☺

xwende

—

Nivîsên Hişê Çêkirî

Miradşkîna Mezin: Krîza ku piştî Pêknehatina Qiyametê Rû Da (1844)

—

Ji aliyê

xwende

di nav

, de

1. Destpêk / Pêşgotin

Bingeha Gotarê

Bûyera ku di dîroka olî ya Amerîkayê de wekî “miradşkîna Mezin” a sala 1844an tê nasîn, ne tenê wekî qeyraneke baweriyê ya kûr di nav komeke mezin a bawermendan de derket pêş, lê di heman demê de bû xaleke werçerxanê ya girîng ku rê li ber derketina tevgerên olî yên nû û mayînde vekir. Ev fenomen, ku bi pêxemberîtiya William Miller a li ser vegera Mesîh û dawiya dinyayê di 22ê Cotmeha 1844an de dest pê kir û bi pêknehîna vê pêxemberîtiyê gihîşt lûtkeyê, di nav şopînerên wî de, ku wekî “Millerî” dihatin nasîn, şok û miradşkîneke mezin çêkir. Lêbelê, ev “têkçûn” a eşkere, bi awayekî paradoksîk, bû zemîneke xurt ji bo nûjeniyên teolojîk û avabûna civakên olî yên berxwedêr. Pêknehîna pêxemberîtiyê, li şûna ku bi tevahî dawî li tevgerê bîne, beşek ji şopîneran ber bi lêgerîna şîroveyên nû û kûrtir ve kişand. Van şîroveyên nû, wek têgehên perestgeha ezmanî û lêpirsîna dadwerî, ne tenê guhertinên teolojîk ên girîng bûn , lê di heman demê de bingeha avakirina mezhebên nû yên wekî Dêra Adventistên Roja Heftemîn danîn. Bi vî awayî, miradşkîna Mezin, ji bilî ku bibe xalek dawî, bû destpêkek veguherîner ji bo beşek girîng a tevgerê, û kapasîteya adapteyî ya baweriya olî li hemberî piştrastnekirinê nîşan da.

Girîngiya vê bûyerê ji bo têgihiştina mîlenarîzm, apokalîptîsîzm û dînamîkên civakî-olî yên sedsala 19an li Amerîkayê bingehîn e. Ew neynika hêviyên kûr, tirsên civakî, û lêgerîna wateyê di serdemeke guhertinên bilez de bû.

Armanc û Berfirehiya Gotarê

Armanca sereke ya vê gotarê ew e ku vekolîneke akademîk, kûr û berfireh a miradşkîna Mezin pêşkêş bike, ji kokên wê yên di nav Hişyarbûna Mezin a Duyemîn de bigire heta encamên wê yên demdirêj ên li ser damezrandina kevneşopiyên nû yên Adventîst. Ev gotar dê li ser bingeha çavkaniyên dîrokî û lêkolînên akademîk, hewl bide ku çarçoveya dîrokî û olî ya serdemê, jiyan û şîroveyên Încîlî yên William Miller, bilindbûn û belavbûna Tevgera Millerî, pêşveçûna pêxemberîtiyê heta roja krîtîk a 22ê Cotmehê, bûyerên wê rojê û qeyrana kûr a ku li pey wê hat, û herwiha derketina şîroveyên teolojîk ên nû û rêxistinbûna dêrên nû vekole. Bi taybetî, dê balê bikişîne ser mekanîzmayên ku çawa komek bawermend bi “têkçûna” pêxemberîtiyê re rû bi rû man û çawa ev serpêhatî bû sedema vejîneke nû ya teolojîk û rêxistinî.

Tabloya 1: Kronolojiya Bûyerên Sereke yên Tevgera Millerî

Sal/DîrokBûyerÇavkanî
1782Jidayikbûna William Miller
Nêzî 1816-1818Miller dest bi xwendina kûr a Încîlê dike û digihîje encamên pêxemberîtiyê
Nêzî 1831Miller dest bi weazên giştî li ser nêzîkbûna hatina duyemîn dike
1832, 1833Weşana gotarên Miller di Vermont Telegraph de û paşê wek broşûr
1838Weşana pirtûka Miller li ser hatina duyemîn a çaverêkirî
1840Destpêka weşana rojnameya Signs of the Times ji hêla Joshua V. Himes ve
“Nêzî 1843”Pêxemberîtiya destpêkê ya Miller ji bo hatina Mesîh
21ê Adarê 1843 – 21ê Adarê 1844Dema pêxemberîtiyê ya ku ji hêla Miller ve hatibû destnîşankirin
18ê Nîsanê 1844Dîrokek din a kurt a ku ji bo hatina Mesîh hate pêşniyar kirin
Tebax 1844Samuel S. Snow “peyama meha heftan” pêşkêş dike, 22ê Cotmehê wekî roja hatinê destnîşan dike
22ê Cotmeha 1844miradşkîna Mezin – Pêknehîna hatina Mesîh
Avrêl 1845Konferansa Albany ji bo yekkirin û rêxistinkirina Milleriyên mayî tê lidarxistin
1863Damezrandina fermî ya Dêra Adventistên Roja Heftemîn

Ev kronolojî çarçoveyek zelal ji bo têgihiştina pêşveçûna bûyeran pêşkêş dike, ji destpêka tevgerê heta encamên wê yên rêxistinî. Ew alîkariya xwendevan dike ku girêdana di navbera hesabên destpêkê, revîzyonên paşê, lûtkeya miradşkînê, û hewldanên ji nû ve avakirinê de bibîne.

2. Çarçoveya Olî û Dîrokî: Hişyarbûna Mezin a Duyemîn

Taybetmendiyên Hişyarbûna Mezin a Duyemîn

miradşkîna Mezin û Tevgera Millerî di nav atmosfera geş û guherbar a Hişyarbûna Mezin a Duyemîn de şîn bûn, serdemeke vejîna olî ya berfireh ku di destpêka sedsala 19an de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hejand. Ev serdem bi coşeke olî ya xurt, zêdebûna endamtiya dêran, û giringîdana li ser xilasiya kesane û tecrûbeya olî ya rasterast dihat nasîn. Yek ji taybetmendiyên sereke yên vê heyamê guhertina teolojîk ji Kalvînîzma hişk, ku çarenûsa mirov ji berê ve hatibû diyarkirin, ber bi Armînîyanîzmeke nermtir bû ku rola îradeya azad a mirovan di pêvajoya xilasiyê de qebûl dikir. Ev guherîn derî li ber têgihiştineke çalakتر a rola mirovan di lêgerîna xilasiyê de vekir û beşdarbûna girseyî di civînên vejînê de teşwîq kir.

Di heman demê de, bandora aqilê Ronakbîriyê jî di şîrovekirina Încîlê de diyar bû, ku hewldanên ji bo lihevhatina bawerî û aqil zêde dikir. Bendewariyeke xurt ji bo hezarsala nêzîk a Mesîh li ser rûyê erdê jî beşek ji vê atmosfera olî bû, her çend şîroveyên li ser xwezaya vê hezarsalê cihêreng bûn. Coşa vejînê bi taybetî li herêmên New England, sînorê Rojava yê ku nû dihat niştecih kirin, û di bin bandora weizên karîzmatîk ên wekî Charles Finney de li “herêma şewitî” (burned-over district) ya rojavayê New Yorkê belav bû. Ev belavbûna erdnîgarî nîşan dide ku hestên olî yên xurt ne tenê li herêmekê sînordar mabûn.

Bandora wê li ser Derketina Tevgerên Olî yên Nû

Hişyarbûna Mezin a Duyemîn zeviyek münasib û berhemdar ji bo derketina gelek tevgerên olî yên nû û cihêreng amade kir. Di vê serdemê de, komên wekî Shakers, Şahidên Yehowa (ku paşê di bin vî navî de hatin nasîn), û Dêra Îsa Mesîh a Pîrozên Rojên Dawî (Mormon) derketin holê. Tevgera Millerî jî yek ji van fêkiyên vê serdema vejîna olî bû. Dîroknasê Adventîst George Knight amaje dike ku divê sefera Millerî ne wek tevgereke bi tevahî cihê û îzolekirî, lê belê wek berdewamiyek an şaxek ji Hişyarbûna Mezin a Duyemîn bê dîtin. Ev nêrîn girêdana organîk a di navbera Millerîzmê û çarçoveya wê ya olî û çandî ya berfireh de destnîşan dike.

Lêkolînên akademîk ên nûjen ên li ser Millerîzmê bi gelemperî Hişyarbûna Mezin a Duyemîn wekî paşxaneya bingehîn a tevgerê analîz dikin. Di vê perspektîfê de, Millerîzm êdî ne wek komeke olî ya xerîb, fanatîk û marjînal tê dîtin, lê belê wek neynikek an bertekek li hemberî aloziyên civakî, aborî û olî yên kûr ên sedsala 19an li Amerîkayê tê şîrove kirin. Serdema Hişyarbûna Mezin a Duyemîn bi xwe dikare wekî bertekek li hemberî krîzên civakî û olî yên algirkirî bê dîtin. Di vê çarçoveyê de, Millerîzm, bi peyama xwe ya radîkal a dawiya dinyayê û destwerdana Xwedayî, çareseriyek tund lê ji bo hinekan hêvîdar pêşkêşî van krîzan dikir. Ev peyama apokalîptîk bi taybetî ji bo kesên ku ji reformên mirovî yên hêdî bêhêvî bûbûn û li benda çareseriyeke Xwedayî ya yekser bûn, balkêş bû. Vê yekê zemîneke guncaw ji bo peyameke ku soza çareseriyeke dawî û Xwedayî dida, amade kir.

Lêbelê, girîng e ku bê zanîn ku Tevgera Millerî, her çend ji hêla teknîk û coşa vejînparêziya Hişyarbûna Mezin a Duyemîn ve hatibe şekildanîn jî, di hin aliyan de dij-çandî bû. Gelek rêberên Hişyarbûna Mezin a Duyemîn xwedî nêrîneke post-mîlenarîst bûn; ango, ew bawer dikirin ku civak dê bi hewldanên mirovan û xebata dêrê baştir bibe, û ev pêşketin dê rê li ber serdemeke hezar salî ya aştî û dadmendiyê li ser rûyê erdê veke, berî ku Mesîh vegere. Berevajî vê, peyama Miller bi tundî pre-mîlenarîst bû: Mesîh dê berî hezarsalê vegere, û vegera Wî dê bi bûyereke felaketî ya ku dê nîzama cîhanî ya heyî hilweşîne, pêk were, ne bi pêşketina mirovî. Ev giringîdana li ser dawiyek nêzîk û felaketî, li şûna baştirkirina civakî ya gav bi gav, ji bo gelek rêberên vejînê, di nav de Charles Finney, “dij-çandî” û heta “hêrsbûnê” bû. Ev tengezariya di navbera Millerîzmê û hin herikên serdest ên Hişyarbûna Mezin a Duyemîn de hem sedema balkêşiya wê ji bo hin kesan û hem jî sedema redkirina wê ji hêla hinên din ve di nav tevgera vejînparêz a berfireh de şîrove dike.

