Serhildanên Zoot Suit: Modaya Ku Bû Sedema Serhildaneke Nijadperestî (1943)

1. Pêşgotin

Serhildanên Zoot Suit, ku di Hezîrana 1943an de li bajarê Los Angelesê yê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) qewimîn, rêzek ji pevçûnên tundûtûjî yên dijwar bûn ku di navbera leşker û deryavanên Amerîkî ji aliyekî ve, û ciwanên Meksîkî-Amerîkî, ku bi navê “Pachucos” dihatin nasîn û cil û bergên taybet ên bi navê “zoot suit” li xwe dikirin, ji aliyê din ve, rû dan. Ev bûyer, ku di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn de qewimîn, ne tenê wekî pevçûnek li ser şêwazek modayê, lê belê wekî rûbirûbûneke kûr a nijadî, çandî û civakî têne dîtin ku rageşiyên demdirêj ên di navbera civaka serdest a spî û kêmarên etnîkî de, bi taybetî civaka Meksîkî-Amerîkî, derxistin holê. Girîngiya van serhildanan di ronîkirina têkiliyên tevlihev ên di navbera nijadperestî, ksenofobî, rola medyayê di şekildana raya giştî de, û têkoşîna ji bo parastin û îfadekirina nasnameya çandî di nav civakeke pirçandî û di bin zexta şert û mercên şer de, xwe dide der.

Ev gotar dê arguman bike ku Serhildanên Zoot Suit encama rasterast a hevbendiyeke tevlîhev a faktorên wekî nijadperestiya sîstematîk a ku bi kûrahî di nav civaka Amerîkî de reh vedabû, ksenofobiya ku ji ber atmosfera Şerê Cîhanê yê Duyemîn gur bûbû, portrekirina neyînî û şeytanîkirina ciwanên Meksîkî-Amerîkî ji hêla medyayê ve, û bikaranîna modaya “zoot suit” wekî amûreke xurt ji bo îfadeya nasnameya çandî û serhildana li dijî asîmîlasyonê û marjînalîzasyonê bû. Di vê çarçoveyê de, moda ne tenê sedemek rûkalî bû ji bo destpêkirina tundûtûjiyê, lê belê wekî kelecanekê kar kir ku rageşiyên civakî û nijadî yên kûr û veşartî derxistin asta herî bilind û teqiyan. Divê were zanîn ku serhildan ne tenê “serhildanên modayê” bûn; ew lûtkeya rageşiyên nijadî yên bi dehsalan berê dest pê kiribûn û ji ber şert û mercên taybet ên şer û guherînên demografîk ên bilez li Los Angelesê tûjtir bûbûn. Moda, di vê rewşê de “zoot suit”, tenê wekî sembola herî xuya û berbiçav a van rageşiyên kûr û nakokiyên bingehîn kar dikir. Wekî din, teza “welatparêzî li hemberî ne-welatparêziyê” ku ji hêla leşkeran û medyayê ve bi awayekî berfireh dihat bikaranîn ji bo rewakirina êrîşan, bi giranî hincetek bû ji bo êrîşên nijadperestî yên li dijî civakeke ku jixwe di rewşeke marjînalîzekirî de bû. Leşkeran ciwanên “zoot suiter” bi ne-welatparêziyê tawanbar dikirin ji ber ku di demekê de ku kêmbûna qumaşê hebû, wan cilên fireh û zêde li xwe dikirin. Lêbelê, rastiya ku êrîş bi awayekî berbiçav û sîstematîk li dijî Meksîkî-Amerîkiyan (û kêmarên din) dihatin kirin, heta yên ku “zoot suit” li xwe nedikirin jî carinan dibûn hedef , nîşan dide ku armanca bingehîn ne cil û berg bi serê xwe, lê kesên ku ew li xwe dikirin û nasnameya wan a etnîkî bû. Bi vî awayî, argumana “ne-welatparêziyê” wekî perdeyek ji bo nijadperestiya eşkere û tundûtûjiya armanckirî dihat bikaranîn.

Ji bo ku ev mijar bi awayekî berfireh were vekolandin, gotar dê pêşî li rewşa civakî-dîrokî ya Los Angelesê di salên 1940î de binêre, û faktorên ku zemîna serhildanan amade kirine, analîz bike. Piştre, dê li ser girîngiya “zoot suit” wekî semboleke çandî, nasnameyî û serhildêr ji bo ciwanên Meksîkî-Amerîkî raweste. Bûyera kuştina “Sleepy Lagoon” û bandora wê ya li ser zêdebûna rageşiyê dê bi hûrgilî were vekolandin. Dûv re, kronolojiyeke berfireh a serhildanan, tevî kiryarên leşkeran, polîsan, medyayê û sivîlan, dê were pêşkêş kirin. Analîzeke navberî ya bûyeran ji perspektîfa nijad, çîn, zayend û nasnameya neteweyî dê were kirin. Di beşên dawî de, encamên yekser û demdirêj ên serhildanan, mîrasa wan di Tevgera Mafên Sivîl a Chicano de, û temsîlên çandî yên van bûyeran di wêje û hunerê de dê werin nîqaş kirin. Herwiha, serhildan dê di çarçoveya serhildanên nijadî yên din ên ku di heman salê de li DYA qewimîn de werin nirxandin.

2. Rewşa Civakî-Dîrokî ya Los Angelesê di Salên 1940î de

Salên 1940î ji bo Los Angelesê serdemeke guherînên mezin û rageşiyên kûr bû. Bandora Şerê Cîhanê yê Duyemîn, zêdebûna ksenofobî û nijadperestiyê, guhertinên demografîk û rageşiyên civakî, û heta radeyekê Bernameya Bracero, hemû faktor bûn ku atmosfereke teqîner li bajêr afirandin.

Bandora Şerê Cîhanê yê Duyemîn li ser bajêr: Los Angeles di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn de veguherî navendeke girîng a pîşesaziya şer. Ev yek bû sedema zêdebûneke mezin di nifûsa bajêr de, ji ber ku karker ji deverên cihê yên welêt û heta ji derveyî welêt ji bo kar berê xwe dan Los Angelesê. Ev zêdebûna nifûsê reqabetê ji bo kar, xanî û xizmetên giştî zêde kir û di encamê de rageşiyên civakî di navbera komên cihêreng de gur kir. Piştî êrîşa Japonî ya li ser Pearl Harbor di Kanûna 1941ê de, tirs û paranoyayeke mezin ji êrîşên dijmin li ser peravên rojavayê DYA belav bû. Ev atmosfera tirsê bû sedem ku rayedarên leşkerî û sivîl bi awayekî tund û bi guman li çalakiyên hemû komên marjînalîzekirî yên li bajêr binêrin. Atmosfera şer ne tenê ksenofobiyê li dijî “dijminên” derve yên welêt zêde kir, lê di heman demê de bû hincet ji bo zêdekirina kontrol û zordestiyê li ser “dijminên navxweyî” yên ku dihatin têgihîştin. Kêmarên nijadî, bi taybetî yên ku xwedî dîmenek an çandeke cuda bûn, bi hêsanî di nav van “dijminên navxweyî” de dihatin hesibandin.

Zêdebûna ksenofobî û nijadperestiyê li dijî kêmaran, bi taybetî civaka Meksîkî-Amerîkî: Di vê serdemê de, ksenofobî û nijadperestî li dijî gelek komên kêmar zêde bû, lê civaka Meksîkî-Amerîkî bi taybetî bû hedef. Pirtûkên wekî “The Trojan Horse in America” ya Martin Dies, Jr. û “Fifth Column in America” ya Harold Lavine, ku di sala 1940î de hatin weşandin, paranoya û tirsa ji “ajanên biyanî” û “komên subversive” li nav raya giştî belav kirin. Ev yek bû sedema avakirina komîteyên lêkolînê yên dewletê ku li dijî komên ku wekî “ji hêla biyaniyan ve hatine kontrol kirin” dihatin dîtin, dest bi lêpirsînan kirin. Civaka Meksîkî-Amerîkî di sala 1942an de, bi taybetî bi destpêkirina lêpirsîna Komîteya Tenney li ser Sinarquistas (komeke antî-komunîst a Meksîkî), bi awayekî eşkere bû hedefa vê tirsa ji biyaniyan. Ev nîşan dide ku beriya destpêkirina Serhildanên Zoot Suit jî dijminatiyeke berbiçav û sîstematîk li dijî vê civakê hebû. Cudakariya di warê kar de jî berbelav bû û Meksîkî-Amerîkî bi gelemperî neçar diman ku di karên kêm-mûçe û bêewle de bixebitin.

Guhertinên demografîk û rageşiyên civakî: Los Angeles di van salan de şahidiya guhertinên demografîk ên mezin kir. Koçberiya karkerên Reş û spiyên feqîr ji eyaletên Başûrê DYA, hebûna domdar û zêdebûna nifûsa Meksîkî-Amerîkî, û hatina hejmareke mezin a leşkeran ji deverên din ên welêt ku dibe ku cara yekem bi civakên nijadî yên têkel re rûbirû dibûn, rewşa demografîk a bajêr bi awayekî dramatîk guhert. Van guhertinan bi xwe re rageşî û nakokiyên nû anîn. Berfirehbûna bajarî û avakirina binesaziyên nû, carinan li ser hesabê taxên kevnar ên kêmaran, şêwazên komunal û malbatî yên heyî têk bir. Mînakeke girîng a vê yekê avakirina dibistaneke mezin a perwerdehiya deryayî ya Artêşa Deryayî li Chavez Ravine bû, ku herêmeke bi giranî ji hêla malbatên Meksîkî-Amerîkî yên karker ve dihat niştecih kirin. Ev avakirina binesaziyên leşkerî li nav dilê taxên Meksîkî-Amerîkî ne tenê guhertineke fizîkî bû, lê di heman demê de îhtîmala pevçûnên rojane û rûbirûbûnên di navbera leşkeran û niştecihên herêmî de bi awayekî berbiçav zêde kir. Ev nêzîkbûna fizîkî ya ku ji ber plansaziya bajarî û hewcedariyên leşkerî yên dema şer çêbû, faktorek girîng û rasterast bû di amadekirina zemînê û destpêkirina tundûtûjiya serhildanan de.

