Otomata Satrancê ‘Tirk’: Makîneya ku Napoleon Têk Bir (1770-1854)

Pêşgotin

Otomata Satrancê, ku bi navê “Tirk” dihate nasîn, yek ji diyardeyên herî navdar û razdar ên sedsalên 18an û 19an bû. Ev makîneya ku ji hêla dahênerê Macar Wolfgang von Kempelen ve di sala 1770an de hatibû çêkirin, bi awayekî xuyayî dikaribû satrancê bilîze û li hemberî gelek kesayetiyên navdar ên serdemê, di nav de Napoleon Bonaparte û Benjamin Franklin, bi ser bikeve. “Tirk” ne tenê amûrekê şahiyê bû; ew bûbû sembola meraqa serdemê li hemberî makîneyan û sînorên jîriya mirovan. Çîroka “Tirk”, ku bi qasî 84 salan li Ewropa û Amerîkayê geriya û temaşevanan heyirand, di sala 1854an de bi şewatekê bi dawî bû.

Lêbelê, li pişt vê “jîriya” mekanîkî, siraçeyek mezin veşartî bû: “Tirk” di rastiyê de xapandineke hostayî bû ku ji hêla hostayekî satrancê yê mirovî ve ji hundirê makîneyê dihate birêvebirin. Ev gotara akademîk armanc dike ku çîroka “Tirk” bi kitekit vekole; ji dahênana wê bigire heya mekanîzmaya xapandinê, ji gerên wê yên navdar û kesên pê re têkildar bigire heya çarçoveya çandî ya Ronakbîrî û Rojhilatnasiyê, û ji eşkerekirina sira wê bigire heya mîrateya wê ya mayînde. Wekî ku dê were nîqaşkirin, “Tirk” ji xapandineke hêsan wêdetir bû; ew berhemeke çandî ya girîng bû ku neynika heyranîya serdema Ronakbîriyê li hemberî makîneyan û “Rojhilat”ê bû, nîqaşên destpêkê yên derbarê jîriya çêkirî de gur kir, û şopeke kûr di dîroka teknolojiyê û şahiyê de hişt.

Serkeftina “Tirk” paradoksekê di nava serdema Ronakbîriyê de nîşan dide: serdemeke ku aqil û lêkolîna zanistî bilind dikir, di heman demê de ji hêla îluzyoneke ku ravekirina wê ne hêsan bû, hatibû kişandin. Ev yek daxwazeke berdewam a mirovan ji bo heyranî û razdariyê, hetta di nav hewldanên rasyonel de jî, pêşniyar dike. Otomat, wekî berhemên ecêb ên jêhatîbûna mekanîkî, bi giyanê vê serdemê re li hev dihatin. Lêbelê, “Tirk” xuya bû ku xwedî kapasîteyên aqilkirinê ye ku ji mekanîka safî wêdetir diçû, û ev yek çavdêran matmayî dikir. Tevî gumanên xapandinê, cazîbeya wê bi dehan salan berdewam kir. Ev tê wê wateyê ku “vîna matmayîbûnê” an “efsûna teknolojiyê” dikaribû bi meraqa rewşenbîrî ya Ronakbîriyê re, an jî hetta ji hêla wê ve were geş kirin. “Tirk” ne tenê têkçûneke tespîtkirina rasyonel bû, lê tevlêbûneke serketî bi xeyala serdemê re bû.

Ji bo têgihiştineke baştir a kesayetiyên ku di çîroka “Tirk” de cih girtine, tabloya jêrîn hatiye amadekirin:

Tablo 1: Kesayetiyên Sereke yên bi “Tirk” re Têkildar

Nav (Name)	Rol (Role)	Dem (Period/Dates)	Têbînî (Notes)
Wolfgang von Kempelen	Dahêner	1734–1804	Afirînerê “Tirk”
Împaratorîçe Maria Theresa	Patron	r. 1740–1780	Ji bo wê “Tirk” hat çêkirin
Johann Nepomuk Mälzel	Xwedan/Pêşvebir	1772–1838	“Tirk” kirî û navdar kir
Napoleon Bonaparte	Reqîb	1769–1821	Li hemberî “Tirk” lîst û têk çû
Benjamin Franklin	Reqîb	1706–1790	Li hemberî “Tirk” lîst û matmayî ma
François-André Danican Philidor	Reqîb	1726–1795	Lîstikvanê herî baş ê satrancê yê Ewropayê, li hemberî “Tirk” lîst
Edgar Allan Poe	Analîst/Şikdar	1809–1849	Gotareke navdar li ser xapandina “Tirk” nivîsand
Philip Thicknesse	Şikdar	1719–1792	Yek ji şikdarên destpêkê bû
Johann Baptist Allgaier	Operatorê Veşartî	c. 1763–1823	Di maça Napoleon de “Tirk” birêve dibir
William Lewis	Operatorê Veşartî	1787–1870	Di sala 1819an de wek operatorê “Tirk” têk neçû
Jacques François Mouret	Operatorê Veşartî	1780–1837	Sira “Tirk” eşkere kir (tê îdiakirin)
William Schlumberger	Operatorê Veşartî	d. 1838	Di gerên Amerîkayê de operatorê sereke bû
Dr. John Kearsley Mitchell	Xwediyê Dawî	1798–1858	“Tirk” kirî û bexşî muzeyê kir

Wolfgang von Kempelen: Dahênerê Makîneyek Meraqdar

Wolfgang von Kempelen (1734–1804), kesayetiyek Macarî ya pirreng bû; ew nivîskar, dahêner û esilzadeyek bû ku eleqeya wî bi matematîk, fîzîk û gelek zimanan re hebû. Ji bilî “Tirk”, Kempelen bi dahênanên xwe yên din jî dihate nasîn, wek makîneya axaftinê û motorên hilmê, ku jêhatîbûna wî ya berfireh nîşan didan. Makîneya axaftinê ya Kempelen, ku di heman salê de bi “Tirk” re dest bi pêşxistina wê kiribû, hewldaneke cidî ya zanistî bû ji bo têgihiştin û ji nû ve hilberandina axaftina mirovan. Ev paşxaneya wî wek dahênerekî rêzdar, sira “Tirk” hê bêtir balkêş dike; ew ne karê xapînokekî معمولی, lê yê kesayetiyek rêzdar bû.

Dahênana “Tirk” di sala 1770an de bi armanca bandorkirina Împaratorîçe Maria Theresa ya Awûstûryayê pêk hat. Kempelen piştî beşdarbûna şanoyeke îluzyonê ya François Pelletier li qesra împaratorîçeyê, îlhama çêkirina “Tirk” girt. Li gorî Tom Standage, Kempelen soz da ku ew ê otomatoneke ku ji her tiştê ku împaratorîçe heya wê demê dîtibû, bibandortir û biheybetir çêbike. Ev yek eslê “Tirk” wekî perçeyek ji şahiya qesrê û wekî dijwariyeke kesane ji bo Kempelen nîşan dide, ne ku di destpêkê de tenê wekî projeyeke zanistî an bazirganî.

Pêşandana yekem a “Tirk” di sala 1770an de li Qesra Schönbrunn pêk hat. Di her pêşandanê de, Kempelen derî û berkêşkên kabîneyê vedikir, û rê dida temaşevanan ku makîneyê “kontrol bikin”. Makîne li hemberî piraniya dijberên xwe bi ser ket, û ev yek di cih de eleqe û heyranî li seranserê Ewropayê peyda kir. Di pêşandana yekem de li ber Împaratorîçe Theresa, Kempelen gelek endamên qesrê vexwend ku li hemberî makîneyê satrancê bilîzin, û ecêb e ku hemû jî têk çûn.