3. William Miller: Ji Cotkariyê ber bi Pêxembertiyê

Jiyana Destpêkê, Xizmeta Leşkerî, û Guherîna ji Deîzmê

William Miller, kesayetiya navendî ya Tevgera Millerî, di 15ê Sibata 1782an de li Pittsfield, Massachusetts, ji dayik bû. Malbata wî xwedî paşxaneyeke kûr a olî û welatparêz bû; bavê wî, Captain William J. Miller, di Şoreşa Amerîkî de şer kiribû û paşê bûbû kaptan di mîlîsên eyaleta New Yorkê de. Dayika wî, Paulina Phelps Miller, keça weizekî Baptist bû ku bi weazên xwe yên “sade û li gorî Nivîsarên Pîroz” dihat nasîn. Ev mîrasa dualî ya dindariyê û welatparêziyê di jiyana Miller de şopên kûr hiştin.

Di salên xwe yên ciwaniyê de, Miller ji baweriya Baptist a malbata xwe dûr ket û Deîzmê hembêz kir. Deîzm felsefeyek bû ku Xwedê wekî Afirînerê gerdûnê yê yekemîn didît, lê bawer nedikir ku Xwedê destwerdanê di karûbarên rojane yên mirovan an jî di rêça dîrokê de dike. Ev nêrîneke aqilparêz û hinekî dûr a li hemberî Xwedê bû. Lêbelê, tecrûbeyên jiyanê, bi taybetî xizmeta wî di Şerê 1812an de, dê rê li ber guherîneke kûr a olî di jiyana wî de vekira. Miller di mîlîsên Vermontê de xizmet kir û di Şerê Plattsburghê de (Îlon 1814) beşdar bû. Di vî şerî de, hêzên Amerîkî yên ku ji hêla hejmarî ve kêmtir bûn, serkeftineke mezin li hemberî fîloya Brîtanî bi dest xistin. Miller rizgarbûna xwe û serkeftina Amerîkî ne wekî tesadufek, lê wekî destwerdaneke rasterast a Xwedê şîrove kir. Ev bûyer bû xaleke werçerxanê û destpêka krîzeke giyanî ku wî ji Deîzmê dûr xist.

Piştî şer, Miller vegeriya Low Hampton, New York, û li wir wek cotkar û weizekî laîk di dêra Baptist de xizmet kir. Pêvajoya guherîna wî ya ji Deîzmê ber bi baweriyeke xurt a Încîlî di navbera salên 1812 û 1816an de bi awayekî gav bi gav pêk hat. Ew bi gumanên li ser Deîzmê re rû bi rû ma, bi taybetî li ser înkarkirina jiyaneke paşerojê. Di Gulana 1816an de, ew ji gunehkariya xwe haydar bû û di havîna heman salê de, dema ku weazek dixwend, hestek xurt a kişandina ber bi Mesîh ve tecrûbe kir. Wî Încîl wekî peyxama Xwedê qebûl kir û biryar da ku hemû nakokiyên xuya yên di Încîlê de ji bo xwe çareser bike, yan na dê Deîst bimîne. Ev biryar rê li ber du salên xwendina Încîlê ya dijwar û sîstematîk vekir.

Rêwîtiya kesane ya Miller ji Deîzmê (Xwedayekî aqilî û dûr) ber bi baweriyeke Încîlî ya xurt û bendewariya apokalîptîk, dibe ku neynika rêwîtiya gelek şopînerên wî be. Di serdemeke guherînên civakî yên bilez û bêaramiyê de, lêgerîna wateyeke kûrtir û destwerdaneke Xwedayî ya rasterast ji bo gelek kesan balkêş bû. Guherîna Miller ji Xwedayekî dûr ber bi Mesîhekî ku dê di demek nêzîk de vegere, dikaribû bi kesên ku ji formên olî yên heyî nerazî bûn an jî hest dikirin ku civak ji bo çareserkirina pirsgirêkên xwe hewceyê destwerdaneke Xwedayî ya radîkaltir e, rezonans bike. Baweriya kesane ya Miller, ku ji vê rêwîtiyê derketibû, dê bibe amûreke bihêz a îqnakirinê, û peyama wî ji bo kesên ku di lêgerînên giyanî yên wekhev de bûn, rastîn û balkêş bikira.

Rêbaza Wî ya Şîrovekirina Încîlê

Di encama xwendina xwe ya kûr a Încîlê de, William Miller rêbazeke sîstematîk ji bo şîrovekirina Nivîsarên Pîroz pêş xist. Ew bi baweriyeke xurt nêzîkî Încîlê dibû, û dihesiband ku Încîl otorîteya yekane ya bawerî û pratîka Xiristiyaniyê ye, û ku Nivîsarên Pîroz xwe-rast dikin, yekgirtî ne, û divê bi awayê xwe yê herî eşkere û pratîkî bêne fêm kirin, heya ku sedemek ji metnê bi xwe tune be ku bawer bike sembolek, meselokek, an formeke din a edebî tê bikar anîn. Miller 14 qaîdeyên şîrovekirinê formule kirin, ku wî ew ji bo xwe pir bikêr dîtin û bi gel re parve kirin.

Tabloya 2: Qaîdeyên William Miller yên Şîrovekirina Încîlê (Hilbijartî)

HejmarQaîde (Kurtî)Çavkaniya Încîlî ya Têkildar (Mînak)
1Divê her peyv bandora xwe ya rast li ser mijara ku di Încîlê de tê pêşkêş kirin hebe.Metta 5:18
2Hemû Nivîsarên Pîroz pêwîst in, û dikarin bi xîret û xwendinê bêne fêm kirin.2 Tîmotêyo 3:15-17
4Ji bo fêmkirina doktrînê, hemû Nivîsarên Pîroz ên li ser mijarê bînin cem hev; bila her peyv bandora xwe bike.Îşaya 28:7-29; Lûqa 24:27,44-45
5Divê Nivîsara Pîroz şîrovekarê xwe be, ji ber ku ew bi xwe qaîdeyek e.Zebûr 19:7-11; Metta 23:8-10
8Reqem (fîgur) her tim xwedî wateyeke reqemî ne û di pêxemberîtiyê de pir tên bikaranîn… Roj tê wateya salê.Daniyêl 2:35,44; Ezekiel 4:6
13Ji bo zanîna ka bûyereke dîrokî pêxemberîtiyekê pêk tîne: Ger her peyva pêxemberîtiyê bi awayekî herfî pêk were.Zebûr 21:5; 1 Petrûs 2:6
14Qaîdeya herî girîng ew e ku mirov xwedî bawerî be… baweriyeke ku hewceyê fedakariyê ye.

Çavkanî:

Prensîba herî krîtîk di sîstema şîrovekirina Miller de “prensîba roj-ji-bo-sal” bû, ku li gorî wê rojek di metnên pêxemberîtiyê de wek salek di dema dîrokî ya rastîn de dihat şîrove kirin. Wî ev prensîb ji ayetên wekî Ezekiel 4:6 (“Min her rojek ji bo salekê ji te re diyar kiriye”) û Hejmar 14:34 derxist. Ev prensîb ji bo hesabên wî yên demjimêrî yên li ser dawiya dinyayê û hatina duyemîn a Mesîh bingehîn bû. Pêşxistina van “qaîdeyan” ji bo şîrovekirina Încîlê, nemaze sepandina prensîba roj-ji-bo-sal li ser hejmarên pêxemberîtiyê, hewayek ji rastbûn û misogerbûna zanistî dida pêxemberîtiyên Miller. Ev aqilmendiya xuya di serdemeke ku di bin bandora ramana Ronakbîriyê de bû de pir balkêş bû, her çend ew li ser metnên apokalîptîk dihat sepandin. Miller ne tenê bi awayekî bêserûber dîrokan hildibijart; wî sîstemeke bi “qaîdeyan” pêş xistibû. Ev sîstem, ku hesabên matematîkî yên li ser bingeha hejmarên Încîlî (wek Daniyêl 8:14, 2300 roj/sal) bi kar dianî, objektîf û metodîk xuya dikir. Îdîaya ku “Divê Nivîsara Pîroz şîrovekarê xwe be” sîstemeke xweser û verastkirî pêşniyar dikir, ku şîroveya subjektîf ji holê radikir (her çend bi îronîkî, sîstema wî bi xwe şîroveyek bû). Ev nêzîkatiya “zanistî” an “sîstematîk” a li hemberî pêxemberîtiyê dê kesên ku li misogerbûnê û bingeheke aqilane ji bo baweriyê digeriyan bikişanda, û ew ji îdîayên tenê hestyarî an mîstîk cuda dikir. Îroniya trajîk ew e ku ev sîstema “aqilane” rê li ber bendewariyeke kûr a neaqilane (dawiya dinyayê di rojeke diyarkirî de) û di dawiyê de, miradşkîna Mezin vekir. Ev yek potansiyela xetereyên sepandina rêbazên pseudo-zanistî li ser pirsên teolojîk destnîşan dike.

Hesabkirina Hatina Duyemîn a Mesîh li ser bingeha Daniyêl 8:14

Bi bikaranîna rêbaza xwe ya şîrovekirinê û bi taybetî prensîba roj-ji-bo-sal, William Miller bal kişand ser ayeta Daniyêl 8:14: “Û wî ji min re got: Heta du hezar û sêsed êvar û sibehê; hingê perestgeh wê bê paqij kirin.”. Miller ev ayet wekî kilîta têgihiştina dema hatina duyemîn a Mesîh dît.

Wî “2300 rojên” sembolîk (an “êvar û sibeh”) wek 2300 salên rastîn şîrove kir. Paşê, wî lêkolîn kir ka “perestgeh” çi ye û “paqijkirina perestgehê” tê çi wateyê. Ew gihîşt wê encamê ku “perestgeh” erd an dêr e, û “paqijkirina perestgehê” tê wateya paqijkirina dinyayê ji guneh bi agirê hatina duyemîn a Mesîh.

Gava herî girîng a din destnîşankirina xala destpêkê ya dema 2300-salî bû. Piştî lêkolînên berfireh, Miller destnîşan kir ku ev dem di sala 457 B.Z. de bi fermana Padîşahê Faris Artaxerxes I ji bo ji nû ve avakirin û restorekirina Orşelîmê (wek ku di Ezra 7 de tê behs kirin) dest pê kiriye. Bi lê zêdekirina 2300 salan li ser 457 B.Z. (bihesibînin ku ji B.Z. ber bi A.D. ve derbasbûn hewceyê sererastkirinê ye ji ber ku sala sifir tune ye), Miller gihîşt wê encamê ku dema 2300-salî dê li dora salên 1843-1844 A.D. bi dawî bibe. Ji ber vê yekê, wî pêşbînî kir ku hatina duyemîn a Mesîh û paqijkirina perestgehê (dawiya dinyayê) dê di wê heyamê de pêk were. Di destpêkê de, ew bi awayekî giştî behsa “nêzî sala 1843” dikir , û paşê ev dem wekî sala Cihûyan a ku di navbera 21ê Adara 1843an û 21ê Adara 1844an de ye, zelaltir kir.

4. Tevgera Millerî: Serhildan û Belavbûn

Mezinbûna Tevgerê û Profîla Şopîneran

Piştî ku William Miller gihîşt encamên xwe yên li ser nêzîkbûna hatina duyemîn a Mesîh, wî di destpêkê de dudilî bû ku van nêrînan bi giştî parve bike. Lêbelê, di sala 1831an de, wî dest bi weazên giştî kir, pêşî li dêrên piçûk ên li gundewarên New York, New England, û heta li Kanadayê jî. Peyama wî ya li ser dawiya dinyayê ya nêzîk zû bala gelek kesan kişand. Di destpêkê de, şopînerên wî bi giranî ji mezhebên Protestan ên heyî yên wekî Baptist, Metodîst, û Kongregasyonalîst bûn. Ev nîşan dide ku peyama Miller di nav Xiristiyanên ku jixwe di çarçoveya dêrên xwe de çalak bûn de rezonans dît.

