Kurte

Ev gotara akademîk Bûyera Gerdaniya Elmas (1784-1785) wekî skandaleke krîtîk a beriya Şoreşa Frensî dinirxîne. Ew sextekariya tevlihev a ku ji hêla Jeanne de la Motte ve hatibû organîzekirin, tevlêbûna nezanî ya Kardînal de Rohan, û bandora wêranker, her çend neheq be jî, li ser navûdengê Keybanû Marie Antoinette ronî dike. Kurtasî dê rola bûyerê di têkbirina baweriya gel bi monarşiyê û gurkirina hestên şoreşgerî de destnîşan bike, û argûman bike ku skandal wekî semboleke bi hêz a gendelî û dekadansa têgihîştî ya Rêjîma Kevin xizmet kiriye. Her weha dê armanca gotarê diyar bike ku analîzeke akademîk a berfireh a bûyerê, kesayetiyên wê yên sereke, pêşveçûna wê, û encamên wê yên dîrokî yên kûr pêşkêş bike, û xwe bispêre lêkolînên heyî. Ev skandal, ku tê de sextekarî, entrika û manîpulasyonên li dora gerdaniyeke elmasî ya pir biha diqewimin, di tengasiyên ku rê li ber Şoreşa 1789an vekirin de roleke girîng lîst.

Pêşgotin

Bûyera Gerdaniya Elmas, ku di navbera salên 1784 û 1785an de li qesra Qral Louis XVI yê Fransayê qewimî , ne tenê wekî sûcekî hestyarî, lê belê wekî qonaxeke dîrokî ku qeyranên kûr ên monarşiya Frensî di salên 1780yî de nîşan dide, divê bê nirxandin. Demjimêra wê, ku tenê çend sal beriya Şoreşa 1789an pêk hat, girîngiya wê zêdetir dike. Ev bûyer, bi awayekî berbiçav, yek ji wan gelek bûyeran bû ku bû sedema bêhêvîbûna Fransiyan ji monarşiyê û piştgiriyeke gelêrî ji Şoreşa Frensî re peyda kir.

Di bingeha skandalê de gerdaniyeke elmasî ya bêhempa hebû ku ji hêla Louis XV ve ji bo metresa wî, Madame du Barry hatibû sipartin. Piştî mirina Louis XV, gerdanî nehatibû firotin û hema hema zêrkerên wê îflas kiribûn. Di navendê de sextekareke hoste, Jeanne de la Motte, ku xwe wek “kontes” dida nasîn, kardînalekî payebilind û dewlemend, Louis de Rohan, dixapîne. Jeanne wî qanih dike ku Keybanû Marie Antoinette bi dizî dixwaze gerdaniyê bikire lê naxwaze di demeke wiha dijwar de bi eşkereyî tiştekî ewqas biha bikire. Kardînal, bi hêviya ku bikeve çavê keybanûyê, bi zêrkeran re li hev dike û gerdaniyê distîne, lê gerdanî di rastiyê de diçe destê Jeanne û hevkarên wê.

Paradoksa tevlêbûna Marie Antoinette di vir de ye ku, li gorî piraniya dîroknasan, keybanû di sextekariyê de bi tevahî bêguneh bû. Di sala 1778an de, Qral Louis XVI gerdanî pêşkêşî hevjîna xwe kiribû, lê wê ew red kiribû. Lêbelê, dema ku sextekarî eşkere bû û bûyer derket holê, raya giştî bi hêsanî bawer kir ku keybanû di vê çîroka îsrafkariyê de cih girtiye. Ev yek hêrsa li hember monarşiyê zêdetir kir û navûdengê keybanûyê, ku jixwe ne baş bû, bi giranî zirar dît. Bûyer ji bo bêrûmetkirina monarşiya Bourbon di çavên gelê Frensî de, çar sal beriya Şoreşa Frensî, girîng bû.

Armanca vê gotara akademîk ew e ku bi zimanê Kurdî analîzeke kûr û berfireh a Bûyera Gerdaniya Elmas pêşkêş bike. Di vê çarçoveyê de, dê li ser paşxana sosyo-polîtîk a serdemê, motîvasyonên kesayetiyên sereke, mekanîzmayên xapandinê, pêvajoya dadgehê, û ya herî girîng, encamên kûr ên bûyerê ji bo monarşiya Frensî û tevkariya wê di atmosfera şoreşgerî de raweste. Bûyera Gerdaniya Elmas ne tenê hestên dij-monarşîk afirandin, lê belê wekî katalîzatorekî bi hêz tevgeriya, nerazîbûn û têgihiştinên neyînî yên berê yên li hember keybanû û arîstokrasiyê krîstalîze û xurt kir. Salên 1780î jixwe bi zehmetiyên aborî û tengezariya civakî tije bûn. Marie Antoinette jixwe ne populer bû, wekî keseke îsrafkar û biyanî dihat dîtin. Bûyer, bi temayên xwe yên dewlemendiya bêpîvan, xapandina li qesrê, û tevlêbûna keybanûyê (her çend derew be jî), vegotineke skandalî ya berbiçav peyda kir ku bi stereotipên neyînî yên heyî re bi tevahî li hev dihat. Amadebûna raya giştî ji bo bawerkirina tiştê herî xirab li ser keybanûyê meyleke berê ya bêbawerî û biçûkxistinê nîşan dide. Ji ber vê yekê, bûyer ne bûyereke îzolekirî bû ku bû sedema guhertineke ji nişka ve di raya giştî de, lê belê bûyereke ku materyalê jixwe şewitî gurr kir û hilweşîna prestîja keyaniyê lezand.

Beşa 1: Fransa di Berbanga Şoreşê de: Krîza Aborî, Civakî û Siyasî

Fransa di salên 1780yî de di nav qeyraneke kûr û pirhêl de bû ku bingeha monarşiyê dihejand û zemîn ji bo Şoreşa Frensî amade dikir. Ev qeyran di warên aborî, civakî û siyasî de xwe nîşan dida.