Lêbelê, tevî vê serkeftina destpêkê, Kempelen bi xwe piştî demekê eleqeyeke zêde nîşanî pêşandana “Tirk” neda. Ew bêtir bi projeyên xwe yên din re mijûl bû û gelek caran ji bo dijberên potansiyel îdia dikir ku makîne di tamîrê de ye. Wî “Tirk” wekî “tenê tiştekî biçûk û bêqîmet” (mere bagatelle) bi nav dikir. Ev helwesta Kempelen, tengezariyekê di navbera cazîbeya şanoya populer (û daxwazên ku ew diafirand) û pabendbûna wî bi projeyên zanistî û endezyariyê yên “cidîtir” (wek makîneya wî ya axaftinê an motorên hilmê) nîşan dide. Navûdengê “Tirk”, ku ji îluzyonê çêbûbû, karê wî yê din, ku dibe ku ji hêla zanistî ve biqîmettir bû, di bin siya xwe de hişt. Kempelen dahênerekî rastîn bû ku xwedî eleqeyên cihêreng bû , û “Tirk” di destpêkê de wekî “lîstokek” an “tiştekî biçûk” ji bo şahiyê hatibû çêkirin. Lê populerbûna wê ya mezin daxwaza giştî û zexta ji bo pêşandanan zêde kir. Kempelen tercîha xwe ji bo projeyên xwe yên din diyar kir û girîngiya “Tirk” kêm kir. Ev yek nakokiyekê nîşan dide: gel li benda îluzyonê bû, dema ku Kempelen dibe ku bêtir qîmet dida tevkariyên xwe yên ji bo zanist û teknolojiya berbiçav. Serkeftina “Tirk” şûrê du devî bû, ku navûdeng anî lê di heman demê de bal kişand ser xwe. Ev dudilî pêşbîniya nîqaşên nûjen ên di derbarê ragihandina zanistî û populerîzekirina zanistê de dike, ku tê de şano carinan dikare naverokê di bin siya xwe de bihêle.

Sêwirandin û Mekanîzmaya “Tirk”: Hunera Xapandinê

Dîmena fizîkî ya “Tirk” bi xwe beşeke girîng a efsûna wê bû. Ew ji mankeneke bi qasî mirovekî rastîn pêk dihat ku cil û bergên Osmanî li xwe kiribûn, rîheke reş û çavên gewr hebûn, û çixareyek di destê wî de bû. Ev fîgur li ber kabîneyeke mezin a darîn (nêzîkî 110 cm dirêj, 60 cm fireh, û 75 cm bilind) rûniştibû ku li ser wê texteke satrancê hebû. Kabîne xwedî derî, vebûnek û berkêşkek bû ku tê de komeke satrancê ya ji fîldişî ya sor û spî hebû. Cil û bergên “sêrbazê Rojhilatî” bi zanebûn hatibûn hilbijartin da ku atmosfera razdar a makîneyê zêde bikin.

Beşek mezin a xapandinê li ser îluzyona mekanîzmayeke tevlihev a saetê bû. Kempelen deriyên cihêreng vedikir da ku komek çerx, diran û mekanîzmayên din nîşan bide, ku bi awayekî wisa hatibûn sêwirandin ku çavdêran bixapînin û wan qayil bikin ku ew amûreke safî ya mekanîkî ye. Di dema lîstikê de, makîne dengên mîna yên saetê jî derdixist, ku ev yek îluzyona mekanîkî xurttir dikir.

Lêbelê, sira rastîn di beşeke veşartî ya di hundurê kabîneyê de bû ku hostayekî satrancê yê mirovî tê de dihate veşartin. Ev beş bi hostayî hatibû sêwirandin û kursiyek dizî û mekanîzmayên sexte tê de hebûn ku dema derî dihatin vekirin, operator dihate veşartin. Kursiya dizî dihîşt ku operator ji cihekî biçe cihekî din û bi vî awayî ji çavdêriya temaşevanan dûr bikeve dema ku pêşkeşvan deriyên cihêreng vedikir.

Mekanîzmaya birêvebirinê jî bi heman rengî jêhatî bû:

Tespîtkirina Kevirên Satrancê bi Magnetan: Magnetên ku bi binê her kevirê satrancê ve girêdayî bûn, magnetên têkildar ên li ser têlan ên di bin texteya satrancê ya tenik de dikişandin. Ev yek dihîşt ku operatorê veşartî bibîne ka kîjan kevir li ku hatine livandin. Texteya satrancê ya li binî jî bi hejmarên 1-64 hatibû nîşankirin.
Kontrolkirina Milê bi Pantografê: Rêzeyek fîшанên bi şêwaza pantografê ku bi texteyeke satrancê ya hundirîn a bi pîneyan ve girêdayî bû, dihîşt ku operator milê çepê yê “Tirk” kontrol bike, keviran bigire û li ser texteya satrancê ya sereke bilivîne. Nîşana metalî ya li ser pantografê li ser texteya satrancê ya hundirîn diliviya û di heman demê de milê “Tirk” li ser texteya satrancê ya kabîneyê dilivand.
Jîngeha Hundirîn: Ji bo dîtinê, mûmek di hundur de dihate bikaranîn, ku sîstemeke hewaguhastinê jî hebû. Di guhertoyên paşîn de, qutiyeke dengê lê hatibû zêdekirin da ku “Tirk” bikaribe bêje “Échec!” (Şah kiş!). Ragihandina di navbera operator û pêşkeşvan de bi rêya dîskên kodkirî mimkun bû.

Di dema pêşandanê de, “Tirk” bi kevirên spî dilîst û lîstika yekem dikir. Ew dikaribû serê xwe bihejîne da ku gefê li wezîra dijber bixwe an jî şahkişê nîşan bide, û heke dijber livîneke neqanûnî bikira, serê xwe dihejand û kevir vedigerand cihê xwe.

Mekanîzmaya “Tirk”, her çend xapandinek bû jî, di serdema xwe de şahkareke endezyariya mekanîkî û hunera sehneyê ya pêş-pîşesaziyê bû. Kombînasyona magnet, pantograf, beşên dizî û rêberiya şaş, di serdemeke berî elektronîka tevlihev de, asteke bilind a jêhatîbûnê nîşan dide. Ew “robotek bi hêza mirovan” bû ku bi awayekî bêkêmasî xweseriyê teqlîd dikir. Sedsala 18an pêşketinên di warê mekanîzmayên saetê û otomatayan de dît , û mekanîzmaya “xuyayî” ya “Tirk” ji bo ku bi van bendewariyan re li hev bike hatibû sêwirandin. Lêbelê, mekanîzmaya rastîn yek ji veşartin û kontrola mirovî ya ji dûr ve (her çend hundirîn be jî) bû, ku endezyariyeke rast a perçeyên livok, nîşanên dîtbarî ji bo operator, û sîstemeke ji bo manîpulekirina fîgura derveyî hewce dikir. Ev ne tenê veşartina kesekî bû; ew afirandina sîstemeke yekbûyî bû ku tê de operatorê mirovî dikaribû bi awayekî bi bandor rewşa lîstikê fêm bike û bi rêya otomatonê bi texteyê re têkiliyê deyne. Ev asta sofîstîkebûnê di afirandina îluzyoneke bawerbar a xweseriyê de, bi karanîna amûrên safî yên mekanîkî, bi serê xwe destkeftiyeke girîng bû, ku xetên di navbera sêrbazî û mekanîkayê de nediyar dikir.

Wekî din, sêwirandin bi zanebûn li ser bendewariyên temaşevanan û sînorên çavdêriyê dilîst. Vekirina deriyan bi awayekî rêzkirî, bandora “dîtina ji aliyê din ve”, û tevliheviya balkêş a çerxên sexte hemû ji bo serdestbûn û xapandina temaşevanan hatibûn hesabkirin. Pêşandana “Tirk” wekî şahkareke mekanîkî, temaşevanan vedixwend ku wê kontrol bikin. Pêvajoya kontrolê bi xwe beşek ji îluzyonê bû, ku bi baldarî hatibû koreografîkirin da ku tenê tiştê ku Kempelen dixwest temaşevan bibînin eşkere bike. “Tevliheviya” mekanîzmayên sexte wekî xefikekê kar dikir, û pêşniyar dikir ku sir, heke hebe, di têgihiştina wan çerxan de ye, ne di mirovekî veşartî de. Tenikbûna texteya satrancê, ku girêdana magnetîkî mimkun dikir, hêmaneke nazik lê girîng bû ku dibe ku di nav heybeta kabîne û fîgurê de bihata jibîrkirin. Ev yek têgihiştineke ji têgihîştina mirovan û hêza pêşniyarê di çêkirina îluzyoneke serketî de nîşan dide. Temaşevan dihatin rêberîkirin ku bawer bikin ku ew makîneyekê lêkolîn dikin, dema ku sira rastîn di manîpulekirina bala wan û texmînên wan de bû.