Tevger bi lez mezin bû. Tê texmîn kirin ku heta sala 1844an, William Miller bi xwe ji nêzîkî 500,000 kesan re axivîbû , û tevgerê di navbera 50,000 û 100,000 şopînerên dilsoz (“Millerî”) de kişandibû. Ev hejmarên girîng belavbûna berfireh û bandora kûr a peyama apokalîptîk a Miller nîşan didin. Şopîner ji çîn û paşxaneyên civakî yên cihêreng bûn, her çend tevger bi taybetî li eyaletên New England û Mid-Atlantic xurt bû. Profîla civakî û demografîk a Milleriyan cihêrengiyek berbiçav nîşan dide, ku tê de gelê Reş ê azad û heta yên koledar jî hebûn , ku ev yek dê di beşeke taybet de bi hûrgilî were vekolîn. Tevgera Millerî, bi rêya weşanên xwe yên gihîştî û civînên giştî yên mezin, bendewariya apokalîptîk “demokratîze” kir. Ew êdî ne tenê mijara teolog û elîtan bû, lê bûbû fenomeneke populer ku mirovên asayî tevlî dikir. Miller bi xwe cotkar bû, ne teologek bi perwerdehiya fermî , û peyama wî wekî tiştekî ku ji hêla mirovên asayî ve dikare were fêm kirin dihat pêşkêş kirin. Ev yek, ligel weşanên Himes ên ku ji bo girseyan dihatin armanc kirin û civînên kampê yên beşdarî û hestyarî, bû sedem ku Millerîzm bibe tevgereke girseyî. “Dawiya dinyayê” bûbû mijarek nîqaşa giştî û amadekariya kesane ji bo beşek girîng a nifûsê, ku ev jî meyleke berfireh a tevlêbûna olî ya populer di dema Hişyarbûna Mezin a Duyemîn de nîşan dide.

Rola Joshua V. Himes: Pêşvebirin, Rêvebirin, û Fînanskirin

Serkeftin û belavbûna Tevgera Millerî bi awayekî mezin bi kesayetiya Joshua V. Himes ve girêdayî bû. Himes, wezîrekî Xiristiyan (Christian Connexion) û reformerek radîkal, piştî ku di sala 1839an de bi Miller re hevdîtin kir û bi peyama wî qanih bû, bû “pêşvebir, rêvebir, û fînansorê sereke” yê tevgerê. Ew di veguherandina vejîna herêmî ya Miller bo tevgereke neteweyî de roleke bêhempa û krîtîk lîst. Himes xwedî jêhatîbûnên rêxistinî û pêşvebirinê yên awarte bû. Wî Miller wekî serokê giyanî û teolojîk ê tevgerê didît, lê bi xwe bû serokê rêxistinî yê de facto.

Himes bû weşanger û rêvebirê gera Miller, ders û konferans li bajarên mezin ên Perava Rojhilat ên wekî Boston, New York, Philadelphia, Baltimore, û Washington, D.C. organîze kirin. Wî “seferberiyeke medyayî ya bêhempa” bi rê ve bir, bi bikaranîna teknolojiyên ragihandinê yên herî dawî yên wê serdemê û stratejiyên bazirganiyê yên nûjen. Qabiliyetên wî yên wekî ragihînerekî îqnakar, karsazekî wêrek, û rêberekî êrîşkar ji bo destkeftiyên wî yên girîng di nav tevgerê de kilît bûn.

Rêbazên Belavkirinê: Weşan, Civînên Kampê, û Dersan

Joshua V. Himes û William Miller bi hev re rêbazên cihêreng û bibandor ji bo belavkirina peyama Adventê bi kar anîn. Peyama Millerî, bi lezgînî û taybetmendiya xwe, ji bo perestgeha medyaya çapê ya ku di salên 1840î de geş dibû, pir guncaw bû. Jêhatiya Himes di naskirin û îstismarkirina vê sînerjiyê de bû, ku ramanên weizekî herêmî veguherand tevgereke girseyî.

  • Weşan (Publications): Himes hêza çapemeniyê ya ku bi saya enerjiya hilmê di çapkirin û veguhastinê de berfireh bûbû, baş nas dikir. Tenê du meh piştî ku ew bi doza Miller re dilsoz bû, wî dest bi weşana rojnameya Signs of the Times kir, ku ji 20ê Adara 1840an û pê de du caran mehê dihate weşandin. Himes bêyî meaş edîtoriya rojnameyê dikir û ji bo komkirina aboneyan û peydakirina ajanan ji bo firotina wê li ser komîsyonê berpirsiyar bû. Heta dawiya sala 1840an, 1,500 abone hebûn, û heta 15ê Çileya 1842an, ev hejmar gihîşt 5,000 aboneyan, ku tê texmîn kirin 50,000 xwendevanên wê hebûn. Signs of the Times di avakirina tevgera Adventîst de wekî rêxistineke parachurch (li derveyî dêrên fermî) roleke krîtîk lîst, û Xiristiyanên ji mezhebên cihêreng li dora peyamek hevpar kom kir. Himes her weha weşanên demkî yên din jî ji bo ragihandin û xurtkirina civînan li deverên taybetî û ji bo xurtkirina torên herêmî yên bawermendan bi kar anî. Mînakên van weşanan Midnight Cry li New York City (rojane 10,000 kopî, gelek ji wan belaş ji wezîran re dihatin dayîn), Trumpet of Alarm! li Philadelphia, Second Advent of Christ li Cleveland, û Western Midnight Cry!!! li Cincinnati bûn. Her çend kesên din edîtoriya van rojnameyên herêmî dikirin jî, Himes pêşvebir û fînansorê giştî bû. Ji bilî rojnameyan, pirtûk û broşûr jî bi berfirehî hatin weşandin. Di sala 1841an de, Himes “biyografiyeke kampanyayê” weşand ku bîranîn û nivîsên Miller tê de bûn. Wî her weha dest bi rêzeya Second Advent Library kir, ku ji nêzîkî 50 rîsaleyên ji broşûrên piçûk heta pirtûkan pêk dihat. Ji bo peyameke kurttir, rêzeya Words of Warning, ku ji 36 broşûrên li ser yek rûpelekê hatibûn çapkirin, bi sed hezaran hate belav kirin. Wî her weha stranpirtûkek bi navê The Millennial Harp di sala 1842an de weşand. Himes teknîkên nûjen ên belavkirinê jî bi kar anî; wî alîgir seferber kirin da ku “Pirtûkxaneyên Adventa Duyemîn” li bajaran ava bikin, ku edebiyat belaş li ser bingeha deynkirin-û-vegerandinê pêşkêş dikirin. Pakêtên edebiyatê ji postevanan re dihatin şandin da ku li kesên ku nameyên xwe distandin belav bikin, û ji efserên keştiyan dihat xwestin ku edebiyatê li benderên cîhanê bihêlin da ku bigihîje navendên mîsyonerên Protestan. Van weşanan nasnameyeke hevpar, hestek lezgîniyê, û toreke di navbera bawermendên li herêmên cihêreng de afirand.
  • Konferansên Giştî (General Conferences): Wekî beşek girîng a rêxistinî, Himes rêzeyek “konferansên giştî” da destpêkirin. Ya yekem ji van konferansan di 14-15ê Cotmeha 1840an de li Boston hate lidarxistin. Himes bi eşkereyî diyar kir ku mebest ne avakirina rêxistineke olî ya nû ye, lê belê xurtkirina danûstandina ramanan û pêşwazîkirina kesên ku li ser dema û awayê Adventê nêrînên wan cihê bûn. Armanca van konferansan “perwerdekirin û yekkirina” bawermendan, pêşxistina lêkolîna bingeha Încîlî ya “Adventa nêzîk”, hêsankirina toran, komkirina fonan, û hevrêzkirina hewldanên ji bo belavkirina peyamê bû. Vê yekê hevgirtin û lez da tevgerê û pozîsyona Himes wekî rêberê taktîkî xurt kir. Himes bi gelemperî konferans vedikir, armanc destnîşan dikir, çavdêriya hilbijartina efseran dikir, peyamên rêberên ne amade (di nav de Miller) dixwend, pêşniyarên ji bo fonan an planên çalakiyê dida, û weazên dawî dida. Nêzîkî 15 konferansên giştî yên din, ligel gelek konferansên herêmî, di salên 1841 û 1842an de bi lez li pey hev hatin.
  • Civînên Kampê (Camp Meetings): Di Gulana 1842an de, konferanseke giştî li Boston bang kir ku rêzeyek civînên kampê bêne lidarxistin da ku “qîrîna nîvê şevê” bi awayekî berfirehtir bê bihîstin. Van civînan, ku jixwe di çarçoveya Hişyarbûna Mezin a Duyemîn de populer bûn, ji bo Tevgera Millerî jî bûn platformeke girîng. Himes berpirsiyariya avakirin û fînansirkirina “kona mezin” girt ser xwe, ku dihat îdîakirin ku têra 3,000 heta 5,000 kesan dike û bi xwe bûbû navendeke balkêşiyê. Kapasîteya wê ya texmînkirî heta 6,000 kesî berfireh bû dema ku ew digeriya, û girseyên zêde dikişand. Civîna mezin a kampê ya li East Kingston, New Hampshire, di Hezîrana 1842an de, dora 7,000 heta 10,000 kes kişand. Van civînên kampê piraniya enerjî û coşa tevgerê kişandin ser xwe û ji bo kesên ku bersiv didan peyama Adventa Duyemîn, navendeke fizîkî ji bo pêşxistina hestek nasnameya hevpar peyda kirin. Di van civînan de weaz dihatin dayîn, stran dihatin gotin, û biryarên ku dîroka 1843an ji bo vegera Mesîh piştrast dikirin, dihatin girtin.
  • Dersên Miller (Miller’s Lectures): William Miller bi xwe jî bi berfirehî gera dersan li dar xist, li sedan dêr û civînên vejînê li seranserê herêmê axivî. Axaftinên wî yên bi hêz û îqnakar hem girseyên coşdar ên şopîneran û hem jî rexnegirên dijminane dikişandin. Ew bi şêwazek rasterast û hestyarî bang li guhdaran dikir ku ji bo dawiya dinyayê amade bibin.

Bi vî awayî, bi saya hewldanên bêwestan ên Miller di weazdayînê de û jêhatiya rêxistinî û medyayî ya Himes, Tevgera Millerî di demek kurt de li seranserê Dewletên Yekbûyî belav bû û bû yek ji tevgerên olî yên herî balkêş û nîqaşkirî yên serdema xwe.

5. Pêşveçûna Pêxemberîtiyê: Rêya ber bi 22ê Cotmeha 1844an

Pêşbîniyên Destpêkê û Revîzyon

Wekî ku berê hate behs kirin, William Miller di destpêkê de pêşbînî kiribû ku Mesîh dê “nêzî sala 1843” vegere. Ev pêşbîniya giştî paşê wekî heyama di navbera 21ê Adara 1843an (destpêka sala Cihûyan a wê demê li gorî hesabên wî) û 21ê Adara 1844an de hate zelal kirin. Gava ku ev heyam bêyî bûyereke berbiçav derbas bû, Miller û şopînerên wî bi miradşkîneke destpêkê re rû bi rû man, lê piraniya wan baweriya xwe bi tevahî winda nekirin. Miller bi xwe di 2ê Gulana 1844an de xeletiya xwe di hesabkirina dema teqez de qebûl kir, lê israr kir ku ew hîn jî bawer dike ku roja Xudan nêzîk e, “hetta li ber derî ye”.