Bernameya Bracero û bandora wê ya potansiyel: Bernameya Bracero, ku di sala 1942an de di navbera DYA û Meksîkayê de hate îmzekirin û heta sala 1964an dom kir, bi armanca çareserkirina kêmbûna karkeran a ku ji ber tevlêbûna DYA di Şerê Cîhanê yê Duyemîn de çêbibû, hate destpêkirin. Di çarçoveya vê bernameyê de, bi milyonan karkerên Meksîkî, bi piranî mêr, ji bo xebata demsalî di sektorên çandinî û rêhesinê de hatin DYA. Her çend armanca sereke ya bernameyê peydakirina hêza kar bû, hebûna hejmareke mezin a karkerên Meksîkî yên nûhatî dibe ku di nav hin beşên civaka serdest a spî de hestên dijminatî û ksenofobiyê xurtir kiribe, tevî ku delîlek rasterast tune ye ku ev yek bû sedemek yekser a Serhildanên Zoot Suit. Girîng e ku were zanîn ku karkerên Bracero bi xwe jî bi gelemperî rastî cudakarî, mûçeyên kêm, û şert û mercên zehmet û ne-mirovane yên xebatê dihatin. Ev rewş bi giştî atmosfereke neyînî li hemberî kesên bi eslê xwe Meksîkî li Los Angeles û deverên din ên DYA xurt dikir.

3. Zoot Suit: Sembola Mode, Nasname û Serhildanê

Cil û bergên ku bi navê “zoot suit” dihatin nasîn, di salên 1940î de li DYA, bi taybetî di nav ciwanên kêmarên etnîkî de, bûbûn diyardeyeke çandî ya girîng. Ev şêwaza modayê ji cil û bergekê wêdetir bû; ew bûbû sembola nasname, serhildan û îfadeya çandî.

Koka cil û bergên “zoot suit” û taybetmendiyên wê: “Zoot suit” wekî şêwazek modayê di salên 1930î de di nav civakên Afro-Amerîkî de li bajarên wekî Harlem (New York), Chicago û Detroitê dest pê kir. Lêbelê, ew di salên 1940î de bi saya muzîkjenên navdar ên Jazz û Jump Blues, wekî Cab Calloway, li seranserê welêt populerîteyeke mezin bi dest xist. Taybetmendiyên herî berbiçav ên “zoot suit” pantolonên bi pişteke bilind û lingên fireh (ku ber bi qûlfetan ve teng dibûn), çakêtên dirêj ên ku carinan heta çongan dirêj dibûn û xwedî milên fireh û dagirtî bûn, û gelek caran bi aksesûarên wekî zincîrên saetê yên dirêj, şewqeyên bi devê fireh (pork pie hat) û pêlavên bi binê stûr dihatin temam kirin. Rengên geş û biriqandî, bi taybetî di nav ciwanên Afro-Amerîkî de, beşek ji vê şêwazê bûn, lê ciwanên Meksîkî-Amerîkî bi gelemperî rengên tarîtir wekî reş, gewrê komirî, an şînê tarî tercîh dikirin. Li gorî Oxford English Dictionary, peyva “zoot” dibe ku ji zimanê gelêrî yê Afro-Amerîkî (African American Vernacular English) û ji dubarekirina dengnasî ya peyva “suit” (ku tê wateya cil û berg) hatibe.

Wateya “zoot suit” ji bo ciwanên Pachuco (Meksîkî-Amerîkî): îfadeya çandî, serhildan li dijî asîmîlasyonê: Ji bo ciwanên Meksîkî-Amerîkî yên ku bi navê “Pachucos” dihatin nasîn, “zoot suit” ji şêwazek modayê pir wêdetir bû. Ew bû semboleke xurt a serhildanê li dijî çanda serdest a Amerîkî ya spî û isbatkirina nasnameya xwe ya çandî ya cihê. Bi lixwekirina van cil û bergên li derveyî normê, Pachucoyan normên Amerîkî yên spî yên derbarê nijad, çîn û zayendê de berteng dikirin û red dikirin. Lixwekirina “zoot suit” dijberî zextên asîmîlasyonê yên ku dixwestin ew dev ji çand û nasnameya xwe berdin û bibin mîna civaka serdest, bû. Ew hewldanek bû ji bo afirandina hestek aidiyet û serbilindiyê di nav çandekê de ku ew bi gelemperî wekî “biyanî” an “kêmtir” dihatin dîtin. Pachucoyan bi vê şêwaza xwe ya “bi heybet” û “bi şik” dixwestin xwe ji wêneyên neyînî yên ku civaka spî ya Amerîkî ji wan re çêdikir, dûr bixin û îsbat bikin ku ew xwedî nirx û kesayetiyek serbixwe ne. Di hin şîroveyan de, tê gotin ku Pachucoyan ne tenê li dijî çanda serdest a Amerîkî, lê carinan li dijî hin aliyên kevneşopî yên çanda Meksîkî jî derdiketin, û bi vî awayî hewl didan nasnameyeke nû, ya sêyemîn, ku ne bi tevahî Amerîkî û ne jî bi tevahî Meksîkî bû, biafirînin. Bi vî awayî, “zoot suit” ne tenê cil û bergek bû, lê “zimanekî laşî” bû ku ciwanên marjînalîzekirî pê nasname, serbilindî û berxwedana xwe li dijî zextên asîmîlasyonê û stereotîpên nijadî îfade dikirin. Ew qadeke çandî ya alternatîf temsîl dikir ku tê de wan dikarî xwe bi awayekî azad îfade bikin.

Pachuca: Cil û berg, şêwaz û kêşekirina normên zayendî yên kevneşopî û yên serdest: Jinên ciwan ên Meksîkî-Amerîkî yên ku beşek ji vê subkulturê bûn û şêwaza “zoot suit” pejirandibûn, bi navê “Pachucas” dihatin nasîn. Wan şêwazek mêranî ya kincan bi awayekî afirîner feminîze kiribûn. Cil û bergên Pachucayan bi gelemperî ji çakêtên dirêj û mil-fireh (finger-tip coats), kincên (etek) kin û pîle (ku li gorî normên wê demê provokatîf dihatin dîtin), blûzên tenik an jî V-stû, corapên fîlê (fishnet stockings) an jî corapên kurt (bobby socks), û pêlavên bi platform an jî pêlavên oxford pêk dihatin. Makyaja wan a giran û berbiçav, bi taybetî bikaranîna lêvsorên bi rengên tarî û birûyên ziravkirî, û şêwazên porê bilind û pifkirî (ku bi bikaranîna tiştên wekî “rats” – pêçokên porê – dihatin çêkirin), beşek girîng ji îmaja wan a cuda û serhildêr bû. Pachucayan bi vê şêwaza xwe ya cil û berg û makyajê, ne tenê normên zayendî yên civaka serdest a Anglo-Amerîkî, lê di heman demê de normên zayendî yên kevneşopî yên di nav civaka xwe ya Meksîkî-Amerîkî de jî bi awayekî eşkere berteng dikirin û dipirsîn. Ew ji hêla civaka serdest ve wekî “zêde mêranî” an “bêexlaq” û ji hêla hin beşên civaka xwe ve jî wekî “ji rê derketî” an “xaîn li nirxên çandî” dihatin dîtin. Şêwaza Pachuca bi gelemperî wekî sembola serhildanê û heta “sûcdariya keçan” dihat dîtin û di medyayê de bi awayekî neyînî dihat portrekirin; ew wekî “las malinches” (xaîn li çanda xwe), “xwînxwar” an “xeternak” dihatin binavkirin. Bi vî awayî, Pachucayan bi şêwaza xwe ya dualî (hem mêranî hem jinanî) û reftarên xwe yên eşkere, ne tenê normên zayendî yên serdest ên Amerîkî, lê di heman demê de hêviyên zayendî yên kevneşopî yên di nav civaka xwe ya Meksîkî-Amerîkî de jî berteng kirin, ku ev yek bû sedema marjînalîzasyoneke ducarî ji bo wan. Ew ji her du aliyan ve rastî zext û redkirinê dihatin, ku rewşa wan ji ya hevpîşeyên wan ên mêr (Pachucos) aloztir dikir.

Nêrîna civaka serdest û leşkeran li ser “zoot suit”: wekî sembola ne-welatparêzî û sûcdariyê: Ji ber ku di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, ji bo piştgirîkirina hewldana şer, bikaranîna qumaşê ji bo cil û bergan hatibû sînordarkirin (bi taybetî hirî), leşkerên Amerîkî û beşeke mezin a civaka spî ya serdest lixwekirina “zoot suit”ên ku gelek qumaş dixwestin, wekî bêhurmetiyeke li hemberî qurbaniyên şer, dijberiya tedbîrên hişk ên aborî yên dema şer, û bi giştî wekî kiryareke ne-welatparêz didîtin. Ev nêrîn ji hêla medyayê ve jî bi awayekî xurt dihat piştgirî kirin. “Zoot suit” ji hêla medyayê û hin rayedaran ve wekî “nîşana sûcdariyê” (badge of delinquency) dihat binavkirin û bi awayekî sîstematîk bi çalakiyên çeteyan, tundûtûjî û bêqanûniyê ve dihat girêdan. Ciwanên “zoot suiter” wekî dijberê her tiştê ku Amerîkiyên “rastîn” û “welatparêz” (wekî leşker, polîs, siyasetmedar) temsîl dikirin, dihatin dîtin. Reaksiyona tund a li dijî “zoot suit” nîşan dide ku çanda serdest çiqasî ji îfadeyên nasnameyê yên ku kontrola wê berteng dikin û normên wê yên civakî û çandî dipirsin, ditirse. Kontrolkirina laş û şêwaza kincan di vê çarçoveyê de bû şêweyek ji kontrola civakî û tepisandina cudahiyê.

4. Bûyera Kuştina Sleepy Lagoon (People v. Zamora) û Zêdebûna Rageşiyê

Bûyera kuştina Sleepy Lagoon, ku salek beriya Serhildanên Zoot Suit qewimî, di zêdekirina rageşiya nijadî û şeytanîkirina ciwanên Meksîkî-Amerîkî de roleke krîtîk lîst. Ev doz bû sembola neheqiya sîstema dadweriyê û pêşdaraziyên nijadî yên wê serdemê.

Kurte danasîna bûyerê û darizandinê: Di şeva 1ê Tebaxa 1942an de, ciwanekî Meksîkî-Amerîkî bi navê José Gallardo Díaz, piştî şerekî di navbera du komên ciwanan de, li nêzîkî rezervuareke avê ya ku bi navê “Sleepy Lagoon” (Gola Xewlê) dihat nasîn, li başûrê rojhilatê Los Angelesê, bi awayekî giran birîndar hate dîtin û roja din li nexweşxaneyê jiyana xwe ji dest da. Di bersiva vê bûyerê de, Departmana Polîsê Los Angelesê (LAPD) dest bi operasyoneke berfireh a girtinê kir û di nav çend rojan de bi sedan ciwanên Meksîkî-Amerîkî, ku piraniya wan endamên komên ku bi navê “Pachuco” dihatin nasîn bûn, binçav kirin. Di dawiyê de, 22 xortên Meksîkî-Amerîkî, ku endamên çeteya “38th Street Gang” dihatin îdîakirin, bi kuştina Díaz û êrîşa bi çekên kujer hatin tawanbar kirin. Doza wan, ku di Cotmeha 1942an de dest pê kir û wekî People v. Zammora (navê yek ji bersûcan, Gus Zamora, ji hêla katibê dadgehê ve bi şaşî wekî Zammora hatibû nivîsandin) kete qeydên dîrokê, di atmosfereke tijî pêşdarazî û dijminatiya nijadî de birêve çû. Di dema darizandinê de, cil û bergên “zoot suit” û şêwazên porê Pachucoyan (wekî “ducktail”) ji hêla dozgeriyê ve wekî delîlên sûcdariyê û endametiya çeteyan hatin bikaranîn. Dadger Charles W. Fricke, ku bi helwesta xwe ya dij-Meksîkî dihat nasîn, rê neda ku bersûc di dema darizandinê de porê xwe bibirin an kincên xwe biguherînin, bi hinceta ku divê jûrî wan di “kincên çeteyan” de bibîne. Di Çileya 1943an de, ji 22 bersûcan, 12 kes bi sûcên cuda hatin mehkûm kirin: sê kes bi kuştina pileya yekem û neh kes bi kuştina pileya duyem û êrîşê hatin cezakirin.