Barê giran ê deynan û rêveberiya aborî ya xerab yek ji stûnên sereke yên vê qeyranê bû. Dewleta Frensî di bin barekî giran ê deynan de bû, ku bi giranî ji ber şerên biha – di nav de piştgiriya ji Şoreşa Amerîkî re – û sîstemeke bacê ya bêkêrhatî ku bi piranî esilzade û oldaran ji bacê muaf digirt, çêbibû. Xercên zêde yên qesrê jî rewşê girantir dikirin. Di Tebaxa 1788an de, monarşî îflas kir û krediya wê nema. Ev rewşa aborî ya dijwar rasterast bandor li ser meşrûiyeta exlaqî ya monarşiyê dikir. Têgihiştina îsrafkariya keyaniyê, ku bi skandalên mîna Bûyera Gerdaniya Elmas dihat sembolîzekirin (tevî ku keybanû di vê bûyerê de bêguneh bû), li hember belengaziya gel û îflasa dewletê, bêîtibariyeke mezin çêdikir. Çîrokeke li ser keybanûyê ku (bi îdiayan) dixwaze gerdaniyeke pir biha bikire di demekê de ku welat di nav hewcedariyê de ye, dê îsrafkarî û xemsariya wê piştrast bike. Bêkêrhatina dewletê di birêvebirina darayiya xwe de, digel têkçûnên exlaqî yên têgihîştî (îsrafkarî, dekadans) yên serokên wê, vegotineke bi hêz a çîneke serdest a gendel û neheq afirand, û bi vî awayî meşrûiyeta wê têk bir. Bûyer bû sembola vê qutbûnê.

Di warê civakî de, Fransa bi sîstemeke hişk a tebeqeyan a Rêjîma Kevin dihat birêvebirin. Esilzade (Çîna Yekem) û oldar (Çîna Duyem) xwedî îmtiyazên mezin bûn, lê barê giran ê bacê li ser milê Çîna Sêyemîn bû, ku piraniya gel pêk dianî. Ev yek dibû sedema belengaziyeke berbelav û nerazîbûneke kûr. Wekî ku Kesici (2007) destnîşan dike, xizanî di avabûn, hilweşîn û guhertina sîstemên îdarî yên civakan de faktoreke bi bandor e. Di vê serdemê de, burjuvazî, ku beşek ji Çîna Sêyemîn bû lê ji hêla aborî ve xurt dibû, ji kêmbûna mafên xwe yên civakî û siyasî nerazî bû, dema ku nifûsa gundewarî daxwaza sivikkirina barê bacê dikir.

Otorîteya monarşiyê jî di ber hilweşînê de bû. Qral Louis XVI wekî serokekî lawaz û bêbiryar dihat dîtin. Keybanû Marie Antoinette jî bi berfirehî ne populer bû. Ew bi îsrafkarî, biyanîbûn (wek “l’Autrichienne” – Awûstûryayî) û xemsariya li heamber êşên gel dihat tawanbarkirin. Gotina navdar “Heger nanê wan tune be, bila pasta bixwin”, ku bi xeletî jê re tê îsnadkirin, vê têgihiştinê sembolîze dikir. Navûdengê wê yê xerab piştî Bûyera Gerdaniyê hêj xirabtir bû. Têgihiştina raya giştî ya Bûyera Gerdaniya Elmas bi giranî ji hêla vegotinên neyînî û stereotipên heyî yên derbarê Marie Antoinette ve hatibû şertkirin. Koka wê ya Awûstûryayî, têgihiştina dûrbûna wê ji normên civakî yên Frensî, û belavokên (“libelles”) berê jixwe ew di ronahiyeke nebaş de nîşan dabûn , û ji ber vê yekê ji bo gel hêsantir bû ku bawer bike ku ew di skandalê de sûcdar e, bêyî ku li rastiyan binêre. Belavokên Frensî ew bi îsrafkarî, bêexlaqî, xwedîkirina zarokên neqanûnî, û hezkirina dijminên têgihîştî yên Fransayê, di nav de welatê wê yê zikmakî Awûstûrya, tawanbar dikirin. Her çend ew bi derewînî bi xapandina zêrkerên Tacê di Bûyera Gerdaniya Elmas de hatibe tawanbar kirin jî, van tawanbarkirinan zirarê dan navûdengê wê.

Di dawiyê de, ramanên Serdema Ronahiyê yên ku monarşiya mutleq, mafê îlahî û neheqiya civakî dipirsîn, her ku diçû zêdetir dibûn û atmosfereke ramana rexneyî û daxwazên reformê çêdikirin. Gel hişyar dibû û ji kontrola qesrê, qral û elîtan derdiket. Van faktoran hemû bi hev re zemîneke şoreşgerî amade dikirin, û Bûyera Gerdaniya Elmas wekî çirûskekê di vê hawîrdora tengezar de tevgeriya.

Beşa 2: Aktorên Sereke yên Drama Gerdaniyê

Di navenda Bûyera Gerdaniya Elmas de sê kesayetiyên sereke hebûn ku çarenûsa wan bi awayekî trajîk bi hev ve girêdayî bû: Jeanne de Valois-Saint-Rémy, Kardînal Louis de Rohan, û Keybanû Marie Antoinette. Her yek ji wan bi motîvasyon û qelsiyên xwe ketin nav vê lîstika xeternak.

Jeanne de Valois-Saint-Rémy, “Kontes de la Motte”: Jînenîgarî, Ambîsyon û Rola Navendî

Jeanne de Saint-Rémy de Luz de Valois di 22 Tîrmeh 1756an de li Fontette, li bakurê-rojhilatê Fransayê, di malbateke xizan de ji dayik bû. Bavê wê, Jacques de Valois de Saint-Rémy, neviyê rasterast ê Henri de Valois, Kontê Saint-Rémy bû, ku kurekî neqanûnî yê Qral Henry II yê Fransayê bû. Tevî vê nesla keyanî, malbata wê di rewşeke aborî ya pir xirab de bû. Ev îdiaya nesla keyanî, her çend ji xeteke neqanûnî be jî, ji Jeanne re rûpoşekî meşrûiyetê û derfetek ji bo têkiliyan peyda dikir. Di sala 1780an de, ew bi Marc-Antoine-Nicolas de la Motte re zewicî, ku îdiayên esilzadiya malbata wî jî bi guman bûn. Zewaca wan serkeftî nebû, lê ew bi hev re dijiyan. Jeanne xwedî ambîsyoneke mezin bû ku rewşa xwe ya civakî û aborî baştir bike.

Nêzîkî sala 1783an, ew bi Kardînal Prince Louis de Rohan re hevdîtin kir û zû bû metres û bawermenda wî. Wê îstîsmar kir ku Kardînal dixwest bikeve çavê Keybanû Marie Antoinette. Jeanne bi zîrekî, hîlekarî û şiyanên xwe yên manîpulatîf, sextekariyeke tevlihev organîze kir. Ew bi rastî mîmara sereke ya vê komployê bû.