Piştî têkçûna pêşbîniya Adara 1844an, dîrokek nû ya kurt – 18ê Nîsana 1844an – li ser bingeha salnameya Cihûyên Karaît (ku ji salnameya Rabbînîk a ku piranî dihat bikaranîn cuda bû) hate pejirandin. Lêbelê, ev dîrok jî bêyî hatina Mesîh derbas bû. Piştî vê miradşkîna duyemîn, Joshua Himes di rojnameya Advent Herald a 24ê Nîsanê de nivîsand ku hemû “demên çaverêkirî û ragihandî” derbas bûne û qebûl kir ku ew di “dema teqez a bidawîbûna dema pêxemberîtiyê de şaş bûne”.

Her dîrokek têkçûyî, li şûna ku tevgerê ji bo alîgirên wê yên bingehîn bi tevahî hilweşîne, rê li ber xwendina zexmtir, şîroveyên nû, û pabendbûneke nû, pir caran tundtir, bi rêzek demkî ya revîzekirî vekir. Ev yek qalibek psîkolojîk a zêdekirina pabendbûnê di pergalên baweriyê yên bi rîskek bilind de nîşan dide. Li şûna devjêberdana berfireh piştî gelek têkçûnan, şîroveyek nû, pir taybetî, û ji hêla tîpolojîk ve “kûrtir” ji Samuel Snow derket: “peyama meha heftan” ji bo 22ê Cotmeha 1844an. Ev peyama nû bi “lezbûneke bêhempa” belav bû û “hêviya wan ji nû ve zindî kir”. Ev yek pêşniyar dike ku miradşkînên berê, li şûna ku baweriyê ji bo bingeha tevgerê qels bikin, birçîbûnek ji bo têgihiştineke “rasttir” afirandibû. Qebûlkirina dîroka Snow, heta ji hêla Miller bi xwe ve di dawiya lîstikê de , dilxwaziyek ji bo hembêzkirina hesabên nû yên ku dixuya ku xeletiyên berê çareser dikin nîşan dide, bi vî rengî veberhênana di pilana pêxemberîtiyê ya giştî de kûr dike. Ev çerx ji bo têgihiştina avabûna tund a ber bi dîroka dawî ve krîtîk e.

Samuel S. Snow û “Peyama Meha Heftemîn”

Di nav vê atmosfera miradşkîn û lêgerîna bersivan de, kesayetek bi navê Samuel S. Snow derket pêş. Di Tebaxa 1844an de, li civîneke kampê li Exeter, New Hampshire, Snow şîroveyek nû û bibandor pêşkêş kir, ku di nav Tevgera Millerî de wekî “peyama meha heftemîn” an “qîrîna nîvê şevê ya rastîn” hat nasîn. Ev şîrove dê bibe sedema lûtkeya dawî ya bendewariya Milleriyan.

Snow, di nîqaşeke tevlihev a li ser bingeha tîpolojiya Nivîsarên Pîroz û hesabên salnameyî de, arguman kir ku “paqijkirina perestgehê” ya ku di Daniyêl 8:14 de tê behs kirin, bi Roja Kefaretê ya Cihûyan (Yom Kippur) re têkildar e, ku di roja dehemîn a meha heftemîn a salnameya Cihûyan (Tishri) de tê pîroz kirin. Bi bikaranîna salnameya Cihûyên Karaît, ku wî bawer dikir ku hesabkirina Încîlî rasttir temsîl dike, Snow destnîşan kir ku ev dîrok di sala 1844an de dê bikeve 22ê Cotmehê. Ji ber vê yekê, wî ragihand ku Mesîh dê di “roja dehemîn a meha heftemîn a sala niha, 1844” de, ango di 22ê Cotmeha 1844an de, vegere.

Ev “peyama meha heftemîn” bi lezeke bêhempa û wekî “agirê çolê” di nav Milleriyên ku ji miradşkînên berê westiyabûn de belav bû. Wê hêviyên wan ji nû ve zindî kir û hestek lezgînî û misogerbûnê ya nû afirand. Civînên kampê bi coşeke nû hatin lidarxistin, û bawermendan bi baweriyeke xurt xwe ji bo dawiya dinyayê amade kirin. Destwerdana “peyama meha heftemîn” a Samuel Snow dikare wekî mînakek “ronahiya nû” an peyxameke din were dîtin ku tevgereke ku bi miradşkînê re rû bi rû maye ji nû ve enerjîze kir. Ev dînamîk di komên ku li benda bûyereke veguherîner a nêzîk in de gelemperî ye. Tevger piştî miradşkînên bihara 1844an bi krîzekê re rû bi rû mabû , û coş dibe ku kêm bûbû. Şîroveya Samuel Snow, ku li ser bingeha pergalek salnameyî ya cihê (Karaît) û tîpolojiyek (Roja Kefaretê) bû, hesabek nû, ku dixuya rasttir e, pêşkêş kir. Ev ne tenê sererastkirinek piçûk bû, lê “şîroveyek nû” bû , ku wekî “qîrîna nîvê şevê ya rastîn” hate binav kirin, ku tê vê wateyê ku ew têgihiştineke kûrtir bû. Qebûlkirina bilez pêşniyar dike ku wê hewcedariyek ji bo hestek nû ya misogerbûn û rêberiya Xwedayî piştî têkçûnên berê pêk anî. Ev qalibê “ronahiya nû” ya ku “xeletiyên” pêxemberîtiyê yên berê çareser dike, dihêle ku tevgerek baweriya xwe ya bingehîn bi bûyereke nêzîk biparêze dema ku xwe bi pêxemberîtiyên têkçûyî re adapte dike, pir caran bi îdîaya ku têgihiştineke kûrtir hatiye peyxam kirin.

William Miller bi xwe tenê du-sê hefte berî dîroka 22ê Cotmehê ev peyama nû qebûl kir. Ew ji ber “delîlên xebata Ruhê Xwedê di wê tevgerê de” û coşa ku di nav şopîneran de afirandibû, qanih bû. Bi vî awayî, hemû hêvî û bendewariyên Tevgera Millerî li ser yek dîrokek teqez kom bûn: 22ê Cotmeha 1844an.

6. miradşkîna Mezin: 22ê Cotmeha 1844an

Amadekariyên Şopîneran

Gava ku dîroka 22ê Cotmeha 1844an nêzîk dibû, di nav civakên Millerî de hestek bendewarî û amadekariyeke xurt hebû. Gelek şopîneran, bi baweriyeke tam ku dinya dê bi dawî bibe û Mesîh dê vegere, dest bi amadekariyên dawî kirin. Hinek ji wan kar û barên xwe yên rojane terikandin, zeviyên xwe bê çandinî hiştin, û mal û milkên xwe firotin an jî belav kirin. Armanca wan ew bû ku ji hemû girêdanên dinyayî xilas bibin û bi tevahî ji bo hevdîtina bi Mesîh re amade bin. Li bajarê Harvard, Massachusetts, zilamek çêlekên xwe “bi qurbaniyek mezin” firot, ji ber ku bawer dikir ku piştî “hilkişîna wî” kesek namîne ku li wan xwedî derkeve. Jinan li herêma Worcester porê xwe jêkirin, xemlên xwe yên wekî zêr û zîvan avêtin, û di hin rewşan de, her tiştê ku xwediyê wan bûn, dan an firotin. Hinekan mobîlyayên xwe şikandin, û digotin ku êdî hewcedariya wan bi mase, kursî, an nivînan namîne.

Li gorî hin vegotinên populer ên wê demê, hin Milleriyan kincên spî yên taybet, ku wekî “kincên hilkişînê” (ascension robes) dihatin binavkirin, ji bo xwe amade kiribûn. Tê gotin ku hinek ji wan li serê çiyayan an jî li ser daran kom bûn, bi hêviya ku dema Mesîh were, ew ê nêzîktirî bihuştê bin û zûtir bêne hilkişandin. Her çend dibe ku hin ji van vegotinan ji hêla rexnegiran ve hatibin zêdekirin an karîkaturîzekirin jî, ew asta bawerî û bendewariya xurt a ku di nav beşek ji şopîneran de hebû nîşan didin. Di bihara 1844an de, dîtina kometeke mezin ku di nava rojê de li esmanê Massachusettsê diçirisî, wekî nîşaneke pêxemberîtiyê hate şîrove kirin û baweriya bi pêşbîniyên Miller xurt kir, û hejmara bawermendan zêde kir. Van kiryaran, ku fedakariyên kesane û civakî yên mezin nîşan didin, kûrahiya baweriya Milleriyan û lêçûna mirovî ya ku dê bi têkçûna pêxemberîtiyê re rû bidaya, destnîşan dikin.

Roja Hatinê ya Çaverêkirî û Nebûna Bûyerê

Di 22ê Cotmeha 1844an de, bi deh hezaran Millerî li seranserê Dewletên Yekbûyî, bi taybetî li New England û eyaletên derdorê, bi kelecaneke mezin û dilekî tijî hêvî li benda vegera Mesîh û dawiya dinyayê sekinîn. Civînên duayê hatin lidarxistin, stranên olî hatin gotin, û bawermendan hevdu teşwîq dikirin ku di baweriya xwe de qayîm bimînin. Saet derbas bûn, roj ber bi êvarê ve çû, û di dawiyê de nîvê şevê jî derbas bû. Lêbelê, tiştek ji wan tiştên ku bi awayekî xurt dihatin çaverê kirin, neqewimî. Mesîh xuya nebû, erd nehejî, û dinya bi dawî nebû. Bêdengiyeke giran şûna coş û kelecana bendewariyê girt.

Bandora Yekser a Hestyarî, Psîkolojîk, û Civakî li ser Bawermendan

Nebûna bûyera çaverêkirî di nav şopînerên Miller de bû sedema şok, miradşkîneke kûr, şikestin û matmayîneke mezin. Ev bûyer di dîrokê de wekî “miradşkîna Mezin” (The Great Disappointment) hat binavkirin. Henry Emmons, yek ji Milleriyan, serpêhatiya xwe ya wê rojê û roja piştî wê wiha vedibêje: “Min tevahiya Sêşemê [22ê Cotmehê] li bendê ma û Îsayê delal nehat;—Min tevahiya sibeha Çarşemê li bendê ma, û laşê min wek her carê saxlem bû, lê piştî saet 12an min dest bi hestkirina sistbûnê kir, û berî ku tarî bikeve, hewcedariya min bi kesekî hebû ku alîkariya min bike da ku ez rabim odeya xwe, ji ber ku hêza min a xwezayî pir zû ji min diçû, û ez du rojan bê êş sist û bêhêz mam—nexweşê miradşkînê.”. Ev vegotin kûrahiya travmaya hestyarî û psîkolojîk a ku bawermendan jiyaye, bi awayekî berbiçav nîşan dide.