Rola nijadperestiyê û pêşdaraziyan di darizandinê de: Darizandina Sleepy Lagoon bi gelemperî ji hêla dîroknas û huqûqnasan ve wekî mînakeke berbiçav a kêmasiya bingehîn a pêvajoya dadmend û serdestiya pêşdaraziyên nijadî tê dîtin. Bersûc di şert û mercên neheq de hatin darizandin; ji wan re nehat rêdan ku di dema darizandinê de li nêzî parêzerên xwe rûnin an bi awayekî azad bi wan re bipeyivin. Medyaya herêmî, bi taybetî rojnameyên mezin ên Los Angelesê, beriya destpêkirina dozê û di tevahiya pêvajoya darizandinê de, bi weşanên xwe yên hestiyarparêz û nijadperest, hestên dij-Meksîkî di nav raya giştî de gur kirin û wêneya ciwanên Meksîkî-Amerîkî wekî “sûcdarên xeternak” û “çeteyên hov” xêz kirin. Dozgerî û medya bi berdewamî bal kişandin ser kincên “zoot suit” û şêwazên porê bersûcan wekî nîşanên karakterê wan ê “sûcdar”. Gelek kes û komên parastina mafên sivîl di wê baweriyê de bûn ku mehkûmiyet ne li ser bingeha delîlên qayîm, lê ji ber nijada bersûcan û atmosfera giştî ya dijminatiya li dijî civaka Meksîkî-Amerîkî hatine dayîn. Bi vî awayî, doza Sleepy Lagoon ne tenê dozeke krîmînal a asayî bû, lê bû qonaxek krîtîk di pêvajoya krîmînalîzekirina ciwanên Meksîkî-Amerîkî û çanda wan a taybet de. “Zoot suit”, ku ji bo wan sembola nasname û serhildanê bû, di vê pêvajoyê de ji cil û bergekê veguherî “delîla sûc” û nîşana “xetereya civakî”.

Çawa vê bûyerê rageşiya di navbera civaka Meksîkî-Amerîkî û rayedaran/civaka serdest de gur kir: Doza Sleepy Lagoon û biryarên mehkûmiyetê yên ku jê derketin, bi awayekî berbiçav rageşiya di navbera civaka Meksîkî-Amerîkî û rayedarên dewletê (bi taybetî polîs û sîstema dadweriyê) û civaka serdest a spî de gur kir. Ew bû sedem ku wêneya “Pachuco” di çavê raya giştî de hê bêtir bi sûcdarî, tundûtûjî û xetereyê re were girêdan. Ev yek jî rê li ber zêdebûna zext û şîdeta polîsan li ser ciwanên Meksîkî-Amerîkî vekir. Bûyer û hêrsa ku li dora wê çêbû, bi taybetî di navbera ciwanên “zoot suiter” û leşkerên Amerîkî de, yên ku “zoot suit” wekî dijberiya nirxên welatparêzî û tedbîrên hişk ên aborî yên dema şer didîtin, dijminatiyeke kûr afirand. Her çend di Cotmeha 1944an de, piştî kampanyayeke berfireh a parastinê ji hêla Komîteya Parastina Sleepy Lagoon (Sleepy Lagoon Defense Committee) ve, Dadgeha Îstînafê ya Kalîforniyayê hemû 12 mehkûmiyet ji ber kêmbûna delîlan, binpêkirina mafên bersûcan û alîgiriya eşkere ya dadgerê darizandinê betal kirin , ev biryar pir dereng hat. Heta wê demê, zirara civakî jixwe çêbibû, pêşdarazî kûrtir bûbûn, û Serhildanên Zoot Suit, ku qismek encama vê atmosfera jehrî bûn, jixwe qewimîbûn. Betalkirina mehkûmiyetên Sleepy Lagoon, her çend serkeftineke girîng a dadwerî bû jî, nekarî pêşî li Serhildanên Zoot Suit bigire an jî birînên civakî yên ku ji ber pêşdarazî û darizandinên neheq çêbibûn, bi tevahî derman bike. Ev yek nîşan dide ku zirara civakî ya ku ji ber pêşdarazî û neheqiya sîstematîk çêdibe, dikare ji biryarên dadgehê yên ku paşê tên dayîn, zûtir, kûrtir û mayîndetir be.

5. Serhildanên Zoot Suit (Hezîran 1943): Kronolojî û Bûyerên Sereke

Serhildanên Zoot Suit di destpêka Hezîrana 1943an de li Los Angelesê teqiyan û bi rojan dom kirin. Ev serhildan bi pevçûnên destpêkê di navbera leşkeran û ciwanên “zoot suiter” de dest pê kirin û zû berfireh bûn, û bûn êrîşên nijadî yên mezin li dijî civaka Meksîkî-Amerîkî û kêmarên din.

Destpêka tundûtûjiyê: Pevçûnên di navbera leşkeran û ciwanên “zoot suiter” de: Li gorî hin çavkaniyan, yek ji bûyerên ku wekî kelecana yekser a serhildanan tê dîtin, di dawiya Gulana 1943an de qewimî. Komek deryavan li nêzî navenda bajarê Los Angelesê rastî komek Pachucoyan hatin û di encama pevçûnê de, yek ji deryavanan bi giranî birîndar bû. Di 3ê Hezîrana 1943an de, komek ji nêzîkî 50 deryavanan, bi îdîaya ku dixwazin tola hevalê xwe yê birîndar hilînin, ji Depoya Çekên Rezerva Deryayî (Naval Reserve Armory) li Chavez Ravine derketin, hin ji wan bi daran û çekên din ên sivik çekdar bûn, û dest bi êrîşkirina her kesê ku “zoot suit” li xwe dikir, kirin. Raporteke din a bûyerên 3ê Hezîranê destnîşan dike ku di wê şevê de, nêzîkî 11 deryavan piştî ku ji otobusê li Main Street (Kolana Sereke) li navenda bajarê Los Angelesê peya bûn, rastî komek ciwanên Meksîkî-Amerîkî yên ku “zoot suit” li xwe dikirin, hatin û di navbera wan de nîqaş û pevçûn derket. Deryavanan paşê ji polîs re îdîa kirin ku ew ji hêla vê komê ve hatine êrîş kirin û lêdan, lê ciwanên “zoot suiter” îdîa kirin ku deryavanan dest bi pevçûnê kirine.

Berfirehbûna serhildanan: Êrîşên li ser Meksîkî-Amerîkiyan, Afro-Amerîkiyan û Fîlîpînî-Amerîkiyan: Bûyerên 3ê Hezîranê tenê destpêk bûn. Roja piştî wê, di 4ê Hezîranê de, komeke ji nêzîkî 200 deryavanan, bi konvoyeke ji nêzîkî 20 taksiyên ku ji hêla şofêrên ku piştgiriya wan dikirin ve hatibûn peydakirin, berê xwe dan Rojhilatê Los Angelesê, ku navenda sereke ya niştecihbûna civaka Meksîkî-Amerîkî bû. Wan li kolanan geriyan, êrîşî komên ciwanên “zoot suiter” kirin, bi daran li wan dan, kincên wan ji wan kirin û li nav kolanan şewitandin. Di rojên piştî wê de, tundûtûjî bi awayekî berbiçav zêde bû. Bi hezaran leşkerên din (leşkerên bejayî û marîns jî tevlî bûn), bi hezaran sivîlên spî, û heta hin polîsên ku ne li ser kar bûn, tevlî êrîşan bûn. Êrîşkaran li kolanên navenda bajêr û taxên din digeriyan, diketin nav kafe, bar, sînema û salonên reqsê, û êrîşî her kesê ku “zoot suit” li xwe dikir an jî porê wî bi şêwaza “duck-tail” (dûvikê ordekê) bû, dikirin. Qurbaniyan bi awayekî hovane dihatin lêdan, kincên wan ji laşê wan dihatin çirandin û perçekirin, û porên wan bi zorê dihatin jêkirin. Girîng e ku were destnîşankirin ku qurbanî ne tenê ciwanên Meksîkî-Amerîkî bûn; ciwanên Afro-Amerîkî û Fîlîpînî-Amerîkiyên ku “zoot suit” li xwe dikirin jî bi heman awayî bûn hedefa êrîşan. Di hin rewşan de, êrîş li dijî kesên ji van kêmaran dihatin kirin heta ku “zoot suit” li xwe nekiribûn jî, ku ev yek bi awayekî eşkere nîşan dide ku armanca bingehîn nijad bû, ne tenê moda. Di lûtkeya serhildanan de, di 7ê Hezîranê de, tê texmîn kirin ku zêdetirî 5000 kesên spî (leşker û sivîl) beşdarî êrîşên li dijî Meksîkî-Amerîkî û Afro-Amerîkiyan li deverên cihê yên bajêr bûn. Lez û heta radeyekê rêxistinbûna êrîşên leşkeran, wekî bikaranîna konvoyên taksiyan ji bo çûna taxên Meksîkî-Amerîkî, nîşan dide ku ev ne tenê pevçûnên spontan û bêserûber bûn, lê belê hêmanên plansazkirin û piştgiriyeke berfirehtir (wekî şofêrên taksiyan ên ku leşkeran belaş dibirin herêmên serhildanê) di nav xwe de dihewandin. Ev yek jî îhtîmala ku hestek bêcezatiyê di nav êrîşkaran de hebûye, xurt dike. Wekî din, armanckirina ne tenê “zoot suiter”an lê her weha kesên din ên ji kêmarên nijadî (û carinan jî yên ku “zoot suit” li xwe nedikirin) bi awayekî qayîm îsbat dike ku “zoot suit” tenê hincetek bû û armanca rastîn a van êrîşan terora nijadî û sepandina serweriya spî bû.