Kardînal Louis de Rohan: Navûdeng, Xwesteka Nêzîkbûna Keybanûyê û Ketina Davikê

Louis-René-Édouard de Rohan, ku wek Kardînal de Rohan dihat nasîn, di 25 Îlon 1734an de li Parîsê ji dayik bû û ji malbateke kevnar û bi hêz a Rohan bû. Ew di Dêra Katolîk de kesekî payebilind bû, wek Mîr-Metranê Strasbourgê û Xêrxwazê Mezin ê Fransayê kar dikir. Lêbelê, tevî pozîsyona xwe ya bilind, ew ji hêla Keybanû Marie Antoinette ve ne dihat hezkirin. Sedema vê yekê ew bû ku dema ku ew balyozê Fransayê li Viyanayê bû (1771-1774), wî li dijî hevalbendiya Awûstûryayê tevgeriyabû û gotegotên li ser diya keybanûyê, Împaratorîçe Maria Theresa, belav kiribûn. Keybanûyê her weha nameyek dîtibû ku tê de Rohan bi awayekî nebaş li ser Maria Theresa nivîsîbû.

Kardînal xwedî ambîsyoneke xurt bû ku ji nû ve bikeve çavê keybanûyê û bibe yek ji wezîrên qral. Ev xwesteka wî ew kiribû hedefeke hêsan ji bo manîpulasyonên Jeanne de la Motte. Ew ewqas bi kelecan bû ku bawer bike ku ew bi keybanûyê re di têkiliyê de ye û heta ku keybanû jê hez dike, ku ew bi hêsanî ket xefka Jeanne. Xweperestî û bêhêvîbûna wî ew kor kiribû li hember îşaretên hişyariyê.

Keybanû Marie Antoinette: Di Çembera Bûhtan û Bêgunehiyê de

Marie Antoinette, keça Împaratorîçe Maria Theresa ya Awûstûryayê, ji destpêka hatina xwe ya Fransayê ve bi zehmetiyan re rû bi rû mabû. Ew ji hêla gel ve wekî keseke îsrafkar, xemsar li hember gel û biyanî dihat dîtin. Jiyana wê ya rojane li qesrê, tevî hemû luksê, carinan yekreng û bi sînor bû.

Di mijara gerdaniyê de, rastiya girîng ew e ku Keybanû Marie Antoinette di sala 1778an de, dema ku Qral Louis XVI ew pêşkêşî wê kiribû, kirîna gerdaniyê red kiribû, û gotibû ku pereyên keyaniyê ji bo tiştên girîngtir, wek keştiyên şer, hewce ne. Ev yek bêgunehiya wê ya di sextekariya paşîn de bi zelalî nîşan dide. Lêbelê, tevî bêgunehiya wê, bûyer bi awayekî bêveger bi navê wê ve hat girêdan. Di atmosfereke ku jixwe bi “libelles” (belavokên riswaker) û hestên dij-keyanî jehrî bûbû , gelek Parîsiyan tercîh kirin ku bawer bikin ku keybanû bi dilxwazî di fiyaskoya gerdaniyê de cih girtiye. Navûdengê wê, ku jixwe xirab bû, bi vê bûyerê re bi tevahî têk çû û êdî nekarî xwe xilas bike.

Bûyer bi awayekî berbiçav ji hêla ambîsyona bêhêvî ya Jeanne de la Motte ji bo dewlemendî û statuyê, û ambîsyona wekhev a bi hêz a Kardînal de Rohan ji bo rehabîlîtasyona siyasî û qebûlkirina keybanûyê ve hat gurkirin. Jeanne bi hostayî qelsiya taybet a Rohan nas kir û îstîsmar kir. Jeanne xizan bû lê xwedî nesleke arîstokrat û ambîsyoneke bêpîvan bû ; ew hewceyî çavkanî û têkiliyan bû. Kardînal de Rohan dewlemend û bi hêz bû lê ji bo pêşxistina kariyera xwe ya siyasî canê xwe dida ji bo pejirandina keybanûyê ; ew li rêyeke ketinê digeriya. Jeanne bêhêvîbûna Rohan wekî derfetek nas kir. Wê têkiliyeke sexte bi keybanûyê re çêkir û tam tiştê ku Rohan dixwest pêşkêşî wî kir. Ambîsyona Rohan ew li hember ne gengaziyên rewşê û xapandinên Jeanne kor kir. Bi vî awayî, planên xapînok ên Jeanne di ambîsyona Rohan de zemîneke berdar dîtin, û dînamiqek afirandin ku tê de hewcedariyên (têgihîştî an rastîn) her aliyekî pêşveçûna sextekariyê xwar dikir.

Li jêr tabloyek heye ku aktorên sereke û rolên wan di Bûyera Gerdaniya Elmas de kurt dike:

Tablo 1: Aktorên Sereke û Rolên Wan di Bûyera Gerdaniyê de

Nav (Name)	Unvan/Sernav (Title/Rank)	Rola Sereke (Key Role)	Motîvasyona Sereke (Key Motivation)	Aqûbet (Fate)
Jeanne de Valois-Saint-Rémy	Xwe-îlankirî “Kontes de la Motte”	Mîmara sextekariyê, manîpulator	Dewlemendî, pêşketina civakî	Hat mehkûmkirin, bi hesin hat daẍkirin, hat zîndanîkirin, reviya, li Londonê mir
Nicolas de la Motte	Mêrê Jeanne, xwe-îlankirî “Kont”	Hevkarê sextekariyê, firoşkarê elmasan	Dewlemendî	Di nebûna xwe de hat mehkûmkirin, sirgûnî keştiyên cezayê
Kardînal Louis de Rohan	Mîr-Metranê Strasbourgê, Xêrxwazê Mezin ê Fransayê	Mexdûrê sereke yê sextekariyê, navbeynkarê nezanî	Vegerandina qenciya keybanûyê, ambîsyona siyasî	Hat girtin, hat dadgehkirin, hat beraetkirin, lê ji wezîfeyên xwe hat dûrxistin û sirgûnkirin
Keybanû Marie Antoinette	Keybanûya Fransayê	Hedefa nezanî ya komployê, mexdûra bûhtanan	(Di komployê de bêguneh)	Navûdengê wê bi giranî zirar dît, her çend bêguneh bû
Rétaux de Villette	Evîndarê Jeanne, sextekar	Sextekarê nameyan	Pere, tevlêbûna di komployê de	Sûcdarê sextekariyê hat dîtin, hat sirgûnkirin
Nicole Le Guay d’Oliva	Fuhûşfiroş	Di hevdîtina sexte de rola keybanûyê lîst	Pere	Hat beraetkirin
Kont Cagliostro	Xwe-îlankirî mirovê pîroz, şêwirmendê Kardînal Rohan	Bi îdiaya Jeanne, teşwîqkarê Kardînal ji bo kirîna gerdaniyê	Bandor, pere	Hat beraetkirin, lê ji Fransayê hat sirgûnkirin