Gerrên Ewropî û Amerîkî: Serfirazî û Guman

Piştî heyameke destpêkê ya bêkaranînê, Împarator Joseph II di sala 1781an de ferman da Kempelen ku “Tirk” ji bo serdaneke dewletê ji nû ve ava bike, ku ev yek bû sedema destpêkirina gera Ewropî di sala 1783an de. “Tirk” serdana Parîs, London, Leipzig, Dresden û Amsterdamê kir , û bi vî awayî dest bi navûdengê xwe yê navneteweyî kir.

Di van geran de, “Tirk” bi kesayetiyên navdar re rûbirû bû, ku ev yek navûdengê wê hê bêtir zêde kir. Li Parîsê di sala 1783an de, “Tirk” li hemberî Benjamin Franklin, ku wê demê balyozê DYE li Fransayê bû, lîst. Franklin têk çû lê pir matmayî ma û pirtûkek derbarê “Tirk” de di pirtûkxaneya xwe ya kesane de parast. Herwiha, li Parîsê, “Tirk” li hemberî lîstikvanê satrancê yê pêşeng ê Ewropayê, François-André Danican Philidor, lîst. Philidor bi ser ket, lê lîstik wekî “lîstika satrancê ya herî westîner a jiyana min!” bi nav kir. Hin çavkanî destnîşan dikin ku ji Philidor hatibû xwestin ku bihêle “Tirk” bi hêz bilîze da ku pêşandan balkêş be. Van hevdîtinên bi ronakbîran re bi awayekî berbiçav navûdengê “Tirk” û sira li dora wê zêde kirin.

Piştî mirina Kempelen di sala 1804an de, kurê wî “Tirk” di sala 1805an de firot Johann Nepomuk Mälzel, muzîkjen û dahênerekî Bavyerî. Mälzel, ku bi şanogerî û jêhatîbûna xwe ya pêşandanê dihate nasîn, “Tirk” tamîr kir û baştir kir, bi armanca ku wê bike dijwariyeke mezintir. Yek ji hevdîtinên herî efsanewî yên “Tirk” di bin rêveberiya Mälzel de, maça li hemberî Napoleon Bonaparte li Qesra Schönbrunn di sala 1809an de bû. Di vê maçê de, ku ji hêla Johann Baptist Allgaier ve dihate birêvebirin, tê gotin ku Napoleon livînên neqanûnî kirine; “Tirk” ew sererast kiriye, û di hewldana sêyemîn de, keviran ji ser texteyê avêtiye. Napoleon ji vê yekê kêfxweş bûye û paşê di lîstikeke rewa de têk çûye. Ev bûyer sembola “têkbirina” yek ji zilamên herî hêzdar ên cîhanê ji hêla makîneyekê ve bû, û sira wê pir zêde kir.

Mälzel “Tirk” bir Parîs û Londonê (li wir qutiya dengê “Échec!” lê zêde kir). Di sala 1826an de, wî “Tirk” bir New York City, û bi vî awayî gerên wê yên Amerîkî dest pê kirin. Li Amerîkayê, “Tirk” qelebalixên mezin û bi coş kişand. Pêşandanên “Tirk” populer bûn û heqê têketinê hebû (mînak, 5 şîlîng li Londonê). Mälzel “Tirk” bi 30,000 frankî firot Prens Eugene Beauharnais û paşê dîsa kirî , ku ev yek nirxa bazirganî ya girîng a îluzyonê nîşan dide. “Tirk” ne tenê şahkareke ecêb bû, lê di heman demê de karsaziyeke biqezenc bû, ku bi meraqa giştî û pêşvebirina jêhatî dihate domandin.