Herêmên ku serhildan lê qewimîn: Serhildan di destpêkê de li navenda bajarê Los Angelesê dest pê kirin, lê zû li gelek taxên din ên bajêr belav bûn. Bi taybetî taxên ku nifûsa Meksîkî-Amerîkî û Afro-Amerîkî lê zêde bû, wekî Rojhilatê Los Angelesê (East Los Angeles), Watts, û taxên din ên feqîr û marjînalîzekirî, bûn hedefa êrîşan. Wekî ku hate gotin, şofêrên taksiyan bi awayekî çalak alîkariya leşkeran dikirin ku xwe bigihînin van herêman.

Dawiya serhildanan: Piştî çend rojên tundûtûjiya bênavber, di 8ê Hezîrana 1943an de, dibe ku ji tirsa ku tundûtûjî ji kontrolê derkeve û bibe sedema pirsgirêkên mezintir ên navneteweyî (bi taybetî bi Meksîkayê re, ji ber Bernameya Bracero), rayedarên payebilind ên leşkerî yên DYA ferman dan ku hemû personelên leşkerî (deryavan, marîns û leşkerên bejayî) li baregehên xwe bimînin û derketina wan bo nav bajêr heta demeke nediyar hate qedexekirin. Vê tedbîrê bi awayekî berbiçav tundûtûjî kêm kir û hinekî aramî vegerand bajêr. Roja piştî wê, di 9ê Hezîranê de, Encumena Bajêr a Los Angelesê, di bin zexta raya giştî û ji tirsa encamên siyasî yên êrîşan li ser Bernameya Bracero, biryarnameyek ji bo qedexekirina lixwekirina “zoot suit”ên bi “reat pleats” (pîleyên fireh û zêde) li nav sînorên bajêr pejirand. Lêbelê, ev biryarname ji hêla şaredar ve nehate îmzekirin û bi vî awayî nebû qanûneke fermî.

Li jêr tabloyek kronolojîk a bûyerên sereke yên Serhildanên Zoot Suit tê pêşkêş kirin:

Tablo 1: Kronolojiya Bûyerên Sereke yên Serhildanên Zoot Suit (Hezîran 1943)

Dîrok	Bûyera Sereke	Aktorên Tevlîbûyî	Cih
Dawiya Gulanê 1943	Pevçûna destpêkê; deryavanek bi giranî birîndar dibe.	Komek deryavan vs. komek Pachucos	Nêzîkî navenda bajarê Los Angelesê
3 Hezîran 1943	Êrîşa tolhildanê ya deryavanan; destpêka serhildanan.	Nêzîkî 50 deryavan vs. ciwanên “zoot suiter”	Navenda bajarê Los Angelesê, Chavez Ravine
4 Hezîran 1943	Konvoya taksiyan a deryavanan; berfirehbûna êrîşan.	Nêzîkî 200 deryavan vs. ciwanên “zoot suiter”	Rojhilatê Los Angelesê
5-7 Hezîran 1943	Berdewamî û lûtkeya êrîşan; tundûtûjiya berbelav.	Bi hezaran leşker (deryavan, marîns, leşkerên bejayî), sivîlên spî, hin polîs vs. Meksîkî-Amerîkî, Afro-Amerîkî, Fîlîpînî-Amerîkî	Navenda bajarê LA, Rojhilatê LA, Watts, û taxên din ên kêmaran
7 Hezîran 1943	Lûtkeya serhildanan; zêdetirî 5000 êrîşkarên spî.	Leşker û sivîlên spî vs. kêmarên nijadî	Deverên cihê yên Los Angelesê
8 Hezîran 1943	Rayedarên leşkerî derketina personelên xwe bo bajêr qedexe dikin; destpêka aramiyê.	Rayedarên leşkerî yên DYA	Los Angeles
9 Hezîran 1943	Encumena Bajêr a Los Angelesê lixwekirina “zoot suit” qedexe dike (nefermî).	Encumena Bajêr a Los Angelesê	Los Angeles

Ev tablo rê dide xwendevan ku bi awayekî zelal û rêkûpêk pêşveçûna bûyeran di demeke kurt de bibîne û girîngiya her rojê di berfirehbûna serhildanan de fêm bike. Ew alîkar e ji bo têgihiştina leza û giraniya bûyeran.

6. Rolên Aktoran: Leşker, Polîs, Medya û Sivîl

Serhildanên Zoot Suit ne tenê ji hêla komekê ve hatin meşandin; gelek aktorên cihêreng di destpêkirin, gurkirin û heta radeyekê rewakirina tundûtûjiyê de rol lîstin. Leşker, polîs, medya û sivîlên spî her yek bi awayê xwe beşdarî van bûyerên trajîk bûn.

Leşker û deryavan wekî êrîşkarên sereke: Leşkerên Amerîkî, bi taybetî deryavan (sailors) û marîns (marines) ku li baregehên li Los Angeles û derdora wê bi cih bûbûn, destpêker û aktorên sereke yên tundûtûjiya fizîkî ya li dijî ciwanên “zoot suiter” bûn. Wan bi komên mezin li kolanan digeriyan, ciwanên Latînî û kêmarên din ên ku “zoot suit” li xwe dikirin, dorpêç dikirin, bi awayekî hovane lêdan dikirin, kincên wan ji laşê wan diçirandin û carinan jî li ber çavên gel dişewitandin, û porên wan ên bi şêwaza taybet bi zorê dibirîn. Rayedarên leşkerî di destpêka serhildanan de helwesteke fermî girtin ku zilamên wan ji bo xweparastinê li hemberî “êrîşên çeteyên Pachuco” tevdigerin, lêbelê berfirehî û hovîtiya êrîşan vê îdîayê pûç dikir.

Helwest û kiryarên Departmana Polîsê Los Angelesê (LAPD): bêçalaktî û girtina qurbaniyan: Departmana Polîsê Los Angelesê (LAPD) di dema serhildanan de roleke pir neyînî û alîgir lîst. Polîs bi gelemperî li hemberî êrîşên ku ji hêla leşkeran û sivîlên spî ve li dijî ciwanên Meksîkî-Amerîkî dihatin kirin, bêdeng man û destwerdaneke bibandor nekirin da ku pêşî li tundûtûjiyê bigirin. Ya xerabtir, di gelek rewşan de, li şûna ku êrîşkaran bigirin û ceza bikin, polîsan qurbaniyên Meksîkî-Amerîkî yên ku rastî lêdan û heqaretê hatibûn, bi hincetên wekî “teşwîqkirina serhildanê” an “serserîtî” digirtin. Li gorî raporan, di dema serhildanan de zêdetirî 500 ciwanên Meksîkî-Amerîkî ji hêla polîsan ve hatin girtin, lê hejmara kesên spî yên ku ji ber êrîşan hatin tawanbar kirin pir hindik bû. Heta tê gotin ku hin polîsên ku ne li ser kar bûn, bi awayekî çalak tevlî êrîşan bûne. Komek ji polîsên ne-li-ser-kar ku xwe wekî “Vengeance Squad” (Tîma Tolhildanê) bi nav dikir, jî di nav êrîşkaran de cih girtibû. Bi awayekî paradoksî, polîs, hin rayedarên bajêr û medya êrîşkarên spî wekî “hêzên peywirê” (task forces) û “welatiyên Amerîkî yên berpirsiyar” ku alîkariya çareserkirina pirsgirêka “hulîganên zoot suit” dikin, bi nav dikirin û pîroz dikirin. Ev helwesta polîs ne tenê têkçûneke sîstematîk a di parastina hemû welatiyan de bû, lê di heman demê de îşaretek eşkere bû ji bo êrîşkaran ku kiryarên wan dê bêceza bimînin û heta radeyekê ji hêla dewletê ve tên pejirandin. Ev yek bi awayekî pratîkî “destûrdayîneke bêdeng” ji bo berdewamkirin û zêdekirina tundûtûjiyê bû.

Rola medyayê di şeytanîkirina “zoot suiter”an û gurkirina nijadperestiyê: Medyaya herêmî ya Los Angelesê, bi taybetî rojnameyên mezin û bi bandor ên wekî Los Angeles Times, roleke sereke di şeytanîkirina ciwanên “zoot suiter” û gurkirina hestên nijadperestî û dijminatiyê li dijî civaka Meksîkî-Amerîkî de lîst. Wan bi awayekî çalak û sîstematîk “agirê nijadperestî û hêrsa exlaqî gur dikir” û wêneya ciwanên Meksîkî-Amerîkî wekî “çeteyên xeternak”, “sûcdarên potansiyel” û “gefek li ser nîzama giştî” xêz dikir. “Zoot suit” bi xwe jî wekî “nîşana sûcdariyê” (badge of delinquency) dihat binavkirin. Mînakeke berbiçav a vê yekê sernivîsa rojnameya Los Angeles Times a 2ê Hezîrana 1943an bû, ku tê de behsa “pêla tundûtûjiya çeteyan a sala borî ku ‘zoot suit’ kiribû nîşana sûcdariyê” û “hêrsa raya giştî ya li hemberî êrîş û kuştinên ku ji hêla komên organîze yên talanker ve dihatin kirin” dihat kirin. Medyayê êrîşên nijadî yên ku ji hêla leşkeran û sivîlan ve dihatin kirin, ne wekî kiryarên nijadperestî, lê wekî “bersiveke nobedar (vigilante) li dijî pêleke sûcên koçberan” çarçove dikir. Rojnameyan êrîşkarên spî wekî “nobedar” (vigilantes) di şerê li dijî “sûcdarên biyanî” de pîroz dikirin û bi vî awayî kiryarên wan rewa dikirin. Medyayê her wiha bi awayekî hestiyarparêz behsa tevlêbûna “Pachucas” (jinên ciwan ên zoot suiter) di tundûtûjiyê de dikir û wan wekî kesên ku tundûtûjiyê teşwîq dikin nîşan dida (mînakek, doza Amelia Venegas ku bi hilgirtina çekekê (brass knuckleduster) hatibû tawanbar kirin), lê di heman demê de behsa girseyên spî yên ku bi hezaran kes tevlî êrîşan dibûn, bi gelemperî vedişart an kêm dikir. Bi vî awayî, medya ne tenê bûyeran radigihand, lê bi awayekî çalak di avakirina rastiyekê de rol lîst ku tê de ciwanên Meksîkî-Amerîkî wekî “yên din” ên xeternak û sûcdar dihatin pênasekirin, û bi vî awayî tundûtûjiya li dijî wan ne tenê rewa dikir, lê heta radeyekê teşwîq jî dikir. Medya di vê rewşê de bû amûreke xurt a kontrola civakî û nijadî.