Beşa 3: Çîroka Gerdaniyê û Pîlana Xapandinê

Ji bo têgihiştineke baştir a pêşveçûna bûyeran, li vir kronolojiyeke Bûyera Gerdaniya Elmas tê pêşkêşkirin:

Tablo 2: Kronolojiya Bûyera Gerdaniya Elmas

Dîrok (Date)	Bûyer (Event)
1772	Louis XV gerdaniyê ji bo Madame du Barry sipartî dike.
1774	Mirina Louis XV; gerdanî neqediyayî û nehatiye dayîn.
1778	Louis XVI gerdaniyê pêşkêşî Marie Antoinette dike; ew red dike.
Nêz. 1783	Jeanne de la Motte Kardînal de Rohan nas dike û dibe metresa wî.
Tebax 1784	Hevdîtina sexte ya şevê li Baxçeyê Keybanûyê.
21 Çile 1785	Jeanne ji Rohan re dibêje ku Keybanû dixwaze gerdaniyê bi dizî bikire.
1 Sibat 1785	Gerdanî ji Kardînal Rohan re, paşê ji hevkarên Jeanne re tê dayîn. Elmas zû tên firotin.
12 Tîrmeh 1785	Zêrker Boehmer nameyekê ji Keybanûyê re dişîne, ku ew wê tune dike.
Tebax 1785	Boehmer ji Mme Campan re dinivîse; Keybanû daxwaza ravekirinê dike.
15 Tebax 1785	Kardînal Rohan tê girtin. Jeanne û yên din piştî demek kurt tên girtin.
31 Gulan 1786	Dadgehkirina li Parlamentoya Parîsê bi dawî dibe; Rohan tê beraetkirin, Jeanne tê mehkûmkirin.
1789	Jeanne bîranînên xwe li Londonê diweşîne.
23 Tebax 1791	Mirina Jeanne de la Motte.

Esil û Nirxê Gerdaniya Elmas

Gerdaniya elmasî ya navborî ji hêla Qral Louis XV ve di sala 1772an de ji bo metresa wî ya bijare, Madame du Barry, hatibû sipartin. Ew wekî yek ji zêrên herî biha û bedew ên ku heta wê demê hatibûn çêkirin hatibû dîzaynkirin. Gerdanî ji 647 elmasên bêqisûr pêk dihat, ku hin ji wan çend qerat bûn, û giraniya wê bi tevahî nêzîkî 2,800 qerat bû. Nirxê wê di navbera 1.6 û 2 mîlyon lîvreyan de dihat texmînkirin , ku di wê demê de sermayeyeke mezin bû (nêzîkî 27.5 mîlyon € îro).

Piştî mirina Louis XV di sala 1774an de, gerdanî neqediyayî mabû û pereyê wê nehatibû dayîn. Zêrkerên Parîsî, Charles Boehmer û Paul Bassenge, ji ber vê yekê hema hema îflas kiribûn û di rewşeke bêhêvî de bûn ku gerdaniyê bifroşin. Ev bêhêvîbûna wan ew kiribûn hedefeke hêsantir ji bo plana sextekariyê.

Gavên Komployê: Nameyên Sexte, Hevdîtina Veşartî û Fêlbaziya Kontesê

Jeanne de la Motte, bi zîrekiya xwe, rewşa Kardînal de Rohan û bêhêvîbûna zêrkeran îstîsmar kir. Pêşî, wê Kardînal qanih kir ku ew bawermenda Keybanû Marie Antoinette ye û dikare alîkariya wî bike ku ji nû ve bikeve çavê keybanûyê. Ev bingeha xapandinê bû.

Paşê, bi alîkariya evîndarê xwe û sextekarekî hoste, Rétaux de Villette, wê dest bi şandina nameyên sexte ji Kardînal re kir, ku qaşo ji keybanûyê bûn. Di van nameyan de, “keybanû” hezkirin û xwesteka xwe ji bo gerdaniyê îfade dikir. Balkêş e ku name bi “Marie Antoinette de France” hatibûn îmzekirin, xeletiyeke ku keybanûyeke rastîn dê neke, ji ber ku keybanûyên Fransayê tenê bi navên xwe yên yekem îmze dikirin. Lê Kardînal, di kelecana xwe de, ev detay ji nedîtî ve hat.

Ji bo ku baweriya Kardînal xurttir bike, Jeanne hevdîtineke sexte ya şevê li baxçeyên Qesra Versaillesê organîze kir. Di Tebaxa 1784an de, Kardînal bi jineke ku qaşo Keybanû Marie Antoinette bû re hevdîtin kir. Ev jin di rastiyê de fuhûşfiroşek bi navê Nicole Le Guay d’Oliva bû, ku ji ber wekheviya xwe bi keybanûyê hatibû kirêkirin. Di vê hevdîtina kurt a di tariyê de, Kardînal gulek pêşkêşî “keybanûyê” kir, û wê soz da ku dê nakokiyên berê ji bîr bike. Ev hevdîtin baweriya Kardînal bi tevahî zexm kir.

Di dawiyê de, di Çileya 1785an de, Jeanne ji Kardînal re got ku Keybanû dixwaze gerdaniyê bikire lê ji ber rewşa aborî ya welêt naxwaze vê yekê bi eşkereyî bike, û ji ber vê yekê hewcedariya wî bi navbeynkariyeke dizî heye. Kardînal, bi tevahî di bin bandora Jeanne de, bi zêrkeran re ji bo kirîna gerdaniyê bi 2,000,000 lîvreyan (an 1.6 mîlyon, li gorî çavkaniyan) bi awayê teqsîtan li hev kir, û belgeyên sexte yên ku qaşo ji keybanûyê bûn nîşanî wan da. Di 1ê Sibata 1785an de, gerdanî radestî Kardînal hat kirin, û wî jî ew da zilamekî ku qaşo xizmetkarê keybanûyê bû û ji hêla Jeanne ve hatibû şandin. Gerdanî tavilê winda bû; Jeanne û mêrê wê elmas ji hev veqetandin û li sûkên reş ên Parîs û Londonê firotin.