Gelek bawermend xwe şermezar, xapandî û terikandî hîs kirin. Hêviyên wan ên herî mezin û baweriyên wan ên herî kûr hatibûn pûç kirin. Rêber û şopîner bi giştî matmayî û bêhêvî mabûn. Reaksiyonên li hemberî vê miradşkînê cihêreng bûn. Hinek ji bawermendan hîn jî bi israr li benda vegera rojane ya Mesîh man, û bawer dikirin ku dibe ku tenê hesabek piçûk a xelet hebe. Hinekan dîrokên nû ji bo hatina Mesîh pêşniyar kirin, wek Nîsan, Tîrmeh, an Cotmeha 1845an. Hinekên din teorîze kirin ku dinya ketiye “Şemiya Mezin” (hezar saliya heftemîn) û ji ber vê yekê divê kesên xilasbûyî dev ji kar berdin. Hinekên din jî, li ser bingeha gotinên Îsa di Marqos 10:15 de (“Bi rastî ez ji we re dibêjim, kî ku Padîşahiya Xwedê wekî zarokekê qebûl neke, ew ê nekeve nav wê.”), dest bi tevgerên zaroktî kirin. Lêbelê, piraniyek mezin a şopîneran bi tenê dev ji baweriyên xwe yên Millerî berdan û hewl dan ku jiyana xwe ya ku ji ber bendewariya apokalîptîk têk çûbû, ji nû ve ava bikin. Hinek ji wan vegeriyan dêrên xwe yên berê, û hejmareke girîng jî tevlî civata Shakeran bûn, ku ew jî tevgereke olî ya wê serdemê bû. Baweriya bi pêxemberîtiya Millerî ne baweriyeke rûserî bû, lê ji bo gelekan rêgezek jiyanê ya tevahî bû. Ji ber vê yekê, “miradşkîna Mezin” krîzeke hebûnî ya kûr bû, ne tenê şaşiyeke teolojîk.

Tinazên Gel û Bûyerên Tundûtûjiyê li Dijî Milleriyan

Piştî miradşkîna Mezin, Millerî ne tenê bi êşa xwe ya hundurîn re, lê her weha bi tinaz, heqaret û heta tundûtûjiya ji hêla gel ve jî rû bi rû man. William Miller di nameyekê de ji Joshua Himes re di 18ê Mijdara 1844an de nivîsand: “Hinek bi tinazî dipirsin, ‘Ma hûn neçûn jor?’ Heta zarokên piçûk ên li kuçeyan jî bi berdewamî ji rêwiyan re diqîrin, ‘Ma bilêteke we heye ku hûn biçin jor?’ Çapemeniya giştî, yên herî moda û populer […] bi awayê herî şermane karîkaturên ‘kincên spî yên pîrozan,’ Peyxam 6:11, ‘çûna jor,’ û roja mezin a ‘şewitandinê’ çêdikin. Heta mînberên dêran jî bi dubarekirina raporên skandal û derewîn ên di derbarê ‘kincên hilkişînê’ de têne pîs kirin, û keşîş hêz û pênûsên xwe bikar tînin da ku kataloga tinazan di weşanên herî skandal ên rojê de tije bikin.”.

Ji bilî tinazên devkî û nivîskî, bûyerên tundûtûjiya fizîkî jî li dijî Milleriyan qewimîn. Dêreke Milleriyan li Ithaca, New York hate şewitandin, û du dêrên din li Dansville û Scottsville hatin xerakirin û talan kirin. Li Loraine, Illinois, girseyeke hêrsbûyî bi daran û kêran êrîşî civata Milleriyan kir. Komeke Milleriyan li Toronto, Kanada, bi qîr û pûş hatin nixumandin (tarred and feathered), ku ev yek şêweyek şermezarkirina giştî ya hovane bû. Her weha gule li komeke din a Kanadayî ya ku di maleke taybet de civiyabû, hatin reşandin. Ev berteka civakî ya tund dikare wekî celebek qurbanîkirina civakî were fêm kirin. Civaka serdest, dibe ku ji ber ku xwe di bin tehdîdê de hîs dikir an jî bi tenê hedefeke hêsan di komeke ku pêxemberîtiyên wê yên radîkal bi awayekî ewqas eşkere têk çûbûn de dîtibû, bi tinazkirin û çewisandina koma “derketî” re norm û sînorên xwe ji nû ve piştrast kir. Milleriyan baweriyên ku ji bendewariyên civakî yên serdest bi awayekî radîkal cuda bûn (dawiya dinyayê ya nêzîk) dipejirandin. Amadekariyên wan ên giştî (kincên spî, komcivînên li ser giran) ew pir xuya û cihê kiribûn. Dema ku pêxemberîtî têk çû, ew bêparastin man. Berteka giştî “tinaz,” “karîkaturkirin,” û “raporên skandal û derewîn” dihewand. Ev ji nakokiyek tenê wêdetir e; ew tinazkirineke çalak e. Tundûtûjiya fizîkî jî pêk hat: dêr hatin şewitandin, girseyan êrîş kirin. Vê berteka civakî xizmetî van armancan kir: a) cezakirina komê ji ber ku “şaş” bû û bû sedema aloziyê/xemgîniyê, b) xurtkirina baweriyên civakî yên serdest bi dijberkirina wan bi baweriyên “têkçûyî” yên Milleriyan re, û c) ji nû ve avakirina nîzama civakî piştî kêşeya ku ji hêla tevgera apokalîptîk ve hatibû derxistin. Millerî bûn “yên din” ên eşkere ku li hemberî wan “normal” dikaribû were pênase kirin.

7. Encamên Piştî Bûyerê: Qeyran, Parçebûn û Ji Nû Ve Şîrovekirin

Qeyrana Baweriyê û miradşkîn

Bêguman, miradşkîna Mezin di nav civaka Millerî de bû sedema qeyraneke baweriyê ya kûr û berfireh. Baweriya ku bi salan hatibû avakirin û bi hêviyeke mezin hatibû pêşwazîkirin, di şevekê de hilweşiya. Piraniya şopîneran, piştî ku bi rastiya tal a pêknehîna pêxemberîtiyê re rû bi rû man, dev ji tevgerê berdan. Hêviyên wan ên ji bo xilasiya nêzîk û dawiya dinyayê bi awayekî trajîk pûç bûn. Tevgera Millerî, ku carekê bi deh hezaran kes li dora xwe kom kiribû, bi xwe perçe bû û di demek kurt de bi awayekî berbiçav hilweşiya. Lêbelê, wekî ku dê di beşên paşê de were dîtin, şaxek ji van şopînerên bêhêvîbûyî dê ji nû ve xwe organîze bikin û di dawiyê de Dêra Adventistên Roja Heftemîn a nûjen ava bikin.

Parçebûn û rêyên teolojîk ên cihêreng ên ku piştî miradşkînê hatin girtin, prensîba kêmkirina disonansa kognîtîf bi awayekî zelal nîşan didin. Li hemberî piştrastnekirineke bihêz a baweriya xwe ya bingehîn, komên cihêreng stratejiyên cihêreng pejirandin – ji redkirina eşkere ya dîrokê (Adventîstên Albany) heta ruhanîkirina bûyerê (Ruhanîparêz) heta ji nû ve şîrovekirina xwezaya bûyerê (paşê Adventîstên Şemiyê) – hemû di hewldanekê de ji bo têgihiştina krîzê û parastina hin şêweyek ji nêrîna xwe ya cîhanê.

Teoriya “Deriyê Girtî”

Yek ji yekemîn hewldanên teolojîk ji bo têgihiştin û şîrovekirina miradşkîna Mezin, derketina teoriya “Deriyê Girtî” (Shut-Door Theory) bû. Ev teorî bi taybetî ji hêla Joseph Turner û Apollos Hale ve hate populer kirin û di nav beşek ji Milleriyên ku hîn jî li wateyekê digeriyan de hate pejirandin.

Ev teorî li ser bingeha mesela deh keçan a di Metta 25:1-13 de ava bûbû, ku beşeke Încîlê ya ku ji bo Milleriyan pir girîng bû. Di vê meselê de, dema ku zava tê, derî li ser keçên bêaqil ên ku ne amade bûn tê girtin. Şîrovekarên “Deriyê Girtî” arguman kirin ku “deriyê girtî” sembola dawiya dema îmtîhanê an probehiyê (probation) ye. Li gorî vê nêrînê, di 22ê Cotmeha 1844an de, her çend Mesîh bi awayekî xuya venegeriyabe jî, bûyereke girîng a giyanî qewimîbû: deriyê xilasiyê li ser kesên ku heta wê demê Mesîh qebûl nekiribûn, hatibû girtin. Keçên biaqil (bawermendên rastîn ên Millerî) ketibûn hundurê “dawetê”, dema ku keçên bêaqil û hemû yên din li derve mabûn û êdî derfeta xilasiyê ji bo wan nemabû. Apollos Hale û Joseph Turner di Çileya 1845an de di weşana Advent Mirror de ev bawerî bi awayekî xurt parastin, û îdîa kirin ku karê xilasiya giştî di 22ê Cotmeha 1844an de bi dawî bûye, Mesîh bi awayekî giyanî wekî Zava hatibû, keçên biaqil ketibûn şahiya dawetê, û derî li ser hemû kesên din hatibû girtin. Ev şîrove hewldanek bû ji bo parastina girîngiya dîroka 22ê Cotmehê û tecrûbeya Milleriyan, her çend wateya bûyerê bi awayekî radîkal hatibe guhertin.

Lêbelê, teoriya “Deriyê Girtî” di nav hemû Milleriyên mayî de nehate pejirandin û bi demê re qels bû. Gava ku guman li ser girîngiya teqez a dîroka 22ê Cotmehê zêde bûn – heke tiştek xuya neqewimîbû, wê demê têgeha “deriyê girtî” jî bêwate dibû – pejirandina berfireh a vê baweriyê kêm bû. Joshua V. Himes, yek ji rêberên sereke yên Tevgera Millerî, bi tundî li dijî van baweriyên “Deriyê Girtî” derket û ew wekî tundrew û ne li gorî ruhê Mizgîniyê dît.

Konferansa Albany (1845) û Hewldanên Yekîtiyê

Di nav kaos û parçebûna piştî miradşkîna Mezin de, hewldan ji bo ji nû ve komkirin û yekkirina Milleriyên mayî hatin kirin. Joshua V. Himes, ku li dijî teoriya “Deriyê Girtî” û meylên din ên ku wî wekî fanatîk didît derdiket, bi piştgiriya William Miller (ku di vê demê de ji hêla Himes ve hatibû qanih kirin), konferansek ji komên Adventîst ên mayî re organîze kir. Ev konferans, ku wekî Konferansa Albany tê nasîn, di 29ê Avrêla 1845an de li Albany, New York, dest pê kir.

Armanca sereke ya Konferansa Albany ew bû ku Milleriyên ku hîn jî bi nêzîkbûna hatina Mesîh bawer dikirin, xurt bike, li ser rêbazên herî baş ji bo pêşvebirina karê xwe bi yekîtî şêwir bike, û hewldanên xwe ji bo guherandin û xilasiya gunehkaran yek bike. Girîng e ku bê zanîn ku vexwendina konferansê bi eşkereyî tenê ji bo wan Adventîstan bû ku “hîn jî bi baweriya eslî ve girêdayî ne”, û bi vî awayî “Adventîstên Deriyê Girtî” û kesên din ên ku doktrînên nû pêş xistibûn, ji derve hiştin. Hebûna Miller bi xwe ji bo konferansê xaleke girîng a kişandinê bû.