Beşdariya sivîlên spî di êrîşan de: Wekî ku hate destnîşankirin, ne tenê leşker bûn ku beşdarî êrîşan bûn. Bi hezaran sivîlên spî jî tevlî komên leşkeran bûn û bi awayekî çalak beşdarî êrîşên li dijî ciwanên “zoot suiter” û endamên din ên kêmarên nijadî bûn. Ev yek nîşan dide ku hestên nijadperestî û dijminatiya li dijî civaka Meksîkî-Amerîkî ne tenê di nav leşkeran de (ku dibe ku ji ber şert û mercên şer û dûrbûna ji malê di bin streseke zêde de bûn) belav bûbûn, lê di nav beşeke berfireh a civaka sivîl a spî ya Los Angelesê de jî kûr bûbûn. Tevlêbûna sivîlan di êrîşan de nîşan dide ku serhildan ne tenê pevçûneke di navbera du komên taybetî de bû, lê îfadeya avahiyeke nijadperest a berfirehtir bû ku di nav tevna civakê de cih girtibû.

7. Analîza Navberî: Nijad, Çîn, Zayend û Nasnameya Neteweyî

Serhildanên Zoot Suit bûyereke pir-qatî bû ku tê de faktorên nijad, çîn, zayend û nasnameya neteweyî bi awayekî tevlihev û bi hev ve girêdayî rol lîstin. Ji bo têgihiştineke kûr a van bûyeran, pêwîst e ku ew ji perspektîfeke navberî (intersectional) werin analîzkirin.

Çawa nijad di navenda serhildanan de bû: Nijad bêguman faktora herî navendî û diyarker a Serhildanên Zoot Suit bû. Armanca sereke ya êrîşan ciwanên Meksîkî-Amerîkî bûn, û paşê ciwanên Afro-Amerîkî û Fîlîpînî-Amerîkî jî bi heman awayî bûn hedefa tundûtûjiyê. Nijadperestiya kûr û sîstematîk a li dijî Meksîkî-Amerîkiyan, ku ji hêla medyayê, hin rayedarên dewletê û beşên mezin ên civaka serdest ve bi salan dihat gurkirin û xurtkirin, zemîna sereke ya serhildanan amade kir. Dîroknas Luis Alvarez, di analîza xwe ya serhildanan de, arguman dike ku ew wekî “diagnostîkeke hêzê li Los Angelesa dema şer” bûn, ku bi awayekî eşkere nîşan dida ka çawa hinekan (kêmarên nijadî) li dijî dûrxistina xwe ya nijadî û marjînalîzasyonê derdiketin û çawa hinekan jî (endamên civaka serdest) bi tundûtûjiyê hewl didan îmtiyazên xwe yên nijadî biparêzin û serweriya xwe ji nû ve bisepînin.

Bandora statuya çînî ya ciwanên Meksîkî-Amerîkî: Piraniya ciwanên “zoot suiter” ji malbatên karker û feqîr ên civaka Meksîkî-Amerîkî dihatin, ku di warê aborî û civakî de di rewşeke marjînalîzekirî de dijiyan. Ji bo wan, lixwekirina “zoot suit”ên biha û bi şêwaz, ne tenê îfadeya çandî bû, lê di heman demê de wekî serhildanek li dijî statuya aborî ya nizm a ku ji ber nasnameya wan a nijadî û sînorên aborî yên ku li ser wan hatibûn ferzkirin, ji wan re nehatibû dayîn, dihat dîtin. Serhildan, ji aliyekî din ve, ji bo van ciwanan wekî qadeke ji bo îfadekirina gazin û nerazîbûnên xwe yên çînî û civakî yên kûr kar kirin. Marjînalîzasyona aborî û civakî ew ji derfetên civaka serdest dûr dixistin û dibe ku hesta wan a bêhêvîbûn, hêrs û serhildanê li hemberî sîstemê xurtir kiribe.

Rol û ezmûnên taybet ên Pachucayan û kêşekirina wan a normên zayendî: Wekî ku berê jî hate destnîşankirin, Pachucayan (jinên ciwan ên “zoot suiter”) bi lixwekirina “zoot suit”ên ku bi awayekî mêranî hatibûn şêwazkirin (tevî ku wan bi hêmanên jinanî ew adapte dikirin) û bi reftarên xwe yên eşkere û li derveyî normên kevneşopî, ne tenê normên zayendî yên civaka serdest a Anglo-Amerîkî, lê di heman demê de normên zayendî yên kevneşopî yên di nav çanda xwe ya Meksîkî-Amerîkî de jî bi awayekî radîkal berteng dikirin. Ew bi awayekî çalak tevlî bûyer û tundûtûjiya li dora Serhildanên Zoot Suit bûn, carinan bi avêtina tiştan an jî bi qîrîna li dijî polîsan û êrîşkaran. Lêbelê, wekî ku lêkolîner Catherine S. Ramirez destnîşan dike, Pachucayan hem ji hêla çanda DYA ya serdest a dema şer ve (ku wan wekî “ne-jinanî” û “xeternak” didît) û hem jî paşê ji hêla Tevgera Chicano ve (ku wan wekî “li derveyî normên malbata Chicano” û “gef li ser rolên zayendî yên kevneşopî” didît) hatin redkirin an paşguh kirin. Ev yek marjînalîzasyoneke ducarî nîşan dide ku Pachucayan pê re rûbirû man. Medyaya wê demê jî ew bi awayekî pir neyînî portre dikir, wan wekî “bêexlaq”, “zêde mêranî”, “sûcdar” û “xeternak” nîşan dida. Ev marjînalîzekirina Pachucayan di nav vegotinên paşê yên Tevgera Chicano de nîşan dide ku tevgerên berxwedanê bi xwe jî dikarin strukturên zordestiyê yên navxweyî (wekî patryarşî) ji nû ve hilberînin, heta dema ku ew li dijî zordestiyeke derve şer dikin.

Têkoşîna li ser pênasekirina “Amerîkîbûn” û nasnameya neteweyî di dema şer de: Serhildanên Zoot Suit di heman demê de wekî “şerek li ser pênasekirina sînorên siyaseta neteweyî – yanî, nîşankirina kî û çi wekî ‘Amerîkî’ dihat hesibandin û kî û çi ne” têne dîtin. Lixwekirina “zoot suit”, bi qumaşê xwe yê zêde û şêwaza xwe ya li derveyî normê, ji hêla leşkeran û beşeke mezin a civaka serdest ve wekî ne-welatparêzî, dijberiya hewldana şer û heta wekî sembola “bêqîmetiyê” dihat şîrovekirin. Ev yek nîşan dide ku di wê demê de têgihîştineke pir teng û etnosentrîk a “Amerîkîbûnê” hebû, ku bi giranî li gorî norm û nirxên çanda Anglo-Saksonî ya spî dihat pênasekirin. Ciwanên “zoot suiter”, bi israra xwe ya li ser îfadeya çandî ya cuda û bi redkirina asîmîlasyona bi tevahî, vê pênaseya teng a nasnameya neteweyî dipirsîn û bi awayekî pratîkî alternatîfek pirçandî û cihêrengtir a “Amerîkîbûnê” pêşkêş dikirin. Bi vî awayî, serhildan ne tenê pevçûneke nijadî bûn, lê di heman demê de qadeke têkoşînê bûn li ser wateya hemwelatîbûnê û mafê îfadekirina nasnameyên cihêreng di nav sînorên neteweyekê de. Wekî ku Alvarez destnîşan dike, hemwelatîbûna yasayî (juridical citizenship) ji bo Meksîkî-Amerîkiyan û kêmarên din bi tu awayî feydeyên demokrasiya civakî (social democracy) û wekheviya rastîn garantî nedikir. Nijad û zayend faktorên sereke bûn ku diyar dikirin ka kî dikare bi tevahî beşdarî “Xewna Amerîkî” bibe û kî dê her tim wekî “yên din” bimîne.

Teoriya “infrapolitics” (siyaseta binî) ya ku ji hêla Luis Alvarez ve ji bo analîzkirina Serhildanên Zoot Suit tê pêşniyarkirin, çarçoveyek teorîk a girîng pêşkêş dike. Li gorî vê teoriyê, serhildan ne wekî tevgereke siyasî ya organîze û bi armancên diyarkirî, lê belê wekî derketineke kiryarên rojane yên berxwedanê, îfadeyên çandî yên alternatîf, û vegotinên rexneyî yên veşartî (hidden transcripts) yên ku di bin zexta şert û mercên awarte yên dema şer de derketin holê û bûn gelemperî, têne fêm kirin. Ev nêzîkatî rê dide me ku em kiryarên ciwanên “zoot suiter” ne tenê wekî qurbanî an sûcdarên pasîf, lê wekî aktorên ku bi awayên xwe yên taybet û afirîner li dijî marjînalîzasyon û zordestiyê radiwestiyan û hewl didan qadên xwe yên azadiyê biafirînin, bibînin.

8. Encam û Mîrasa Serhildanan

Serhildanên Zoot Suit encamên yekser û demdirêj ên girîng li pey xwe hiştin. Ji girtin û birîndarbûnan bigire heta bersivên fermî yên cihêreng û bandora li ser tevgera mafên sivîl, van bûyeran şopeke kûr di dîroka Los Angeles û civaka Meksîkî-Amerîkî de hiştin.

Encamên yekser: Girtin, birîndarbûn, qedexekirina “zoot suit”: Di dema serhildanên ku bi qasî hefteyekê dom kirin de, tundûtûjiyeke mezin qewimî. Li gorî raporan, zêdetirî 150 kes, bi piranî ciwanên Meksîkî-Amerîkî, birîndar bûn. Zêdetirî 500 ciwanên Meksîkî-Amerîkî ji hêla polîsan ve hatin girtin, bi gelemperî bi tawanên nezelal ên wekî “teşwîqkirina serhildanê”, “serserîtî” an “binpêkirina aramiyê”, lê di heman demê de pir hindik kesên spî yên ku bi eşkere beşdarî êrîşan bûbûn, hatin girtin an tawanbar kirin. Wekî ku berê hate gotin, di 9ê Hezîranê de, Encumena Bajêr a Los Angelesê biryarnameyek ji bo qedexekirina lixwekirina “zoot suit”ên bi “reat pleats” (pîleyên fireh û zêde yên ku gelek qumaş dixwestin) li nav sînorên bajêr pejirand, her çend ev biryarname qet nehate îmzekirin û nebû qanûneke fermî. Endamê encumenê Norris Nelson di wê demê de gotibû, “Zoot suit bûye nîşana hulîganîzmê û divê ji holê rabe”. Ev hewldana qedexekirinê, tevî ku bi tevahî neket meriyetê, nîşan dide ku dewlet çawa dikare modayê jî bike mijara kontrol û zordestiyê û hewl bide sembolên çandî yên ku wekî gef têne dîtin, tepisîne. Ew ne tenê tedbîreke ji bo “vegerandina aramiyê” bû, lê hewldanek sembolîk bû ji bo tepisandina nasnameya çandî ya ku ji hêla civaka serdest ve wekî xeternak û dijber dihat dîtin.