Xapandina mezin a kirîna gerdaniyê li ser rêzek xapandinên piçûktir û berê hatibû avakirin. Her xapandineke piçûk a serkeftî baweriya Rohan xurt kir û parastina wî kêm kir, û sextekariya dawîn a wêrek ji wî re pêbawertir xuya kir. Jeanne pêşî xwe wekî bawermendeke keybanûyê da nasîn. Paşê wê ev têkiliya qaşo ji bo derxistina pereyên piçûktir ji Rohan ji bo “sedemên xêrxwazî” yên keybanûyê bikar anî. Nameyên sexte baweriya Rohan bi vê têkiliya taybet xurttir kirin. Hevdîtina sexte bi Nicole d’Oliva re gaveke krîtîk bû ku “piştrastkirina dîtbarî” peyda kir. Heta dema ku pêşniyara kirîna gerdaniyê hat kirin, Rohan bi rêzek danûstandinên “serkeftî” (ji perspektîfa wî) hatibû şertkirin ku ji Jeanne bawer bike û ji peyamên dizî yên keybanûyê bawer bike. Her gav gava din kêmtir ne gengaz dikir.

Kardînal de Rohan, ji ber xwesteka xwe ya kûr a ji bo vegerandina qenciya keybanûyê û xweperestiya xwe, bi awayekî awarte ji alîgiriya piştrastkirinê re mexdûr bû. Xapandinên Jeanne de la Motte ne tenê ji ber ku ew bi hîle bûn, lê ji ber ku Rohan bi awayekî çalak li îşaretên ku keybanû jê hez dike digeriya, û bi hêsanî delîlên nezelal an sexte bi awayekî ku hêviyên wî piştrast dikirin şîrove dikir, kar kirin. Rohan îşaretên hişyariyê yên zelal, wek îmzeya nerast “Marie Antoinette de France” , ji nedîtî ve hat, ji ber ku ew bi vegotina wî ya xwestî re dijber bûn. Cewhera kurt û sîbera hevdîtina bi “keybanûyê” re hişt ku Rohan xwestekên xwe li ser rewşê proje bike. Ji ber vê yekê, serkeftina sextekariyê bi qasî rewşa psîkolojîk a Rohan û amadebûna wî ya ji bo xapandinê, bi qasî jêhatîbûna manîpulatîf a Jeanne bû.

Beşa 4: Dadgehkirin, Beraet û Mehkûmiyet

Piştî ku gerdanî winda bû û teqsîtên yekem nehatin dayîn, sextekarî hêdî hêdî derket holê. Zêrker, Boehmer, piştî ku çend caran hewl da ku bi Kardînal re têkilî dayne û pereyê xwe bistîne, di dawiyê de rasterast serî li Keybanû da. Di Tîrmeha 1785an de, wî nameyek ji Keybanûyê re şand û behsa gerdaniyê kir. Keybanû, ku tiştek ji bûyerê nizanibû, nameyê bêyî ku girîngiyê bide wê, şewitand. Lê Boehmer dev jê berneda û di Tebaxê de nameyek din ji Madame Campan, xizmetkara sereke ya Keybanûyê re şand û surprîziya xwe ji bo nestandina tevahiya pereyê gerdaniyê îfade kir. Madame Campan ev nûçeya seyr ji Keybanûyê re ragihand, û Keybanû, bi hêrs û şaşwazî, daxwaza ravekirinê kir.

Aşkerebûna Fêlbaziyê û Girtin

Dema ku rastî eşkere bû, Qral Louis XVI biryar da ku Kardînal de Rohan bi eşkereyî bigire. Di 15ê Tebaxa 1785an de, di roja Cejna Hilgirtina Meryemê de, dema ku qesr li benda qral û keybanûyê bû ku biçin dêrê, Kardînal de Rohan, ku diviyabû merasîmê bi rê ve bibe, li ber qral, keybanû, Wezîrê Qesrê û Mêhrdarê Mohran hat gazîkirin. Rohan nameyeke bi îmzeya “Marie Antoinette de France” pêşkêş kir. Qral, bi dîtina vê îmzeya xelet – ji ber ku endamên malbata keyaniyê paşnavên xwe bikar naynin – pir hêrs bû ku Rohan çawa dikare ewqas bêaqil be. Kardînal di Salona Neynikan a Qesra Versaillesê de, li ber çavên matmayî yên qesriyan, hat girtin û birin Bastîlê. Piştî demek kurt, Jeanne de la Motte, mêrê wê (di nebûna wî de), Rétaux de Villette, Nicole Le Guay d’Oliva, û Kont Cagliostro jî hatin girtin. Ev girtina giştî ya Kardînal meseleyeke qesrê veguherand temaşeyeke giştî.

Prosesa Dadgehê li Parlamentoya Parîsê

Dadgehkirina Bûyera Gerdaniya Elmas di Gulana 1786an de li ber Parlamentoya Parîsê (ku ne parlamaneke yasadanînê, lê dadgeha herî bilind a Fransayê bû) dest pê kir. Dadgeh bû sedema hestiyariyeke mezin li Parîs û Ewropayê, û entrika, xwestekên keybanûyê yên îdiakirî, û sextekariya di asta bilind de eşkere kir. Dadgeh bi qasî ku li ser bersûcan sekinî, li ser şêwaza jiyanê û îsrafkariya têgihîştî ya Keybanûyê jî sekinî. Ev yek ji bo têgihiştina çima navûdengê Keybanûyê tevî bêgunehiya wê zirar dît, xaleke krîtîk e.

Beraeta Kardînal Rohan û Mehkûmiyeta Jeanne de la Motte

Di 31ê Gulana 1786an de, Parlamentoya Parîsê biryara xwe da. Kardînal de Rohan, tevî delîlên girîng ên ehmeqiya wî û tevlêbûna wî ya nezanî, li dijî hemû bendewariyan, hat beraetkirin. Ev beraetkirin bi kelecaneke gelêrî hat pêşwazîkirin û wekî serkeftinek li hember qesra keyaniyê û bi taybetî Keybanûyê hat dîtin.

Berevajî vê, Jeanne de la Motte sûcdar hat dîtin. Ew bi qamçiyan hat lêdan, bi herfa “V” (ji bo voleuse – diz) bi hesinekî sor hat daẍkirin, û bi cezayê zîndana heta hetayê li girtîgeha Salpêtrière hat mehkûmkirin. Mêrê wê, Nicolas de la Motte, di nebûna xwe de hat mehkûmkirin û ji bo karê li keştiyên cezayê hat şandin. Rétaux de Villette ji ber sextekariyê hat sirgûnkirin, Nicole d’Oliva hat beraetkirin, û Kont Cagliostro, her çend hat beraetkirin jî, bi fermana qral ji Fransayê hat derxistin.