Delegeyên Konferansa Albany, ku di nav wan de rêberên navdar ên Millerî yên wekî Miller, Himes, Elon Galusha, Josiah Litch, û Sylvester Bliss hebûn, sê karên sereke pêk anîn:

  1. Wan daxuyaniyek baweriyê ya deh xalî amade kir, ku tê de baweriya bi nêzîkbûna hatina Mesîh û girîngiya Încîlê wekî rêberê yekane dihat teqez kirin.
  2. Wan planek ji bo mizgîniyê pêş xist, ku tê de rêxistinbûneke xurttir, wek avakirina dibistanên Yekşemê û dersên Încîlê, û tayînkirina hin bawermendan wekî wezîr, dihat pêşniyar kirin.
  3. Wan rêzeyek biryarname derxistin ku tê de bawerî û pratîkên ku wekî tundrew û fanatîk dihatin dîtin, red dikirin. Di nav van de tevgerên wekî şûştina lingan a tevlihev (jin û mêr bi hev re), maçkirina silavê ya mecbûrî, kurkirina porê serî (wek nîşaneke tobekirinê), û tevgerên zaroktî yên ku ji hêla hin komên “Ruhanîparêz” ve dihatin kirin, hebûn.

Koma ku ji Konferansa Albany derket û li dora van biryaran kom bû, wekî Adventîstên Mizgînî (Evangelical Adventists) hat nasîn. Ev kom paşê Dêra Advent Christian (Advent Christian Church) ava kir, ku heta roja îro jî wekî mezhebeke Adventîst a cihê berdewam dike. Konferansa Albany hewldanek ji hêla fraksiyonek (şopînerên Himes û Miller) ve temsîl dike ji bo avakirina “ortodoksiyek” nû û yekkirina kontrola li ser bermahiyên Tevgera Millerî bi pênasekirina baweriyên pejirandî û redkirina “tundrewiyan”. Ev dînamîkek gelemperî ye di tevgeran de piştî krîzek bingehîn an windakirin/bêrûmetkirina rêber/pêxemberîtiyek navendî. Ew hewldanek ji bo danîna sînoran bû: diyarkirina kî “hundur” e (pabendî “baweriya eslî” ya ku ji hêla Albany ve ji nû ve hatibû pênase kirin) û kî “derve” ye. Bi hilberandina daxuyaniyek baweriyê û planek ji bo mizgîniyê, koma Albany hewl da ku navendek nû ya giraniyê û meşrûiyetê ji bo Adventîzmeke cezakirî lê hîn jî hêvîdar biafirîne. Ev yek têkoşînên desthilatdariyê û hewldanên ji nû ve pênasekirina nasnameya tevgerekê piştî ku bingehên wê yên destpêkê dihejin, ronî dike.

Rêyên Teolojîk ên Cihêreng

Wekî ku hate dîtin, miradşkîna Mezin bû sedema parçebûneke kûr di nav Tevgera Millerî de. Ji bilî yên ku bi tevahî dev ji baweriya Adventê berdan, di nav yên ku hîn jî li wateyekê digeriyan de, bi giştî sê komên sereke yên teolojîk derketin holê :

Tabloya 3: Komên Sereke û Pêşketinên Teolojîk piştî miradşkîna Mezin

KomRêberên Sereke (Mînak)Helwesta Teolojîk a SerekeEncama Demdirêj (Mînak)Çavkanî
Adventîstên Albany (Adventîstên Mizgînî)Joshua V. Himes, W. Miller (piştgir)Dîroka 22ê Cotmehê şaş bû, lê hatina Mesîh hîn jî nêzîk e. Redkirina “deriyê girtî” û fanatîzmê.Avakirina Dêra Advent Christian.
Ruhanîparêz (Spiritualizers)(Rêberên cihêreng ên herêmî)Dîroka 22ê Cotmehê û bûyer (hatina Mesîh) rast bûn; Mesîh bi awayekî ruhanî hat. Gelek caran bi fanatîzm û pratîkên tundrew re têkildar bûn.Piraniya koman belav bûn an tevlî komên din bûn.
Adventîstên Şemiyê (Pêşiyên Adventistên Roja Heftemîn)Hiram Edson, Ellen G. White, Joseph Bates (paşê)Dîroka 22ê Cotmehê rast bû, lê bûyer şaş hatibû fêm kirin. Bûyereke girîng li perestgeha ezmanî qewimî. Pîrozkirina Şemiya roja heftemîn.Avakirina Dêra Adventistên Roja Heftemîn.
Bawermendên “Deriyê Girtî”Joseph Turner, Apollos HaleDîroka 22ê Cotmehê rast bû; deriyê probehiyê ji bo kesên ku ne Millerî bûn, hat girtin.Bi demê re ev bawerî qels bû û piraniya alîgirên wê tevlî komên din bûn.

Ev tablo parçebûna tevgerê û cihêrengiya şîroveyên ku piştî krîzê derketin holê, bi kurtasî nîşan dide. Her yek ji van koman hewl dida ku bi awayekî cûda miradşkîna Mezin fêm bike û wateyekê jê re bibîne. Rêya ku ji hêla Adventîstên Şemiyê ve hate girtin, dê bibe ya herî bibandor û mayînde.

8. Derketina Kevneşopiyên Nû yên Adventîst

“Vîzyona Zeviya Genim” a Hiram Edson û Doktrîna Perestgeha Ezmanî

Di nav tevlihevî û miradşkîna ku piştî 22ê Cotmeha 1844an serdest bû, hin kes li şûna ku dev ji baweriya xwe berdin, li têgihiştineke nû geriyan. Yek ji van kesan Hiram Edson bû, cotkarekî Metodîst ji Port Gibson, New York, ku yek ji Milleriyên dilsoz bû. Roja piştî miradşkîna Mezin, ango di 23ê Cotmeha 1844an de, dema ku Edson û hevalekî wî, O.R.L. Crosier, ji bo teselîkirina bawermendên din diçûn, û di nav zeviyek genim re derbas dibûn, Edson tecrûbeyeke giyanî ya girîng jiyand ku paşê wekî “vîzyona zeviya genim” hat binavkirin.

Li gorî vegotina Edson, dema ku ew di nav zeviyê de dua dikir, wî hest kir ku “esman jê re vebûye” û wî dît ku Mesîh, li şûna ku were dinyayê, di 22ê Cotmehê de ketiye beşa duyemîn, ango Cihê Herî Pîroz, ê perestgeha ezmanî, da ku qonaxeke nû ya karê xwe yê kefaretê dest pê bike. Wî fêm kir ku “paqijkirina perestgehê” ya ku di Daniyêl 8:14 de tê behs kirin, ne paqijkirina erdê bi agirê hatina duyemîn bû, lê belê paqijkirina perestgeha li ezmanan bû, ku tê de Mesîh wek Serokkahînê mezin xizmet dike. Ev têgihiştin, ku dîroka 22ê Cotmehê wekî rast û girîng diparast lê xwezaya bûyerê ji nû ve şîrove dikir, bû bingeha doktrîna “perestgeha ezmanî”. Ev yek ji bo koma piçûk a Adventîstên ku paşê dê bibin Dêra Adventistên Roja Heftemîn, xaleke werçerxanê ya teolojîk bû. Pêşketina doktrînên Perestgeha Ezmanî û Lêpirsîna Dadwerî mînakeke berbiçav e ku çawa pêxemberîtiyek taybetî ya têkçûyî (vegera Mesîh a li ser erdê di 1844an de) nehat avêtin lê wekî dema rast ji bo bûyereke cihê, ezmanî ji nû ve hate şîrove kirin. Vê yekê hişt ku girîngiya pêxemberîtiyê ya 1844an were parastin dema ku nebûna bûyera xuya dihat şîrove kirin.

Rola Ellen G. White û Vîzyonên Wê

Di nav koma piçûk a Adventîstên ku li dora têgihiştina perestgeha ezmanî kom bûn de, kesayetek ciwan a bi navê Ellen G. Harmon (ku paşê bi James White re zewicî û wekî Ellen G. White hat nasîn) derket pêş. Di Kanûna 1844an de, demek kurt piştî miradşkîna Mezin, Ellen Harmon, ku wê demê 17 salî bû, dest bi dîtina vîzyonan kir. Van vîzyonan ji hêla gelek Adventîstên Şemiyê yên pêşîn ve wekî peyamên Xwedê û rêberiya îlahî hatin qebûl kirin.

Vîzyonên Ellen G. White gelek caran têgihiştinên li ser perestgeha ezmanî, karê Mesîh wek Serokkahîn, girîngiya pîrozkirina Şemiya roja heftemîn (Saturday) wekî Sabata Încîlî, û mijara berfireh a “Pevçûna Mezin” a di navbera Mesîh û Şeytan de piştrast dikirin û berfireh dikirin. Hînkirinên wê, ku bi giranî li ser bingeha van vîzyonan bûn, alîkariya xurtkirina refên Adventîstên ku ji ber miradşkîna 1844an hejiyabûn û di nav tevliheviyê de mabûn, kir. Ew û mêrê wê, James White, ku ew jî rêberekî girîng ê Adventîst bû, di organîzekirin, weşangerî, û pêşxistina Dêra Adventistên Roja Heftemîn de rolên sereke lîstin. Vîzyonên Hiram Edson û bi taybetî Ellen G. White di peydakirina erêkirina Xwedayî û vegotina hûrgilî ji bo çarçoveya teolojîk a nû (Perestgeha Ezmanî, Lêpirsîna Dadwerî, Şemî) ku di nav Adventîstên Şemiyê de derketibû holê, krîtîk bûn. Ev yek hêza tecrûbeya karîzmatîk di şekildana doktrînê de di serdemên nediyariyê û ji nû ve avabûnê de nîşan dide. Piştî miradşkînê, tevlihevî û hewcedariyek ji bo şîrovekirinê hebû. “Vîzyona zeviya genim” a Hiram Edson têgihiştina destpêkê li ser perestgeha ezmanî peyda kir. Vîzyonên paşê yên Ellen White ev û doktrînên din ên pêşkeftî yên wekî Şemî û Pevçûna Mezin piştrast kirin û berfireh kirin. Ji bo komek bawermendên ku bi têkçûneke mezin a pêxemberîtiyê re têdikoşiyan, peyamên ku wekî îlhama Xwedayî dihatin dîtin (vîzyon) dê giraniyek û otorîteyeke girîng hilgirin. Van vîzyonan alîkariya yekkirina şîroveyên nû, peydakirina pergalek teolojîk a hevgirtî, û yekkirina Adventîstên Şemiyê li dora têgihiştineke hevpar û hestek rêberiya Xwedayî kirin.

Pêşketina Doktrîna Lêpirsîna Dadwerî

Li ser bingeha têgihiştina perestgeha ezmanî û karê Mesîh tê de, doktrîneke din a taybet û navendî ji bo Adventistên Roja Heftemîn pêş ket: doktrîna “Lêpirsîna Dadwerî” (Investigative Judgment). Ev doktrîn, ku wekî “Dadweriya Pêş-Adventê” jî tê zanîn, îdîa dike ku ji 22ê Cotmeha 1844an ve, Mesîh di perestgeha ezmanî de dest bi qonaxeke nû û dawî ya karê xwe yê kefaretê kiriye. Ev qonax lêpirsîna jiyana hemû kesên ku di dirêjahiya dîrokê de îdîa kirine ku bawermendên Xwedê ne, dihewîne.