Bersivên fermî: Komîteya McGucken û raporên din: Piştî serhildanan, gelek lêkolîn û raporên fermî hatin amadekirin, lê encam û şîroveyên wan bi gelemperî ji hev cuda bûn. Waliyê Kalîforniyayê Earl Warren ferman da avakirina komîteyeke taybet, ku bi navê Komîteya McGucken (ji ber ku ji hêla metranê Los Angelesê Joseph McGucken ve dihat birêvebirin) tê nasîn, da ku sedemên serhildanan lêkolîn bike. Raporê Komîteya McGucken, ku di sala 1943an de hate weşandin, bi awayekî eşkere encam da ku nijadperestî sedemek navendî û sereke ya serhildanan bû û rexneyên tund li medyayê girt ji ber rola wê ya di girêdana bêbingeh a “zoot suit” bi sûc û tundûtûjiyê re. Berevajî vê yekê, Şaredarê Los Angelesê Fletcher Bowron di daxuyaniyên xwe de rola pêşdaraziya nijadî di serhildanan de kêm kir an jî bi tevahî înkar kir û sûc avêt ser “çeteyên ciwanên Meksîkî yên bêdîsîplîn”. Wî bi israr digot ku “Nijad faktorek nebû” di van bûyeran de. Komîteya Çalakiyên Dij-Amerîkî ya Dewleta Kalîforniyayê (ku bi navê Komîteya Tenney jî tê nasîn, ji ber ku ji hêla senatorê dewletê Jack Tenney ve dihat birêvebirin) jî dest bi lêkolînekê kir û îdîa kir ku serhildan dibe ku ji hêla “ajansên Nazî yên ku hewl didin bêîtefaqiyê û dubendiyê di navbera DYA û welatên Amerîkaya Latînî de belav bikin” hatine organîzekirin û teşwîqkirin. Lêbelê, tu delîlek qayîm ji bo piştgirîkirina vê îdîaya komployê qet nehat pêşkêş kirin. Komîteya Tenney paşê encamên Komîteya McGucken û delîlên ku rola nijadperestiyê destnîşan dikirin, bi tevahî paşguh kir. Hêjayî gotinê ye ku Xanima Yekem a DYA, Eleanor Roosevelt, di stûna xwe ya rojnameyê de şîrove kiribû ku pirsgirêk “protestoyeke nijadî” ye ku kokên wê kûr in û divê bi ciddî were girtin. Lêbelê, rojnameya Los Angeles Times bi tundî êrîşî wê kiribû û ew bi meylên komunîst û gurkirina “nakokiya nijadî” tawanbar kiribû. Ev nakokiya di navbera encamên Komîteya McGucken û vegotinên fermî yên din de şerekî li ser “rastiya” dîrokî û berpirsiyariyê nîşan dide. Ev yek girîngiya lêkolînên rexneyî yên dîrokî ji bo eşkerekirina vegotinên serdest ên ku carinan ji bo veşartina rastiyan an rewakirina neheqiyan tên bikaranîn, derdixe pêş.

Li jêr tabloyek berawirdî ya encamên Komîteya McGucken û daxuyaniyên fermî yên din tê pêşkêş kirin:

Tablo 2: Berawirdkirina Encamên Komîteya McGucken bi Daxuyaniyên Fermî yên Din

Çavkaniya Raporê/Daxuyaniyê	Sedema Sereke ya Serhildanan a Diyarkirî	Helwesta li hember Nijadperestiyê	Pêşniyar (eger hebin)
Komîteya McGucken	Nijadperestî; faktora sereke ye.	Nijadperestî wekî sedemek navendî tê pejirandin; rexne li medyayê.	Pêwîstiya bi têgihiştina pirsgirêkên civakî û baştirkirina têkiliyên nav-nijadî.
Şaredar Fletcher Bowron	Sûcdariya ciwanên Meksîkî; “çeteyên ciwanan”.	Rola nijadperestiyê tê înkar kirin an kêm kirin; “Nijad faktorek nebû.”	Zêdekirina kontrola polîsan li ser ciwanan.
Komîteya Tenney	Teşwîqkirina ji hêla ajansên Nazî/Komunîst ve ji bo afirandina bêîtefaqiyê.	Rola nijadperestiyê bi gelemperî tê paşguh kirin an înkar kirin.	Zêdekirina hişyariyê li hemberî “hêzên subversive”.

Ev tablo bi awayekî berbiçav nîşan dide ka çawa aktorên cihêreng ên xwedî hêz hewl dan bûyeran bi awayên cuda şîrove bikin û berpirsiyariyê ji holê rakin an jî ber bi aliyekî din ve bizivirînin. Ew nakokiyên di vegotinên fermî de û hewldanên ji bo veşartina rola nijadperestiyê ronî dike.

Bandora demdirêj li ser civaka Meksîkî-Amerîkî: Serhildanên Zoot Suit bandoreke kûr û demdirêj li ser civaka Meksîkî-Amerîkî hiştin. Ji aliyekî ve, ew bûn sedema xirabûna têkiliyên di navbera civakên Chicano/Latînî û dezgehên qanûnê de, û bêbawerî û rageşiyeke kûr di navbera wan de afirandin. Ji aliyê din ve, wan bi awayekî tund hewcedariya çareserkirina newekheviyên sîstematîk û pêşdaraziyên nijadî yên ku civaka Meksîkî-Amerîkî pê re rûbirû bû, derxist holê û nîqaşên girîng li ser neheqiya nijadî û mafên sivîl li seranserê welêt gur kir.

Serhildanên Zoot Suit wekî katalîzatorek ji bo Tevgera Mafên Sivîl a Chicano: Tevî ku Serhildanên Zoot Suit bûyereke trawmatîk û bi êş bûn ji bo civaka Meksîkî-Amerîkî, ew bi awayekî paradoksî bûn xaleke werçerxê ya girîng ji bo xurtkirina hevgirtina civakê û lezkirina têkoşîna wan a ji bo mafên sivîl û wekheviyê. Zilm û zordestî carinan dibe sedema berxwedaneke xurtir û yekgirtîtir. Serhildan di nav çanda Chicano de wekî semboleke xurt a berxwedanê li dijî cudakariya nijadî û marjînalîzasyona sosyo-aborî girîngiyeke mezin digirin. Wan hişmendiyeke siyasî ya bilind di nav Meksîkî-Amerîkiyan de şiyar kir û zemîn ji bo aktîvîzma paşerojê ya Tevgera Mafên Sivîl a Chicano amade kir. Ev aktîvîzma paşerojê kampanyayên girîng ên ji bo mafên karkeran (wekî yên ku ji hêla rêberên wekî César Chávez û Dolores Huerta ve hatin meşandin) û tevgerên ji bo reforma perwerdehiyê û wekheviya di perwerdehiyê de dihewand. Wekî ku hin çavkanî destnîşan dikin, serhildan “bi awayekî mezin, ji bo civakên marjînalîzekirî yên Los Angelesê xêrek veşartî bûn,” ji ber ku wan bal kişand ser pirsgirêkên kûr û hewcedariya guhertinê.

Vejandina çandî û sembolîzma “zoot suit” di nav tevgerê de: Piştî serhildanan û bi taybetî bi derketina Tevgera Chicano re, “zoot suit” û çanda Pachuco ji nû ve hatin vejandin û bûn îkonên mayînde yên çanda Chicano. Ew êdî ne tenê wekî şêwazek modayê, lê wekî sembola berxwedêrî, serbilindiya çandî û hevgirtina civakê li hemberî zext û zordestiyê hatin pîrozkirin. Tevgera Chicano ya salên 1960î û 1980î bûyerên Serhildanên Zoot Suit û Doza Sleepy Lagoon wekî kêliyên sereke di şiyarbûna siyasî ya Meksîkî-Amerîkiyan de bi nav kir û Pachucoyan (bi taybetî mêrên Pachuco) wekî mînakên nasname, berxwedan û şêwaza Chicano pîroz kir.

9. Nûnertinên Çandî: Serhildanên Zoot Suit di Wêje û Hunerê de

Serhildanên Zoot Suit û bûyerên pê re girêdayî, bi taybetî Doza Sleepy Lagoon, ne tenê di qeydên dîrokî de, lê di heman demê de di warê çandî de jî şopeke kûr hiştine. Gelek berhemên wêjeyî, şanoyî, sînemayî û hunerî van bûyeran wekî mijara xwe girtine û ji perspektîfên cihêreng ew şîrove kirine. Van berheman di parastina bîra dîrokî û pêşkêşkirina perspektîfên Chicano de roleke girîng lîstine.

Analîza lîstika Luis Valdez “Zoot Suit” û girîngiya wê: Lîstika şanoyê ya bi navê “Zoot Suit”, ku ji hêla nivîskar û derhênerê navdar ê Chicano Luis Valdez ve hatiye nivîsandin û yekem car di sala 1978an de li Los Angelesê hate pêşandan, bêguman berhema herî navdar û bi bandor e ku li ser van bûyeran hatiye afirandin. Girîngiya vê lîstikê di wê yekê de ye ku ew yekem berhema Chicano bû ku li ser sehneya Broadway a New Yorkê hate pêşandan, û bi vî awayî deng û çîroka civaka Meksîkî-Amerîkî ji temaşevaneke pir berfirehtir re ragihand. Lîstik bi awayekî hostayî li ser bûyerên dîrokî yên wekî Doza Kuştina Sleepy Lagoon û Serhildanên Zoot Suit radiweste. Valdez di lîstika xwe de vegotinên serdest û yekalî yên rojnameyên wê demê yên derbarê serhildanan û ciwanên “zoot suiter” de dipirse û rastiyeke cuda, ya ku ji perspektîfa civaka Meksîkî-Amerîkî tê dîtin, pêşkêş dike. Ew dîmenên stran û reqsên bêziyan û tijî jiyan ên ciwanên Pachuco nîşan dide ku ji nişka ve ji hêla tundûtûjiya polîsan û êrîşên leşkeran ve têne qut kirin û têk birin. Lîstik karakterê efsanewî yê “El Pachuco” wekî vebêjer, şîrovekar û sembola serbilindî û berxwedana çandî bikar tîne. Karaktera sereke ya lîstikê, Henry Reyna (ku li ser bingeha kesayetiya rastîn a Henry Leyvas, yek ji bersûcên Doza Sleepy Lagoon, hatiye afirandin), wekî Amerîkiyek dilsoz û bi rûmet tê teswîr kirin ku rastî darizandineke neheq û zordestiyeke nijadî tê, û bi vî awayî dibe sembola berxwedanê li dijî nijadperestiya sîstematîk û bêedaletiyê. Valdez di lîstika xwe de bi awayekî afirîner diyalogên duzimanî (Îngilîzî û Spanî, bi têkelbûna zimanê Caló yê Pachucoyan) û hêmanên şanoya epîk (wekî stran, reqs, û rasterast axaftina bi temaşevanan re) bikar tîne da ku ezmûnên Chicano bi awayekî otantîk îfade bike û portreyên medyayê yên hestiyarparêz û stereotîpîk berteng bike. Yek ji taybetmendiyên herî balkêş ên lîstikê ew e ku ew bi gelek dawîhatinên mimkun diqede, ku li gorî Valdez, felsefeya Maya ya astên cihê yên hebûnê û realîteyên alternatîf ên ku girêdayî vîna civaka Amerîkî ji bo qebûlkirin an înkarkirina rastiyê ne, nîşan dide. Girîngiya lîstika “Zoot Suit” di anîna fikar û perspektîfên civaka Chicano ji temaşevanên berfirehtir re û di pirsandina vegotinên serdest ên dîrokê de ye. Ew di dema xwe de wekî “bombeyeke sosyo-polîtîk” hate binavkirin û bandoreke mezin li ser şanoya Amerîkî û hişmendiya çandî kir. Vegotina çîroka Serhildanên Zoot Suit bi rêya huner û wêjeyê, wekî ku di lîstika Valdez de tê dîtin, ne tenê ji nû ve vejandina dîrokê ye, lê di heman demê de kiryareke siyasî ye ku armanc dike bîra kolektîf ji nû ve ava bike, vegotinên serdest bipirse, û hêzê bide civakên marjînalîzekirî. Ew bi awayekî “şerekî li ser bîranînê” ye.