Têkiliya di navbera navûdeng û razdariyê de ji bo serkeftina “Tirk” girîng bû. Hevdîtinên “Tirk” bi kesayetiyên navdar ên wekî Franklin û Napoleon re ne tenê bûyerên dîrokî bûn; ew ji bo avakirin û domandina efsaneya wê krîtîk bûn. Her “serkeftin” an têkiliyek berbiçav sira wê zêde dikir, qelebalixên mezintir dikişand û spekulasyonên zêdetir çêdikir, ku ev yek di encamê de ew dikir şanoyeke hê balkêştir ji bo elîtan ku pê re têkildar bibin. Ev yek çerxeke xwe-xurtkirinê ya navûdengê afirand. “Tirk” ji bo bandorkirina qraliyetê hatibû sêwirandin , û şiyana wê ya “têkbirin” an jî bi cidî dijberîkirina rewşenbîran û rêberên hêzdar eleqeyeke mezin çêkir. Ev eleqe veguherî heyranîya giştî û serkeftina bazirganî. Çiqas navûdengê wê zêde dibû, ewqasî jî dibû seyrangeheke “divê were dîtin”, ku ev yek dibû sedema hevdîtinên hê bilindtir. Sira operasyona wê ji bo vê yekê navendî bû; heke ew di cih de wekî xapandineke hêsan bihata fêm kirin, cazîbeya ji bo kesayetiyên wisa berbiçav dê kêm bibûya. “Jîriya” wê ya têgihîştî ew dikir dijberek an meraqeke hêja.

Rêveberiya Mälzel a “Tirk”, nemaze gerên wê yên li seranserê parzemînan û lêzêdekirina hêmanên şanoyî (wek qutiya dengê), şêweyek destpêkê ya pêşangeha gerok a blokbuster nîşan dide. Wî aboriya şanoyê û awayê domandina eleqeya giştî bi demê re û di çarçoveyên çandî yên cihêreng de fêm dikir. Kempelen geran dest pê kiribû, lê Mälzel ew profesyonel kirin. Mälzel şanogerek bû ku xwedî otomatayên din bû , û wî “Tirk” bir bazarên nû (Amerîka). Wî pêşkeftinên li performansê zêde kir (qutiya dengê). Danûstandinên darayî (firotin û ji nû ve kirîn) têgihiştineke sofîstîke ya nirxa wê ya bazarê nîşan didin. Ev yek modelek karsaziyê nîşan dide ku li ser nûbûn, razdarî û gihîştina giştî ya berfireh (bi heqê) ava bûye, mîna awayê ku îro pêşangehên mezin ên muzeyê an pêşandanên şahiyê têne birêvebirin.

Hostayên Veşartî: Mirovên li Pişt Perdeyê

Serkeftina bêhempa ya “Tirk” bi tevahî girêdayî jêhatîbûn û hostayiya lîstikvanên satrancê yên veşartî bû ku di hundurê kabîneya wê ya razdar de cih digirtin. Van operatoran, ku piraniya wan ji raya giştî re nenas man, mejiyê rastîn ê li pişt her livîn û stratejiyekê bûn.

Di nav hostayên satrancê yên ku nasnameya wan bi “Tirk” re têkildar bûye de, çend nav derdikevin pêş:

Johann Baptist Allgaier (nêzîkî 1809): Hostayekî satrancê û teorîsyenekî Alman-Awûstûryayî, Allgaier di sala 1809an de “Tirk” birêve dibir, bi taybetî di dema maça navdar a li hemberî Napoleon Bonaparte de. Ew di serdema xwe de lîstikvanê herî baş ê Viyanayê bû û yekem pirtûka dersê ya satrancê bi Almanî nivîsandibû.
William Lewis (nêzîkî 1819): Lîstikvan û nivîskarekî satrancê yê Îngilîz, Lewis di sala 1819an de wek operatorê “Tirk” têk neçû. Ew paşê bû yek ji lîstikvanên pêşeng ên Îngilîstanê.
Jacques François Mouret (nêzîkî 1819-1820an): Hostayekî satrancê yê Fransî, biraziyê Philidor û mamosteyê zarokên Louis Philippe I, Mouret “Tirk” bi serkeftî li Îngilîstanê birêve bir. Herwiha tê bawer kirin ku wî paşê sira “Tirk” firotiye.
William Schlumberger (nêzîkî 1826an û pê de): Ji hêla Mälzel ve ji Ewropayê anîbû Amerîkayê da ku “Tirk” birêve bibe. Ew ji bo gerên Amerîkî krîtîk bû.
Operatorên din ên muhtemel: Çavkanî behsa “Boncourt” dikin û destnîşan dikin ku Mälzel bi lîstikvanên pêşeng ên li Café de la Régence re hevaltî dikir, ku ev yek îhtîmala tevlêbûna kesên din jî nîşan dide.