Li gorî vê doktrînê, ev dadwerî berî hatina duyemîn a Mesîh pêk tê û armanca wê ew e ku bi awayekî fermî destnîşan bike ka kî ji nav kesên ku navê wan di “pirtûka jiyanê” de hatiye nivîsandin, bi rastî xwediyê baweriyeke rastîn bûne û dê bêne xilas kirin. Di vê pêvajoyê de, jiyana her kesî tê vekolîn. Gunehên bawermendên dilsoz ên ku bi rastî poşman bûne û bi xwîna Mesîh wekî kefareta xwe bawer kirine, dê ji tomarên ezmanî bêne jêbirin, û karakterên wan dê li gorî qanûna Xwedê bêne dîtin. Ev doktrîn bi mijara “Pevçûna Mezin” a di navbera Xwedê û Şeytan de ji nêz ve girêdayî ye, ji ber ku ew ne tenê li ser xilasiya mirovan e, lê di heman demê de li ser rastderxistina karakter û dadmendiya Xwedê li ber çavên gerdûnê ye. Lêpirsîna Dadwerî wekî qonaxa dawî ya karê kefaretê yê Mesîh tê dîtin, ku li ser xaçê dest pê kir û piştî hilkişîna Wî li Cihê Pîroz ê perestgeha ezmanî berdewam kir, û di 1844an de bi ketina Cihê Herî Pîroz gihîşt lûtkeya xwe.

Rêxistina Fermî ya Dêra Adventistên Roja Heftemîn

Koma piçûk a Adventîstên ku li dora baweriyên li ser perestgeha ezmanî, Lêpirsîna Dadwerî, û bi taybetî pîrozkirina Şemiya roja heftemîn (Saturday) wekî Sabata Încîlî ya rastîn kom bûn, hêdî hêdî mezin bû û nasnameyeke cihê pêş xist. Pîrozkirina Şemiya roja heftemîn ji bo wan bû nîşaneke girîng a pabendbûna bi hemû emrên Xwedê re.

Di sala 1860an de, piştî nîqaş û şêwirînên berfireh, navê “Seventh-day Adventist” (Adventistên Roja Heftemîn) ji bo vê koma bawermendan hate pejirandin. Ev nav du baweriyên wan ên bingehîn û cihêker nîşan dide: “Roja Heftemîn” ji bo pabendbûna wan bi pîrozkirina Şemiyê wekî Sabatê, û “Adventist” ji bo bendewariya wan a xurt ji bo hatina duyemîn a nêzîk a Mesîh.

Di dawiyê de, Dêra Adventistên Roja Heftemîn bi fermî di Gulana 1863an de li Battle Creek, Michigan, hate damezrandin û rêxistin kirin. Kesayetên girîng ên di avakirin û pêşxistina dêra destpêkê de Hiram Edson, Ellen G. White, û mêrê wê James White, ligel Joseph Bates (ku di pejirandina doktrîna Şemiyê de roleke sereke lîstibû) hebûn. Bi vî awayî, ji nav xirbeyên miradşkîna Mezin, tevgereke nû ya olî ya bi doktrînên cihêker û rêxistineke xurt derket holê, ku dê di salên pêş de li seranserê cîhanê belav bibe. miradşkîna Mezin, têkçûneke kûr, di dawiyê de rê li ber sazkirin û mezinbûna gerdûnî ya hin kevneşopiyên Adventîst (nemaze Adventistên Roja Heftemîn) vekir. Ji nû ve şîrovekirinên teolojîk ên ku ji krîzê derketin, bingehek nû û berxwedêr peyda kirin. Pêxemberîtî bi awayekî berbiçav têk çû. Gelek alîgir derketin, û tevgera eslî perçe bû. Lêbelê, komek bingehîn bûyer ji nû ve şîrove kir, ne dîrok (Perestgeha Ezmanî, Lêpirsîna Dadwerî – ). Ev ji nû ve şîrovekirin, ligel rêberiya karîzmatîk (Ellen White – ) û cihêtiyên doktrînî yên nû (Şemî), bingehek ji bo pergalek olî ya nû û hevgirtî peyda kir. Vê pergala nû rê li ber rêxistina fermî ya Dêra Adventistên Roja Heftemîn (1863 – ) vekir, ku paşê bû mezhebeke gerdûnî ( behsa 18.5 mîlyon endamên di serdema nûjen de dike; behsa berfirehbûna li Ewropa, Asya, Awistralya dike). Ji ber vê yekê, “têkçûna” 1844an, bi zorê krîzek teolojîk û ji nû ve nirxandinê, bi nezanî şert û mercên ji bo derketina tevgereke olî ya birêkûpêktir, adapteyîtir, û di dawiyê de berfirehtir ji ya ku Millerîzm bi xwe dibe ku bibûya heke pêxemberîtiya eslî kêmtir taybetî an bi hêsanî paşvexistinî bûya, afirand.

9. Tecrûbeya Milleriyên Reş

Motîvasyonên Ji Bo Hemêzkirina Millerîzmê

Dema ku Tevgera Millerî li seranserê bakurê rojhilatê Amerîkayê belav dibû, ew ne tenê di nav nifûsa spî de, lê di heman demê de di nav civakên Reş ên azad û heta yên koledar de jî şopîner peyda kirin. Tecrûbeya Milleriyên Reş, her çend di dîroknivîsiya kevneşopî ya Millerîzmê de pir caran hatiye paşguh kirin jî, ji bo têgihiştina cihêrengî û dînamîkên tevgerê pir girîng e.

Motîvasyonên sereke yên ku gelê Reş ber bi peyama Miller ve kişandin, bi kûrahî bi rewşa wan a civakî û siyasî ya stembar ve girêdayî bûn. Di serdemeke ku koletî hîn jî li başûrê Amerîkayê bi awayekî hovane dihat meşandin û gelê Reş ê azad jî li bakur bi cudakarî û bêmafiyê re rû bi rû dima, gelek kes ji saziyên siyasî û dêrên heyî yên Amerîkayê bêhêvî bûbûn ku mafê bingehîn ê azadiyê ji wan re dabîn bikin. Dêrên mezin ên Protestan ên wê demê, wek Metodîst û Baptist, li ser mijara koletiyê perçe dibûn, û tevgera rakirina koletiyê (abolitionism) jî bi pirsgirêk û perçebûnên navxweyî re rû bi rû bû. Di vê çarçoveyê de, peyama apokalîptîk a Miller, ku soza dawiyeke nêzîk a dinyaya heyî û hatina Mesîh ji bo damezrandina padîşahiya xwe ya dadmend dida, ji bo gelek Milleriyên Reş wekî soza xilasiyeke bilez û tam ji koletî û zordariyê dihat dîtin. Wan bawer dikir ku Xwedê dê bi destwerdaneke rasterast koletiyê hilweşîne û kolekarên wan dadbar bike.

Ev doktrîn bi baweriyên pêşwext ên ku jixwe di nav dîlên Reş de li ser Mesîh wekî rizgarker û misogerbûna azadiya wan a dawî hebûn, rezonans dikir. Mîta Derketina Cihûyan ji Misrê û têgeha Încîlî ya “Jubilee” (sala azadbûnê) arketîpên olî yên hêzdar bûn ku di stranên giyanî (spirituals) û kevneşopiya devkî ya Reş de dihatin îfade kirin. Peyama Miller lezgîniyek li van hêviyên heyî zêde kir, û pêşniyar kir ku roja rizgariyê “hema hema li vir e!”. Ji bo gelê Reş, apokalîptîsîzma Millerî wekî celebek teolojiya rizgariyê ya bi hêz kar dikir. Wê garantiyeke Xwedayî ya dawîanîna li ser koletî û êşê pêşkêş dikir dema ku saziyên mirovî û tevgerên reformê têk çûbûn. Baweriya bi “Jubilee” ya nêzîk hêvî, rûmet, û hestek girîngiya kozmîk li hemberî bêmirovkirinê peyda dikir. Ji ber vê yekê, Millerîzm ji bo alîgirên Reş ne tenê li ser pêşbînîkirina dawiya deman bû; ew bi awayekî xwerû bi hesreta wan a ji bo azadbûnê û tolhildana Xwedayî li dijî pergalek neheq ve girêdayî bû.

Adaptasyona Peyamê Ji Bo Hêzdarkirin û Civakê

Milleriyên Reş ne tenê wekî şopînerên pasîf tevlî tevgereke qediyayî bûn, lê belê wan bi awayekî çalak Millerîzm ji bo armanc, hêzdarkirin, îfadeya çandî, avakirina civakê, û rizgariya xwe ji nû ve şekil dan û adapte kirin. Millerîzm ji wan re hêvî û rûmet da; ew nîşan da ku ew kesên ku ji hêla civakê ve hatine biçûkxistin jî hêjayî baldariya Xwedê û rizgariya Wî ne. Bendewariya nêzîk a hatina Mesîh girîngiyeke kozmîk dida jiyana wan.

Ji bo gelê Reş ê azad, Tevgera Millerî hestek girîng a civakê û aîdiyetê pêşkêş kir. Civînên Milleriyan bi gelemperî xwedî karakterek dij-koletî, wekhevîxwaz, coşdar û beşdar bûn. Raporên wê demê behsa wê yekê dikin ku gelê Reş di civînên Millerî de weaz didan, bi civakî re têkilî datanîn, stran digotin, pêxemberîtî dikirin, imad dikirin û bi spiyan re dihatin imad kirin. Dêrên Milleriyan ên ku ji aliyê nijadî ve tevlihev bûn, ne kêm bûn, û heke ne wisa bûya jî, ew ji bo îbadeta gelê Reş vekirî bûn. Van dêran her weha wekî cihên civînê ji bo abolisyonîstan û stasyonên Rêya Binê Erdê (Underground Railroad) jî kar dikirin. Ev “tevliheviya nijadî” ewqas berbiçav bû ku medyaya wê demê pir caran Millerî bi karîkaturên Reş ên “coon” (termeeke nijadperest) nîşan dida, ku ev yek nefret û nerazîbûna ji etosa navnijadî û hejmara mezin a şopînerên Reş nîşan dide. Her çend civînên Milleriyan wekî “dij-koletî, wekhevîxwaz, coşdar û beşdar” dihatin zanîn, bi “tevliheviya nijadî” , ev navnijadî, her çend girîng be jî, di nav civakeke antebellum a kûr nijadperest de hebû. Rastiya ku ev “tevliheviya nijadî” balkêş bû û heta ji hêla dijberan ve dihat karîkaturîzekirin nîşan dide ku ew çiqas dij-çandî bû û nijadperestiya berbelav a ku heta tevgerên olî yên bi niyeta baş jî neçar bûn pê re mijûl bibin, destnîşan dike. Ev yek tengeziyekê pêşniyar dike: Millerîzm ji bo têkiliya navnijadî û rêberiya Reş ji gelek saziyên din ên hevdem zêdetir cîh pêşkêş dikir, lê dîsa jî nikaribû bi tevahî ji hiyerarşiyên nijadî û pêşdaraziyên dema xwe xilas bibe. Îdeala yekîtiya apokalîptîk bi rastiya nijadperestiya antebellum re rû bi rû bû.

Ji aliyê rewşenbîrî ve jî, Millerîzm ji bo hin kesayetên Reş balkêş bû. Zilamên wekî William Still (ku paşê wekî “Bavê Rêya Binê Erdê” hat nasîn) û Samuel Ringgold Ward (wezîr û abolisyonîstekî navdar) bi hesabên demê û argumanên teolojîk ên Miller re bi awayekî cidî mijûl bûn, her çend dibe ku wan di derbarê dîrokên teqez de hin gumanên xwe parastibin jî. Ev yek dijberî nêrînên serdest ên spiyan ên li ser kêmasiya rewşenbîrî ya Reşan û olperestiya wan a tenê hestyarî bû.