Jeanne de la Motte piştî demek kurt ji zindanê reviya, xwe wek xortekî cil kir û berê xwe da Londonê. Li wir, di sala 1789an de, wê bîranînên xwe yên bi navê Mémoires Justificatifs de La Comtesse de Valois de La Motte weşandin, ku tê de hewl dida xwe rewa bike û sûc biavêje ser Keybanû Marie Antoinette. Ew di 23ê Tebaxa 1791an de li Londonê, piştî ku bi awayekî trajîk ji paceyê ket û bi giranî birîndar bû, mir.

Berteka Cemawerî û Bandora li ser Rayagiştî

Raya giştî bi giranî li dijî Keybanûyê bû. Sempatî pir caran bi Jeanne re bû, an jî bi kêmanî li dijî Keybanûyê bû. Beraetkirina Rohan bi berfirehî wekî îşaretekê hat şîrovekirin ku ew ji hêla Keybanûyê ve hatiye xapandin an îxanet lê hatiye kirin, û ev yek zêdetir zirar da îmaja wê. Bêhêvîbûna Keybanûyê ji beraetkirina Rohan û kiryarên paşîn ên Qral (derxistina Rohan ji wezîfeyên wî û sirgûnkirina wî) ji hêla raya giştî ve bi neyînî hatin dîtin.

Dadgehkirina Kardînal de Rohan ji hêla Parlamentoya Parîsê ve ji pêvajoyeke sûc wêdetir bû; ew veguherî qadeke siyasî. Parlamento, ku jixwe di têkoşîneke desthilatdariyê de bi Qral re bû , dadgehê ji bo îsbatkirina bandora xwe bikar anî. Beraetkirina Rohan dikare ne tenê wekî biryarek li ser sûcê wî, lê wekî kiryareke bi motîvasyona siyasî ku otorîteya keyaniyê dijber dike û Keybanûyê rûreş dike, were şîrovekirin. Qral Louis XVI biryara dadgehkirina giştî da, li şûna ku bi dizî mijarê çareser bike , ku bêhemdî platformeke mezin a giştî da Parlamentoyê. Keybanû pir ne populer bû, û Rohan, tevî ehmeqiya xwe, endamê malbateke esilzade ya Frensî ya bi hêz bû. Beraetkirina Rohan, kardînalekî payebilind, tevî delîlên xemsariya wî ya tund û tevlêbûna wî di skandaleke ku Keybanûyê (her çend bi derewînî) tê de dihewand, wekî şermezarkirineke giştî ji Tacê û bi taybetî ji Marie Antoinette re xizmet kir. Kelecana gelêrî ya ji bo beraetkirina Rohan nîşan dide ku raya giştî ew wekî serkeftinek li dijî monarşiyê dît.

Piştî mehkûmkirin û reva wê, bîranîn û daxuyaniyên giştî yên Jeanne de la Motte di şerê propagandayê yê li dijî Marie Antoinette de bûn çekên bi hêz. Bêyî ku rastiya wan çi be, çîrokên wê yên hovane yên gendeliya qesrê û îdiayên nebaş ên keybanûyê temaşevanek amade dîtin û îmaja neyînî ya Keybanûyê xurttir kirin. Jeanne, ku di destpêkê de sextekar bû, veguherî kesayetekê ku vegotina wê ji hêla dij-monarşîstan ve bi awayekî çalak ji bo êrîşkirina Keybanûyê hat bikaranîn.

Beşa 5: Bûyera Gerdaniyê û Pêta Şoreşa Frensî

Bûyera Gerdaniya Elmas ne tenê skandaleke qesrê bû; ew bûyereke ku encamên wê yên kûr û berfireh ji bo monarşiya Frensî û pêşeroja welêt hebûn. Ew bi awayekî rasterast beşdarî atmosfera ku Şoreşa Frensî mimkun kir, bû.

Zirara li ser Îtibara Keybanû û Monarşiyê

Yek ji encamên herî berbiçav ên bûyerê zirara bêveger a li ser navûdengê Keybanû Marie Antoinette bû. Tevî bêgunehiya wê ya di sextekariyê de, bûyer îmaja wê wek “Madame Déficit” – jineke îsrafkar, xapînok û ji hêla exlaqî ve sist – xurt kir. Wekî ku li jor hatibû gotin, navûdengê wê “êdî nekarî xwe xilas bike: ew, Keybanû, skandal bû”. Ev yek ne tenê ji bo wê bi xwe, lê ji bo tevahiya monarşiyê zirardar bû.

Bûyer her weha lawazî û biryardariya nebaş a Qral Louis XVI eşkere kir. Biryara wî ya ji bo girtin û dadgehkirina giştî ya Kardînal, li şûna ku meseleyê bi awayekî dîplomatîk çareser bike, wekî xeletiyeke mezin hat dîtin ku skandalê hêj mezintir kir û zirar da prestîja Tacê. Skandal tevahiya qesrê û Rêjîma Kevin xist nav bêrûmetiyê, dekadans û dûrbûna wê ya ji gel eşkere kir. Wekî ku dîroknas William Doyle destnîşan dike, “skandal tevahiya cîhana qesrê xist nav bêrûmetiyê… ew hilweşîna monarşiya Frensî lezand”.

Rola Bûyerê di Zêdekirina Hêrsa Gel û Amadekirina Zemîna Şoreşê de

Bûyera Gerdaniya Elmas ji bo kesên ku jixwe meyldar bûn ku bi gendeliya monarşiyê bawer bikin, “delîleke” berbiçav peyda kir. Vê yekê hêrsa gel û nerazîbûna li hember Rêjîma Kevin gurr kir. Ew yek ji wan gelek bûyeran bû ku “giraniya exlaqî û piştgiriya gelêrî ji Şoreşa Frensî re” peyda kir. Bûyer beşdarî bêmeşrûkirina monarşiyê bû, û ji bo Tacê dijwartir kir ku reformên pêwîst pêk bîne an jî dilsoziyê ferman bike dema ku Şoreş dest pê kir.

Dema ku Marie Antoinette beriya bûyerê jixwe ne populer bû, skandal, bi taybetî ji ber cewhera xwe ya hestyarî û dadgehkirina paşîn, ji bo îmaja wê ya giştî bû xaleke bêveger. Tevî bêgunehiya wê, ew di xeyala giştî de bi awayekî bêveger bi îsrafkarî, xapandin û gendeliya exlaqî ve hat girêdan, têgihiştineke ku ew qet nekarî ji ser xwe biavêje. Navûdengê wê yê nebaş piştî Bûyera Gerdaniya Elmas ewqas mezin bû ku êdî ne ji hêla keybanûyê û ne jî ji hêla hikûmetê ve nedihat paşguhkirin. Ew qet nekarî wê fikrê di xeyala giştî de ji holê rake ku wê ji bo armancên xwe yên pûç sextekariyeke îsrafkar kiriye.