Jiyana van operatorên veşartî ne hêsan bû. Ew neçar bûn ku di şert û mercên teng û germ de (ji ber mûma hundirîn) bixebitin, sira xwe biparêzin, û di bin van şertan de lîstikên satrancê yên asta bilind bilîzin. Tê gotin ku Charles Schmidt, yek ji operatoran, “Tirk” bi “xerakirina jiyana wî” tawanbar kiriye. Anekdota ku Boncourt di hundurê makîneyê de pişkiriye û dengê wî ji hêla temaşevanan ve hatiye bihîstin, dijwariyên ku ew pê re rû bi rû mane nîşan dide.

Hostayên satrancê yên veşartî “mejiyê” rastîn ê “Tirk” bûn, lê nasnameyên wan bi piranî nediyar man, û keda wan (hem fizîkî hem jî zîhnî) ji bo şanoyê dihate bikaranîn. Ev yek pêşbîniya nîqaşên nûjen ên di derbarê keda nedîtbar a di teknolojiyê de dike (mînak, moderatorên naverokê, etîketkerên daneyan ji bo AI). “Tirk” ji bo performansa xwe girêdayî jêhatîbûna satrancê ya asta bilind bû , û van hostayan şert û mercên dijwar tehemûl dikirin. Xelatên giştî û feydeyên aborî bi piranî ji xwedan/pêşkeşvanan re (Kempelen, Mälzel) diçûn. Tevkariyên operatoran bi zanebûn dihatin veşartin da ku îluzyona makîneyeke jîr were parastin. Ev yek dînamîkeke îstîsmarê diafirîne, ku tê de karê mirovî yê jêhatî wekî otomatîk tê pêşkêş kirin, û feyde ji “xwediyê” “makîneyê” re dibe. Ev yek bi platforma Mechanical Turk a Amazonê re, ku bi eşkere referansê li otomatonê dike, paralelên xurt hene.

Her çend ji bo îluzyonê bingehîn bû jî, operatorê mirovî di heman demê de lawaziya herî mezin a wê bû. Nexweşî, bêedebî (wek eşkerekirina îdiakirî ya Mouret ji ber tengasiya aborî an alkolîzmê – ), an jî hetta pişkînekek hêsan dikaribû tevahiya operasyonê tehdîd bike. Parastina sirê pir girîng bû , lê operator mirov bûn û ji ber vê yekê di bin bandora lawazî û hewcedariyên mirovan de bûn. Bêhêvîbûna aborî û girêdayîbûna Mouret bi alkolê re wekî sedemên ku wî dibe ku sir eşkere kiribe têne destnîşan kirin. Pişkîna Boncourt binpêkirineke bêhemdî bû. Ev girêdayîbûna bi şehrezayiya mirovan û başbûna fizîkî di bin zextê de, domandina demdirêj a xapandinê ji bo xwediyên wê kiribû dijwariyeke berdewam.

“Tirk” di Çarçoveya Ronakbîrî û Rojhilatnasiyê de

Ji bo têgihiştina kûr a fenomena “Tirk”, divê ew di çarçoveya çandî û rewşenbîrî ya serdema xwe de were nirxandin. Sedsala 18an, serdema Ronakbîriyê, bi eleqeyeke mezin ji bo androîdên mekanîkî û otomatayan dihate taybetmendîkirin. Ev amûr wekî şahkarên jêhatîbûnê dihatin dîtin, carinan xetên di navbera mekanîzma û jiyanê de nediyar dikirin, û di qesr û pêşandanên giştî de populer bûn. “Lîstokên felsefî” di dema Ronakbîriyê de pir dihatin pêşandan; ne tenê şahkar, lê di heman demê de wekî amûrên ji bo vegotina fikran jî dihatin dîtin. “Tirk” di çandeke ku jixwe ji bo matmayîbûna ji afirîdeyên mekanîkî yên sofîstîke amade bû, derket holê.

