That Fooled a Nation …, https://sickhistory.com/spaghetti-tree-hoax/ 18. Is this the best April Fool’s ever? – BBC News, https://www.bbc.com/news/av/magazine-26723188 19. Did you know spaghetti grows on trees? – YouTube, https://m.youtube.com/shorts/BhA9vtd7pD4 20. Spaghetti Harvest Hoax : BBC : Free Download, Borrow, and Streaming – Internet Archive, https://archive.org/details/SpaghettiHarvest 21. Swiss Spaghetti Harvest and JKACAP SCIE – PMC, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7289502/ 22. BBC Swiss Spaghetti Harvest Hoax | ESL Videos | EnglishClub, https://www.englishclub.com/esl-videos/swiss-spaghetti-harvest-hoax.php 23. Analysis: On The War of the Worlds Radio Broadcast | EBSCO Research Starters, https://www.ebsco.com/research-starters/military-history-and-science/analysis-war-worlds-radio-broadcast 24. War of the Worlds – Evaluating Information – Library Guides at …, https://libraryguides.vu.edu.au/evaluating_information_guide/waroftheworlds 25. Looking at April Fools Hoaxes as Disinformation through the Lens of Deception and Humour – Lancaster University, https://www.research.lancs.ac.uk/portal/services/downloadRegister/416229904/dearden.pdf 26. Countering Disinformation Effectively: An Evidence-Based Policy Guide, https://carnegieendowment.org/research/2024/01/countering-disinformation-effectively-an-evidence-based-policy-guide 27. Determinants of individuals’ belief in fake news: A scoping review determinants of belief in fake news – PMC – PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8224890/ 28. BBC World Service – Witness History, The BBC Spaghetti Hoax, https://www.bbc.co.uk/programmes/p01w5y6r 29. April Fools’ Day – BBC News, https://www.bbc.com/news/topics/cxdd1me7edwt 30. 1957: The SPAGHETTI HARVEST | Panorama | Classic BBC clips | BBC Archive – YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=8scpGwbvxvI&pp=0gcJCdgAo7VqN5tD