Belavokên (“Libelles”) Dij-Keybanû û Karîkatur

Piştî bûyerê, hejmara belavokên riswaker, “libelles”ên pornografîk, û karîkaturên satirîk ên ku Keybanûyê di ronahiyeke nebaş de nîşan didan, pir zêde bû. Van materyalan bi gelemperî behsa Bûyera Gerdaniyê dikirin û Keybanûyê wekî jineke bêexlaq, îsrafkar û hetta wekî harpiyekê (di karîkaturekê de) nîşan didan. Ev propaganda bi awayekî berfireh têgihiştina giştî şekil da û Keybanû demonîze kir, û ew kir hedefeke navendî ji bo nefreta gel.

Bûyera Gerdaniya Elmas û encamên wê her weha bêkêrhatina monarşiya Frensî ya ji bo kontrolkirina vegotina giştî di serdemeke medyaya çapkirî ya her ku diçe berdesttir de (belavok, rojname, libelles) ronî kir. Amûrên kevneşopî yên otorîteya Tacê têrê nekirin ku li hember lehiya materyalên skandalî û riswaker ên ku raya giştî li dijî wê şekil didan, bisekinin. Sedsala 18an berfirehbûna çanda çapkirinê û gotûbêja giştî dît. Bûyera Gerdaniya Elmas ji bo vê medyaya nû ya geş dibe naverokeke hestyarî peyda kir. Tevî bêgunehiya Keybanûyê, vegotina ku di qada giştî de cih girt, ya sûcdarî û îsrafkariya wê bû. Hewldanên monarşiyê yên ji bo birêvebirina rewşê, wek dadgehkirina giştî ya Rohan, berevajî bandor kirin û zêdetir zirar dan îmaja wê. Belavbûna libelles û karîkaturan bi piranî bêkontrol ma an jî kontrolkirina wan bi bandor ne gengaz bû. Ev yek guhertineke di dînamiqên desthilatdariyê de nîşan dide, ku tê de raya giştî, ku ji hêla çapemeniyeke her ku diçe serbixwetir ve dihat gurkirin, dikaribû bi awayekî girîng otorîteya monarşîk têk bibe.

Encamname

Bûyera Gerdaniya Elmas, ku di salên 1780yî de Fransa hejand, ji sextekariyeke sade ya zêran wêdetir bû. Ew di çarçoveyeke qeyrana aborî, civakî û siyasî ya kûr de pêk hat, ku tê de kesayetiyên sereke yên wek Jeanne de la Motte ya ambisyoz, Kardînal de Rohan ê ehmeq, û Keybanû Marie Antoinette ya bêguneh lê ne populer, rolên xwe lîstin. Sextekarî bi hûrgilî hat plankirin û pêkanîn, û bi giranî xwe spartibû xwesteka Kardînal a ji bo qenciya keybanûyê û jêhatîbûna Jeanne ya ji bo manîpulasyonê.

Dadgehkirina paşîn, bi beraetkirina Kardînal û mehkûmkirina Jeanne, ji dêvla ku rastiyê eşkere bike, bû sedema spekulasyon û nerazîbûnên zêdetir. Ya herî girîng, tevî ku Marie Antoinette di sextekariyê de ti roleke wê ya rasterast tunebû, bûyer bi awayekî wêranker zirar da navûdengê wê û monarşiyê bi giştî. Ew bû sembola îsrafkarî û gendeliya têgihîştî ya Rêjîma Kevin.

Bûyera Gerdaniya Elmas hem nîşaneke hilweşîna Rêjîma Kevin bû û hem jî lezkerek ji pêvajoya şoreşgerî re. Ew bi serê xwe nebû sedema Şoreşa Frensî, lê ew bi awayekî girîng beşdarî atmosfera psîkolojîk û siyasî ya ku ew mimkun kir, bû. Bûyer bi zelalî nîşan da ku çawa têgihiştina giştî, ku bi giranî di bin bandora propaganda û pêşdaraziyên heyî de ye, dikare li ser rastiya bêgunehiya Marie Antoinette serwer bibe, û rola bi hêz a vegotinê di bûyerên dîrokî de ronî kir.

Mîrateya Bûyera Gerdaniya Elmas wekî lêkolîneke dozê ya di skandala siyasî, raya giştî, û bêmeşrûkirina rejîmekê de berdewam dike. Ew wekî bîranîneke tund xizmet dike ku çawa têkçûnên kesane (an têkçûnên têgihîştî) yên serokan dikarin encamên giştî û siyasî yên mezin hebin, bi taybetî di demên tengasiya civakî de. Temayên gerdûnî yên desthilatdarî, gendelî, dadmendî û baweriya giştî yên ku di vê bûyerê de derdikevin pêş, ji bo têgihiştina qalibên dîrokî yên rêveberî û guhertina civakî, xwedî girîngiyeke domdar in.