Behskirina berhemên din ên wêjeyî û hunerî yên ku serhildanan vedibêjin: Ji bilî lîstika Luis Valdez, gelek berhemên din jî hene ku rasterast an nerasterast behsa Serhildanên Zoot Suit û çanda Pachuco dikin. Di sala 1981ê de, fîlmek li ser bingeha lîstika Valdez, bi heman navî “Zoot Suit”, hate çêkirin, ku tê de lîstikvanê navdar Edward James Olmos rola El Pachuco dilîst. Romana nivîskarê Amerîkî James Ellroy a bi navê “The Big Nowhere” (1988), ku beşek ji “L.A. Quartet”a wî ye, bûyera kuştina Sleepy Lagoon wekî beşek girîng ji çîroka xwe ya polîsî ya tarî bikar tîne. Pirtûka akademîk a girîng a Catherine S. Ramirez, “The Woman in the Zoot Suit: Gender, Nationalism, and the Cultural Politics of Memory” (2009), bi awayekî kûr li ser rola Pachucayan (jinên “zoot suiter”) û paşguhkirina wan di vegotinên dîrokî û çandî yên Serhildanên Zoot Suit û Tevgera Chicano de radiweste. Fîlma dokûmanter a PBS a bi navê “Zoot Suit Riots”, ku beşek ji rêzefîlma “American Experience” e, bi şêwazek film noir a balkêş û bi bikaranîna vegotinên kesên ku rasterast beşdarî bûyeran bûne an şahidiya wan kirine, hewl dide ku atmosfera Los Angelesa salên 1940î û bûyerên serhildanan ji nû ve zindî bike. Herwiha, gelek hunermend, muzîkjen û nivîskarên Chicano yên hevdem di berhemên xwe de berdewam dikin ku rêzê li vê serdemê û sembolên wê bigirin û bi vî awayî mîrasa Serhildanên Zoot Suit û çanda Pachuco zindî bihêlin.

Rola van berheman di parastina bîra dîrokî û pêşkêşkirina perspektîfên Chicano de: Van berhemên çandî û hunerî di parastina bîra dîrokî ya Serhildanên Zoot Suit û Doza Sleepy Lagoon de, bi taybetî ji perspektîfeke Chicano, roleke pir girîng lîstine û dilîzin. Ew vegotinên serdest û yekalî yên ku ji hêla medyayê û rayedarên wê demê ve hatibûn avakirin û belavkirin, dipirsin û alternatîfên ku ezmûn û têgihiştinên civaka Meksîkî-Amerîkî nîşan didin, pêşkêş dikin. Ew platformekê didin dengên ku di dîroka fermî û vegotinên serdest de hatine bêdeng kirin, paşguh kirin an marjînalîzekirin, bi taybetî ezmûnên ciwanên Meksîkî-Amerîkî, hem mêr û hem jin (Pachucos û Pachucas). Van berheman girîngiya van bûyeran ji bo têkoşîna domdar a ji bo edalet, wekhevî û naskirina mafên çandî tînin bîra nifşên nû û dibin alîkar ku dersên dîrokî ji bîr neçin. Paşguhkirina an jî kêm temsîlkirina Pachucayan di gelek vegotinên destpêkê yên serhildanan de (heta di hin xebatên ku ji perspektîfeke Chicano hatine nivîsandin) û hewldanên paşê yên akademîsyenên femînîst (wekî Ramirez) ji bo “vegerandina” çîroka wan û eşkerekirina rola wan, nîşan dide ku dîrok û bîra kolektîf her tim di bin nîqaşê de ne û ji nû ve tên avakirin. Ev yek jî îsbat dike ku têkoşîna ji bo temsîlkirina rastîn û berfireh a dîrokê pêvajoyeke pir-qatî û domdar e.

10. Serhildanên Zoot Suit di Çarçoveya Serhildanên Nijadî yên Din ên Sala 1943an de

Sala 1943an di dîroka Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de wekî saleke tijî rageşî û serhildanên nijadî tê bibîranîn. Ji bilî Serhildanên Zoot Suit li Los Angelesê, gelek bajarên din ên Amerîkî jî şahidiya tundûtûjî û pevçûnên nijadî kirin. Berawirdkirina Serhildanên Zoot Suit bi van bûyerên din re dikare alîkariya me bike ku em taybetmendiyên hevpar û cihêreng ên van serhildanan û çarçoveya giştî ya têkiliyên nijadî li DYA di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn de baştir fêm bikin.

Berawirdkirina bi serhildanên nijadî yên din ên li DYA (mînak, Detroit): Sala 1943an li DYA şahidiya gelek serhildanên nijadî yên mezin kir, di nav de li bajarên wekî Mobile (Alabama), Beaumont (Texas), Detroit (Michigan), û Harlem (New York City). Tê texmîn kirin ku Serhildanên Zoot Suit tenê yek ji zêdetirî 250 bûyerên tundûtûjî û bêaramî yên nijadî bûn ku di sala 1943an de li seranserê DYA qewimîn.

Faktorên Hevpar:

Hemû van serhildanan, tevî Serhildanên Zoot Suit û serhildana mezin a Detroitê, bi giranî ji ber rageşiyên civakî û aborî yên ku ji ber Şerê Cîhanê yê Duyemîn gur bûbûn, derketin. Zêdebûna nifûsa bajaran ji ber koçberiya karkeran ji bo pîşesaziyên şer, reqabeta ji bo kar, xanî û xizmetên giştî di navbera komên nijadî yên cihêreng de zêde kir û dijminatiyên nijadî yên heyî xurtir kir.
Van serhildanan bi awayekî eşkere pirsgirêkên nijadî yên kûr û sîstematîk ên ku di nav civaka Amerîkî de hebûn, û herwiha bêhêvîbûn û hêrsa komên kêmar a ji ber newekhevî û cudakariya sîstematîk nîşan dan.
Kêmasiya ragihandin û têgihiştina nav-nijadî, û herwiha têkçûna saziyên herêmî, dewletî û federal di têgihiştina giraniya hawîrdora nijadî û bersivdana bi awayekî bibandor de, bû sedema zêdebûn û berfirehbûna tundûtûjiyê di gelek ji van pevçûnan de.
Faktorên Cudah:
Hedef û Beşdarên Sereke:

Di Serhildanên Zoot Suit de, hedefa sereke ciwanên Meksîkî-Amerîkî (“zoot-suiter”) bûn ku ji hêla leşker û deryavanên Amerîkî ve dihatin êrîş kirin. Leşker, carinan bi piştgiriya sivîlên spî, bi awayekî organîze li “zoot-suiter”an digeriyan, kincên wan ji wan dikirin û lêdan dikirin. Wekî tolhildan, hin komên ciwanên Meksîkî-Amerîkî jî carinan êrîşî personelên leşkerî dikirin.
Di Serhildanên Detroitê de, ku di Hezîrana 1943an de qewimîn, şerekî berfirehtir û rasterast di navbera komên mezin ên Afro-Amerîkî û spî de hebû. Pevçûna destpêkê li parkeke şahiyê ya herêmî (Belle Isle) di navbera komek ciwanên Reş û spiyan de derket, ku paşê veguherî şerekî mezin di navbera deryavanên spî û ciwanên Afro-Amerîkî de. Şer li seranserê bajêr belav bû; serhildêrên Reş êrîşî otomobîlên spiyan kirin û karsaziyên ku xwediyên wan spî bûn li getoya Paradise Valley hilweşandin, dema ku girseyên spî jî bi lêdana Afro-Amerîkiyan li seranserê kolana sereke ya Woodward Avenue tol hildan.
Kelecanên Destpêkê:

Kelecana yekser a Serhildanên Zoot Suit bi gelemperî wekî gotegotên ku ciwanên Meksîkî-Amerîkî êrîşî xizmên jin ên personelên leşkerî kirine, tê destnîşankirin. Lêbelê, çavkaniyên din pevçûneke rasterast di navbera deryavanan û komek Pachucoyan de wekî kelecana sereke dibînin.
Serhildanên Detroitê bi şerekî di navbera komek ciwanên Reş û spiyan de li Belle Isle Amusement Park dest pê kirin.
Cewherê Tundûtûjiyê û Pêşveçûn:

Di Serhildanên Zoot Suit de, tundûtûjî bi giranî ji hêla leşkeran ve dihat meşandin ku li kolanan digeriyan, carinan bi taksiyan, tramvay û otobusan radiwestandin û li “zoot-suiter”an digeriyan, û yên ku didîtin, kincên wan ji wan dikirin û lêdan dikirin. Her çend serhildan bi fermî di 7ê Hezîranê de bi dawî bûn jî, bûyerên tundûtûjiyê yên sporadîk li seranserê havînê li bajêr berdewam kirin.
Serhildanên Detroitê şahidiya şerekî berfireh û rasterast di navbera girseyên mezin ên her du aliyan de kirin, bi gotegotên hovîtiyê, zirara mezin a malî, talankirin, û rûbirûbûnên çekdarî. Bajar ji bo hefteyekê di bin qedexeya derketina derve û qanûna leşkerî de ma, û leşkerên federal ji bo du hefteyan li bajêr amade bûn da ku aramiyê vegerînin.
Qurbanî û Zirar:

Di Serhildanên Zoot Suit de, zêdetirî 150 kes birîndar bûn û zêdetirî 500 ciwanên Meksîkî-Amerîkî hatin girtin. Zirara malî bi awayekî berfireh nehat raporkirin.
Di Serhildanên Detroitê de, piştî du rojên serhildanên dijwar, rayedaran ragihandin ku 34 kes hatine kuştin (piraniya wan Afro-Amerîkî) û zêdetirî 700 kes birîndar bûne. Zirara malî ya giştî nêzîkî du milyon dolarî hate texmîn kirin.