Ji bo gelek Milleriyên Reş, baweriyên apokalîptîk ne ku çalakiya wan a dij-koletiyê qels kir, lê belê ew xurt kir. Mînak, William James Watkins, Jr., abolisyonîstekî Reş, bawer dikir ku hatina nêzîk a Mesîh piştrast dike ku Xwedê li aliyê gelê Reş e û ti hêzek mirovî nikare pêşî li azadiya wan bigire. Wî bawer dikir ku her çend Xwedê dê koleyan azad bike jî, divê mirov “alîkariyê bikin da ku roja rizgariya wî bilezînin”, yan na ew ê bêne dadbar kirin. Ev nêrîn wekî “Adventîzmeke milîtan” dihat dîtin.

Kesayetên Reş ên wekî William Ellis Foy, wezîrekî Freewill Baptist û abolisyonîst, îdîa dikir ku wî peyxamên Xwedayî wergirtine ku tê de dîmenên dadweriya Xwedê ya tirsnak ku durûtiya Xiristiyanên Amerîkî eşkere dike û bihuşteke navnijadî tê de hebû, hatine pêşbînîkirin. Foy ji hêla temaşevanên Millerî yên spî ve pir dihat xwestin û bi awayekî berbiçav hejmara Milleriyan zêde kir, û dogma olî ya serweriya spiyan pirsiyar dikir. Edward Mitchell, yekemîn mezûnê Reş ê Koleja Dartmouth û yek ji pêşengên destpêkê yên Millerîzmê, hînkirinên Millerî li başûrê Quebecê (Kanada) da nasîn û mazûvaniya William Miller kir. Jabez Campbell, tevî ku ji ber baweriyên xwe yên Millerî ji hêla Dêra AME (African Methodist Episcopal) ve nehat tayînkirin, di nav tevgerê de gihîşt pozîsyoneke rêberiya bilind û piştî miradşkîna Mezin alîkariya diyarkirina rêça pêşerojê ya tevgerê kir.

Her weha, fikarên li ser koletiyê di nav hin Milleriyan de diyar bûn. Statîstîkên mîsyoneriyê yên ku ji hêla Milleriyan ve hatine behs kirin, nîşan didin ku ew ji zêdebûna hejmara mirovên koledar ên ku ji Mizgîniyê bêpar diman, bi fikar bûn. Ev nîşan dide ku hin Millerî bi awayekî aktîf li ser pirsgirêka koletiyê û gihandina Mizgîniyê ji kesên koledar re difikirîn, ku ev yek bi etosa dij-koletî ya ku di nav beşek ji tevgerê de hebû re li hev tê.

Bi kurtasî, Millerîzm ji bo gelê Reş ê Amerîkî yê sedsala 19an ne tenê tevgereke olî bû, lê di heman demê de amûreke hêvî, hêzdarkirin, û têkoşîna ji bo azadî û rûmetê bû. Wan peyama apokalîptîk bi awayekî ku bi tecrûbe û hesretên wan ên taybet re li hev dikir, şîrove kirin û jiyan.

10. Encam: Mîras û Girîngî

Vegerandina Bandora miradşkîna Mezin

miradşkîna Mezin a 22ê Cotmeha 1844an, bêguman, di jiyana bi deh hezaran şopînerên William Miller de bû sedema qeyraneke baweriyê ya kûr, perçebûneke civakî, û şokeke psîkolojîk a mezin. Hêviyên ji bo hatina Mesîh û dawiya dinyayê, ku bi salan bi coşeke mezin hatibûn geş kirin, di şevekê de pûç bûn. Ev bûyer, ku di destpêkê de wekî têkçûneke tam û hilweşîna tevgereke olî ya girîng xuya dikir, di rastiyê de bû xaleke veguherîner û katalîzatorek ji bo pêşketinên nû yên teolojîk û rêxistinî. Wekî ku di vê gotarê de hate vekolîn, ji nav xirbeyên miradşkînê, şaxên nû yên kevneşopiya Adventîst derketin holê, ku dê bandoreke mayînde li ser perestgeha olî ya Amerîkayê û cîhanê bikin.

Bandora Wê ya Mayînde li ser Dîroka Olî ya Amerîkayê û Damezrandina Mezhebên Adventîst

Bandora herî berbiçav û demdirêj a miradşkîna Mezin damezrandina gelek dêr û mezhebên Adventîst bû. Ya herî mezin û naskirî ji van, Dêra Adventistên Roja Heftemîn e, ku doktrînên xwe yên taybet ên wekî perestgeha ezmanî, lêpirsîna dadwerî, û pîrozkirina Şemiya roja heftemîn rasterast ji şîrovekirinên ku piştî miradşkînê derketin holê, wergirtin. Ji bilî Adventistên Roja Heftemîn, miradşkîn her weha bandor li ser damezrandina Dêra Advent Christian (ku ji Konferansa Albany derket) û komên din ên piçûktir ên Adventîst kir.

Mîrasa Millerîzmê û miradşkîna Mezin di warê şîrovekirina pêxemberîtiyên Încîlê de, giringîdana li ser nêzîkbûna hatina duyemîn a Mesîh, û di hin kevneşopiyan de, pabendbûna bi pîrozkirina Sabata roja heftemîn de berdewam dike. Ji aliyê din ve, lêkolîna miradşkîna Mezin têgihiştinên girîng li ser psîkolojiya baweriyê, mekanîzmayên birêvebirina miradşkîna pêxemberîtiyê (cognitive dissonance), û awayên ku tevgerên olî xwe li hemberî dijwarî û krîzan diguncînin, ji nû ve ava dikin, û heta carinan ji wan bihêztir derdikevin, pêşkêş dike. Tevgera Millerî û encamên wê berdewamiya cazibeya vegotinên apokalîptîk, nemaze di demên guherînên civakî an krîzên algirkirî de, nîşan dide. Xwesteka ji bo wateya dawî, edaleta Xwedayî, û çareseriyek dramatîk ji pirsgirêkên cîhanê re, baweriyên weha geş dike. Tecrûbeya Milleriyên Reş nîşan dide ku apokalîptîsîzm çawa dikare bi taybetî ji bo komên marjînal ên ku li rizgariyê digerin, bi hêz be. Ev yek pêşniyar dike ku hêmanên bingehîn ên ramana apokalîptîk – hestek krîza nêzîk, soza destwerdana Xwedayî, serfiraziya dawî ya qenciyê li ser xirabiyê, û nîzamek cîhanî ya nû – xwedî cazibeyek domdar in ku ji dîrokên taybetî an têkçûnên pêxemberîtiyê wêdetir diçe. miradşkîna Mezin lêkolînek rewşê ye di berxwedêrî û adaptebûna vê vegotina mirovî ya hêzdar de.

Di dawiyê de, miradşkîna Mezin a 1844an ne tenê bûyereke dîrokî ya balkêş e, lê di heman demê de pencereyeke girîng e ji bo têgihiştina tevliheviya baweriya mirovî, kapasîteya wê ya ji bo afirînerî û berxwedanê li hemberî dijwariyan, û awayên ku têkçûnên xuya dikarin bibin tovên vejîn û nûbûnê. Ew çîrokek e li ser hêviyên mezin, miradşkînên kûr, û lêgerîna bêdawî ya mirovahiyê ji bo wate û xilasiyê.

11. Çavkanî / Jêder

Wergirtî

1. Great Disappointment – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Great_Disappointment 2. Millerism | EBSCO Research Starters, https://www.ebsco.com/research-starters/history/millerism 3. Seventh-day Adventists – Encyclopedia of Greater Philadelphia, https://philadelphiaencyclopedia.org/essays/seventh-day-adventists/ 4. Seventh-day Adventist Church | EBSCO Research Starters, https://www.ebsco.com/research-starters/social-sciences-and-humanities/seventh-day-adventist-church 5. The Relevance of the Investigative Judgment – Andrews University, https://www.andrews.edu/library/car/cardigital/Periodicals/Spectrum/1983-1984_Vol_14/22253182.READER_038.pdf 6. Investigative judgment – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Investigative_judgment 7. encyclopedia.adventist.org, https://encyclopedia.adventist.org/article?id=19SO#:~:text=William%20Miller%20was%20a%20farmer,the%20Seventh%2Dday%20Adventist%20Church. 8. en.wikipedia.org, https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Seventh-day_Adventist_Church#:~:text=The%20Seventh%2Dday%20Adventist%20Church%20had%20its%20roots%20in%20the,included%20Hiram%20Edson%2C%20Ellen%20G. 9. THE SECOND GREAT AWAKENING AND WILLIAM MILLER’S COUNTERCULTURAL THEOLOGICAL APPROACH: A COMPARATIVE STUDY, https://www.revistas.unasp.edu.br/kerygma/article/download/1614/1668 10. Miller, William (1782–1849) – ESDA, https://encyclopedia.adventist.org/article?id=19SO 11. What are William Miller’s “Rules of Bible Interpretation?” – Answering Adventism, https://answeringadventism.com/what-are-william-millers-rules-of-bible-interpretation/ 12. William Miller (Vol. 1, No. 2) – Adventist Pioneer Library, https://www.aplib.org/periodical/william-miller-vol-1-number-2/ 13. Millerites Await End of the World – Mass Moments, https://www.massmoments.org/moment-details/millerites-await-end-of-the-world.html 14. (PDF) “The Year of Jubilee is Come”: Black Millerites and the Politics …, https://www.researchgate.net/publication/372734575_The_Year_of_Jubilee_is_Come_Black_Millerites_and_the_Politics_of_Christian_Apocalypticism 15. Himes, Joshua Vaughan (1805–1895) – ESDA, https://encyclopedia.adventist.org/article?id=49HD 16. ESDA | Search Results – Adventist Encyclopedia, https://encyclopedia.adventist.org/search-results?term=joshua%20himes 17. Lecture 02: The Millerites | PPT – SlideShare, https://www.slideshare.net/slideshow/lecture-02-the-millerites/22374 18. What was the 7 Month Movement? – Answering Adventism, https://answeringadventism.com/what-was-the-7-month-movement/ 19. Hiram Edson: Disappointed Millerite – Part 1 – Pacific Union Conference, https://www.adventistfaith.com/media/recorder/hiram-edson-disappointed-millerite-part-1 20. VISION IN A CORNFIELD – North Rwanda Field, https://www.nrf.rumadventist.org/vision-in-a-cornfield/ 21. Seventh-day Adventist Church pioneers – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Seventh-day_Adventist_Church_pioneers 22. Recently discovered Millerite document sheds light on Adventism’s origins, https://southern-accent.org/2023/11/28/recently-discovered-millerite-document-sheds-light-on-adventisms-origins/ 23. http://www.ebsco.com, https://www.ebsco.com/research-starters/history/millerism#:~:text=Millerism%20was%20a%20nineteenth%2Dcentury,occur%20in%20the%20early%201840s. 24. History of the Millerites, a Religious Sect – ThoughtCo, https://www.thoughtco.com/millerites-definition-1773334 25. Hiram Edson (Vol. 3, No. 1) – Adventist Pioneer Library, https://www.aplib.org/periodical/hiram-edson-vol-3-no-1/

, , , ,

Yorum bırakın

Ji nivîsên nû agahdar be!

Niha bibe abone da ku xwendina xwe bidomînî û bigihîjî hemû arşîvê.

Xwendinê bidomîne