Jêder

• url: https://www.e-skop.com/images/UserFiles/Documents/Editor/sosyal_konut.pdf
• url: https://www.scribd.com/document/605327922/Necati-Ayd%C4%B1n-A%C5%9Fk-Olum-Getirir-Tarihte-ve-Mitolojide-A%C5%9Fk
• url: https://en.wikipedia.org/wiki/Affair_of_the_Diamond_Necklace#:~:text=The%20diamond%20necklace%20was%20commissioned,sale%20to%20Queen%20Marie%20Antoinette.
• url: https://en.wikipedia.org/wiki/Affair_of_the_Diamond_Necklace
• url: https://www.encyclopedia.com/women/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/la-motte-jeanne-de-valois-countess-de-1756-1791
• url: https://en.wikipedia.org/wiki/Jeanne_de_Valois-Saint-R%C3%A9my
• url: https://en.wikipedia.org/wiki/Louis-Ren%C3%A9_de_Rohan
• url: https://www.collectissim.com/en/the-affair-of-queen-marie-antoinettes-necklace/
• url: https://www.sadab.org/FileUpload/bs701867/File/6.fransiz_orgut_kulturu.pdf
• url: https://tr.wikipedia.org/wiki/Frans%C4%B1z_Devrimi
• url: https://tr.wikipedia.org/wiki/Marie_Antoinette
• url: https://visitingparisbyyourself.com/tr/krali%C3%A7eler-kolye-olay%C4%B1-bilmeniz-gereken-her-%C5%9Fey-marie-antoinette-tamamen-masum-devam-eden-devrim/
• url: https://www.britishmuseum.org/collection/term/BIOG212687
• url: https://en.wikipedia.org/wiki/Jeanne_de_Valois-Saint-R%C3%A9my
• url: https://www.scribd.com/document/653160662/Marie-Antoinette-Stefan-Zweig
• url: https://www.misesenstitusu.com/post/frans%C4%B1z-i-htilalinin-geli%C5%9Fmesinin-nedeni-nedir-i-h-a-scott-trask
• url: https://www.sadab.org/FileUpload/bs701867/File/6.fransiz_orgut_kulturu.pdf
• url: https://worldofgemstones.rocksandco.com/2017/03/14/affair-diamond-necklace/
• url: https://en.chateauversailles.fr/discover/history/key-dates/affair-diamond-necklace-1784-1785
• url: https://tr.wikipedia.org/wiki/Marie_Antoinette
• url: https://en.wikipedia.org/wiki/Marie_Antoinette
• url: https://worldofgemstones.rocksandco.com/2017/03/14/affair-diamond-necklace/
• url: https://www.artres.com/archive/-2UNTWAKU7YM5.html
• url: https://emilymwhitley.wordpress.com/2017/08/02/my-my-my-marie-antoinette/
• url: https://www.britannica.com/event/Affair-of-the-Diamond-Necklace
• url: https://datatorch.com/life/Women_behind_Diamond_Necklace_affair_French_Revolution
• url: https://www.amazon.com/How-Ruin-Queen-Antoinette-Necklace/dp/0306823551 (Ev pirtûk e, ne gotareke rasterast e, lê danasîna wê agahiyên giştî dide)
• url: https://www.cliomuse.com/affair-of-the-necklace.html (Ev analîza fîlmekê ye lê paşxana dîrokî jî dide)
• url: https://en.wikipedia.org/wiki/Louis-Ren%C3%A9_de_Rohan (Ev çavkanî ji bo Kardînal de Rohan agahiyên berfireh dide)

Wergirtî

1. Kraliçe’nin kolye olayı: Bilmeniz gereken her şey – – visitingparisbyyourself, https://visitingparisbyyourself.com/tr/krali%C3%A7eler-kolye-olay%C4%B1-bilmeniz-gereken-her-%C5%9Fey-marie-antoinette-tamamen-masum-devam-eden-devrim/ 2. Affair of the Diamond Necklace – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Affair_of_the_Diamond_Necklace 3. Three Women behind the Diamond Necklace Affair – Datatorch, https://datatorch.com/life/Women_behind_Diamond_Necklace_affair_French_Revolution 4. en.wikipedia.org, https://en.wikipedia.org/wiki/Affair_of_the_Diamond_Necklace#:~:text=The%20diamond%20necklace%20was%20commissioned,sale%20to%20Queen%20Marie%20Antoinette. 5. The affair of the Diamond necklace. Fact better than fiction. – World of Gemstones, https://worldofgemstones.rocksandco.com/2017/03/14/affair-diamond-necklace/ 6. The affair of the diamond necklace, 1784-1785 | Palace of Versailles, https://en.chateauversailles.fr/discover/history/key-dates/affair-diamond-necklace-1784-1785 7. Affair of the Diamond Necklace | Summary & Facts – Britannica, https://www.britannica.com/event/Affair-of-the-Diamond-Necklace 8. TÜRKİYE’DE SOSYAL KONUT POLİTİKALARI İLE YOKSULLUĞUN YÖNETİMİ Mustafa KOÇANCI DOKTORA TEZİ SOSYOLOJİ ANABİLİM – e-Skop, https://www.e-skop.com/images/UserFiles/Documents/Editor/sosyal_konut.pdf 9. Fransız Devrimi – Vikipedi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Frans%C4%B1z_Devrimi 10. Fransız İhtilalinin Gelişmesinin Nedeni Nedir? I H.A. Scott Trask – Mises Enstitüsü, https://www.misesenstitusu.com/post/frans%C4%B1z-i-htilalinin-geli%C5%9Fmesinin-nedeni-nedir-i-h-a-scott-trask 11. Marie Antoinette – Vikipedi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Marie_Antoinette 12. Marie Antoinette – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Marie_Antoinette 13. My, My, My, Marie Antoinette! – A Woman of a Few (Million) Words, https://emilymwhitley.wordpress.com/2017/08/02/my-my-my-marie-antoinette/ 14. Fransız Örgüt Kültürü: Fransız Devrimi’nin Etkileri ve Hofstede’nin Kültür Boyutları Açısından Bir Değerlendirme – SADAB, https://www.sadab.org/FileUpload/bs701867/File/6.fransiz_orgut_kulturu.pdf 15. Jeanne de Valois-Saint-Rémy – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Jeanne_de_Valois-Saint-R%C3%A9my 16. Jeanne de Valois-Saint-Rémy, Comtesse de La Motte – British Museum, https://www.britishmuseum.org/collection/term/BIOG212687 17. La Motte, Jeanne de Valois, countess de (1756–1791) – Encyclopedia.com, https://www.encyclopedia.com/women/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/la-motte-jeanne-de-valois-countess-de-1756-1791 18. The affair of Queen Marie-Antoinette’s necklace – Collectissim, https://www.collectissim.com/en/the-affair-of-queen-marie-antoinettes-necklace/ 19. Louis-René de Rohan – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Louis-Ren%C3%A9_de_Rohan 20. Marie Antoinette – Stefan Zweig | PDF – Scribd, https://www.scribd.com/document/653160662/Marie-Antoinette-Stefan-Zweig 21. How to Ruin a Queen: Marie Antoinette and the Diamond Necklace Affair – Amazon.com, https://www.amazon.com/How-Ruin-Queen-Antoinette-Necklace/dp/0306823551 22. Affair of the Necklace movie 2001 director: Charles Shyer – Cliomuse.com, https://www.cliomuse.com/affair-of-the-necklace.html 23. ART187820 – Art Resource, https://www.artres.com/archive/-2UNTWAKU7YM5.html 24. Necati Aydın – Aşk Ölüm Getirir – Tarihte Ve Mitolojide Aşk | PDF – Scribd, https://www.scribd.com/document/605327922/Necati-Ayd%C4%B1n-A%C5%9Fk-Olum-Getirir-Tarihte-ve-Mitolojide-A%C5%9Fk