Her çend hemû serhildanên sala 1943an rehên xwe di rageşiyên kûr ên dema şer û nijadperestiya sîstematîk de digirtin, Serhildanên Zoot Suit xwedî taybetmendiyeke “performansî” û “sembolîk” a xurt bûn ku bi awayekî eşkere li dora modayê, îfadeya çandî û nasnameyê dizivî. Êrîş ne tenê li dijî laşên mirovan bûn, lê bi heman awayî, û dibe ku hê bêtir, li dijî sembolan (kinc, por, şêwaza jiyanê) bûn. Kiryarên wekî “ji xwe kirina kincan”, “şewitandina kincan” û “birrîna poran” ku di Serhildanên Zoot Suit de pir berbiçav bûn, vê taybetmendiya sembolîk nîşan didin. Ev kiryar ji lêdan û kuştina rasterast (wekî ku li Detroitê bi awayekî berfirehtir dihat dîtin) wêdetir diçin; ew hewldanek bûn ji bo “paqijkirina” an “ji holê rakirina” sembolên nasnameyeke ku wekî gef û dijber dihat dîtin. Ev nîşan dide ku moda (“zoot suit”) di navenda pevçûnê de bû, ne tenê wekî hincetek, lê wekî armancek bi serê xwe. Ew şerekî li ser îmaj, temsîliyet û mafê îfadekirina xwe bû.

Wekî din, cewherê hedefgirtina “zoot suiter”an ji hêla leşkeran ve li Los Angelesê, berevajî pevçûnên sivîl-sivîl ên berfirehtir li Detroitê, dibe ku nîşan bide ku leşker, wekî komeke ku bi tundî bi normên dîsîplîn, yekrengî û îtaetê ve girêdayî ye, bi taybetî ji îfadeyên kesane, serbixwe û ne-konformîst ên ciwanên “zoot suiter” aciz dibûn û wan wekî dijberiya rasterast a nirxên xwe didîtin. “Zoot suit” sembola kesayetî, serhildan û ne-konformîzmê bû , ku ev yek bi tevahî dijberî jiyana leşkerî ya li ser yekrengî û dîsîplînê ava dibe. Ev dijberî dibe ku ji bo leşkeran bi taybetî provokatîf bûbe, nemaze di çarçoveya dema şer de ku yekîtî, welatparêzî û îtaeta bêmerc dihat payîn. Li Detroitê, her çend leşker jî carinan tevlî pevçûnan dibûn, şer bi giranî di navbera komên sivîl ên nijadî de bû û xwedî dinamîkên cuda bû.

11. Encamname

Serhildanên Zoot Suit, ku di Hezîrana 1943an de li Los Angelesê qewimîn, bûyereke girîng û pir-alî di dîroka Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de temsîl dikin. Ew ne tenê wekî pevçûnek li ser şêwazek modayê ya provokatîf, lê belê wekî encama rageşiyên nijadî, civakî û aborî yên kûr û demdirêj têne dîtin, ku ji ber şert û mercên awarte yên Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Los Angelesê gur bûbûn û teqiyabûn. Cil û bergên “zoot suit”, ku ji bo ciwanên Meksîkî-Amerîkî (Pachucos û Pachucas) bûbûn sembola nasnameya çandî, serbilindî û berxwedana li dijî asîmîlasyonê, ji bo beşeke mezin a civaka serdest a spî û bi taybetî ji bo personelên leşkerî, bûbûn nîşana ne-welatparêzî, sûcdarî û dijberiya nirxên Amerîkî. Bûyera kuştina Sleepy Lagoon û darizandina neheq a ku li pey wê hat, portreya neyînî û şeytanîker a medyayê, û helwesta alîgir û carinan jî hevkar a polîsên Los Angelesê bi êrîşkaran re, hemû faktorên girîng bûn ku rê li ber teqîna serhildanan vekirin.

Serhildanan bandoreke kûr û mayînde li ser civaka Meksîkî-Amerîkî û li ser têkiliyên nijadî li Los Angeles û li seranserê DYA hiştin. Ew bûn sedema şiyarbûneke siyasî ya girîng di nav civaka Meksîkî-Amerîkî de û wekî katalîzatorek ji bo Tevgera Mafên Sivîl a Chicano ya salên 1960î û 1970î kar kirin. Nûnertinên çandî yên van bûyeran, bi taybetî lîstika navdar a Luis Valdez “Zoot Suit”, di parastina bîra dîrokî ya van bûyeran de ji perspektîfeke Chicano û di pirsandina vegotinên serdest de roleke pir girîng lîstine.

Girîngiya dîrokî û civakî-çandî ya Serhildanên Zoot Suit di wê yekê de ye ku ew wekî xaleke werçerxê ya krîtîk di dîroka têkiliyên nijadî li DYA û di dîroka têkoşîna civaka Meksîkî-Amerîkî ji bo wekhevî û edaletê têne dîtin. Van bûyeran bi awayekî tund û eşkere nîşan dan ka çawa moda û îfadeyên çandî dikarin bibin qadên têkoşîna siyasî û çawa nasnameyên çandî yên kêmaran dikarin bibin hedefa zext, zordestî û tundûtûjiya nijadî. Di heman demê de, ew hêza berxwedana çandî, girîngiya hevgirtina civakî û pêwîstiya têkoşîna domdar a ji bo maf û rûmetê derxistin pêş.

Çîroka Serhildanên Zoot Suit îro jî ji bo me dersên girîng û têkildar dihewîne. Ew bi awayekî zelal nîşan dide ku nijadperestî, ksenofobî û pêşdarazî çawa dikarin di bin perdeyên wekî “welatparêzî”, “parastina nîzama giştî” an “berevaniya li nirxên neteweyî” de xwe veşêrin û tundûtûjiyê rewa bikin. Ew girîngiya hebûna medyayeke serbixwe, berpirsiyar û rexneyî, û herwiha dezgehên qanûnê yên bêalî û dadmend radixe ber çavan. Herî girîng, Serhildanên Zoot Suit bîranînek e ku têkoşîna ji bo maf, nasname û wekheviyê pêvajoyeke domdar e û divê dengên komên marjînalîzekirî û bindest her tim werin bihîstin, rêz lê were girtin û di avakirina civakeke adiltir û wekhevtir de bibin xwedî rol. Serhildanên Zoot Suit ne tenê bûyereke dîrokî ya ku di pirtûkan de maye ne; ew mînakek “zindî” û şablonek analîtîk in ji bo têgihiştina ka çawa mekanîzmayên marjînalîzekirin, stereotîpîzekirin û tundûtûjiya nijadî di civakên hevdem de jî dixebitin û çawa dikarin ji nû ve xwe hilberînin. Mîrasa Serhildanên Zoot Suit ne tenê di aktîvîzma siyasî ya ku li pey wan hat de, lê di heman demê de di berdewamiya îfadeya çandî ya Chicano û di vejandina sembolên berxwedanê de jî dijî. Vegerandina “zoot suit” û çanda Pachuco di huner, wêje û modaya hevdem de nîşan dide ku çawa sembolên berxwedanê dikarin ji nifşekî derbasî nifşekî din bibin, wateyên nû wergirin û di têkoşînên îroyîn de jî bibin çavkaniya îlham û hêzê.

wergirtî

1. Zoot Suit Riots – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Zoot_Suit_Riots 2. Zoot-Suit Riots Exemplify Ethnic Tensions in Los Angeles | EBSCO …, https://www.ebsco.com/research-starters/history/zoot-suit-riots-exemplify-ethnic-tensions-los-angeles 3. The Zoot Suit Riots of 1943 – Huntington Library, https://www.huntington.org/sites/default/files/documents/Collections%20in%20Context_Zoot%20Suit%20Riots.pdf 4. Race riots of 1943 | EBSCO Research Starters, https://www.ebsco.com/research-starters/history/race-riots-1943 5. Intro to Chicanx and Latinx Studies Unit 6 – WWII, Braceros, and Zoot Suit Riots – Fiveable, https://library.fiveable.me/introduction-chicanx-latinx-studies/unit-6 6. On Race, Riots, and Infrapolitics in Wartime Los Angeles | Cairn.info, https://shs.cairn.info/revue-francaise-d-etudes-americaines-2012-1-page-19?lang=en 7. The Bracero Program: Prelude to Cesar Chavez and the Farm Worker Movement, https://prologue.blogs.archives.gov/2023/09/27/the-bracero-program-prelude-to-cesar-chavez-and-the-farm-worker-movement/ 8. The Bracero Program: A Catalyst for Social Justice | Journal of Student Research, https://www.jsr.org/hs/index.php/path/article/view/5477 9. Zoot suit – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Zoot_suit 10. 1942: People v. Zamora (sic) 1943: Zoot Suit Riots – A Latinx …, https://guides.loc.gov/latinx-civil-rights/people-v-zamorra 11. What Were the Zoot Suit Riots? – UNIDOS, https://unidosfor.org/what-were-the-zoot-suit-riots/ 12. The Zoot Suit Riots: causes, events, and significance | Intro to Chicanx and Latinx Studies Class Notes | Fiveable, https://library.fiveable.me/introduction-chicanx-latinx-studies/unit-6/zoot-suit-riots-causes-events-significance/study-guide/KrhMuOLGGgzDWePk 13. 19.02.03: Latinx History – Yale-New Haven Teachers Institute, https://teachersinstitute.yale.edu/curriculum/units/2019/2/19.02.03/19 14. Identity of the Pachucos – Art and Literature of the Chicana/o Movement, https://chicanomovementartlit.wordpress.com/2016/05/10/identity-of-the-pachucos/ 15. Pachucas – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Pachucas 16. ZOOT Suit Riots, Los Angeles,… | Search – Stanford Libraries, https://library.stanford.edu/all?q=%22ZOOT%20Suit%20Riots%2C%20Los%20Angeles%2C%20Calif.%2C%201943%22 17. Zoot Suit Riots: Causes, Facts & Photos – HISTORY – History.com, https://www.history.com/articles/zoot-suit-riots 18. Sleepy Lagoon murder – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Sleepy_Lagoon_murder 19. Watch Zoot Suit Riots | American Experience | Official Site – PBS, https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/films/zoot/ 20. The Woman in the Zoot Suit: Gender, Nationalism, and the Cultural Politics of Memory, https://www.amazon.com/Woman-Zoot-Suit-Nationalism-Cultural/dp/0822343037 21. Catherine S. Ramírez. The Woman in the Zoot Suit: Gender, Nationalism, and the – H-Net, https://www.h-net.org/reviews/showpdf.php?id=32735 22. ‘Zoot Suit’ still relevant four decades later – UC Santa Cruz – News, https://news.ucsc.edu/2017/05/zoot-suit-feature/ 23. Zoot Suit by Luis Miguel Valdez | EBSCO Research Starters, https://www.ebsco.com/research-starters/literature-and-writing/zoot-suit-luis-miguel-valdez