Hilbijartina cil û bergên Osmanî ji bo mankenê ne tesadufî bû. Ev yek bi “Rojhilatnasiya” Ewropî re têkildar bû – heyranî û gelek caran avakirina stereotipîk a çandên Rojhilatî. Wêneyê “sêrbazê Rojhilatî” cazîbeya wê ya razdar û egzotîk zêde dikir. Li gorî Bernard Dionysius Geoghegan, cil û bergên Tirkî yên zêde yên “Tirk”ê şetrencê, rûyê wê yê Rojhilatnasî û kabîneya wê ya bi çerxên dengdar û vizdar, hostayekî şetrencê yê mirovî yê ku lîstika “Tirk” birêve dibir, vedişart.

Dîmena “Tirkî” dibe ku beşdarî amadebûna raya giştî ya ji bo baweriya bi şiyanên wê yên awarte bûbe, û “Rojhilat” bi şehrezayiya kevnar, sêrbazî an hêzên nediyar re têkildar kiribe. Têkiliya vê yekê bi binemayên siyasî yên hevdem re jî (Împaratoriya Awûstûrya-Macaristan li hemberî Împaratoriya Osmanî) dikaribû hebe. Ömür Harmanşah destnîşan dike ku her çend dahênerê wê, von Kempelen, tu carî navê “Tirk” lê nekiribe jî, ew vî navî ji ber cil û bergên xwe yên berfireh, ku tê texmîn kirin ên “sêrbazekî Rojhilatî” bûn, wergirtiye. Herwiha tê bibîranîn ku otomaton ji împaratorîçeya Awûstûrya-Macaristanê re, ku bi siyaseta xwe ya dij-Tirk dihate nasîn, hatibû pêşkêş kirin, û bîranîna dorpêçên Osmanî yên li ser Viyanayê di salên 1529 û 1683an de pir teze bû. Ji ber vê yekê, wêneya Tirkî ya lîstikvanê satrancê, temsîliyeta wê, mijareke ne tevlihev bû. Simon Schaffer jî amaje dike ku çi dibe bila bibe sedema orîjînal a cil û bergên otomatonê, hin Rojhilatnasî tê de hebû – hêzên ku bi tariyê re têkildar bûn, bi Rojhilatê re jî dihatin têkildarkirin.

Ev yek bi îdealên Ronakbîriyê yên ku girîngî didan aqil, şefafiyet û zanîna ezmûnî re di dijberiyekê de bû, ji ber ku “Tirk” xapandineke berfireh bû. Makîne “lîstokeke felsefî” bû ku fikir provoke dikir, lê vê yekê bi rêya îluzyonê dikir.

Kesayeta “Tirkî” ne tenê xemilandî bû, lê hêmaneke krîtîk a serkeftina îluzyonê bû. Wê stereotipên Ewropî yên heyî yên “Rojhilat” wekî erdekî razdar, şehrezayiya kevnar û hêzên nediyar bikar anî, û şiyanên “fikirînê” yên otomatonê pêbawertir an jî bi kêmanî bi awayekî egzotîk balkêştir kir. Wê ji bo “cudahî” û şiyanên awarte kurtenivîseke çandî peyda kir. Sedsala 18an a Ewropayê têkiliyeke tevlihev bi “Rojhilat” re hebû, û gelek caran ew di bin ronahiya egzotîzm û carinan jî tirs/reqabetê de didît. Cil û bergên “Tirk” di cih de van têkiliyan bi bîr dixistin. Ev wêneya “sêrbazê Rojhilatî” dikaribû fikra makîneyeke fikirînê kêmtir wekî berhemeke zanista Ewropî ya naskirî û bêtir wekî şahkareke enigmatîk a ji welatekî dûr û sêrbaz xuya bike. Ev çarçoveya egzotîk dibe ku lêpirsîna safî ya rasyonel bi lêzêdekirina hêmaneke “nenas” an “mîstîk” ji rê derxistibe. Çarçoveya siyasî (Habsburg li hemberî Osmanî) jî dikaribû qatek ji intrîg an jî hetta şîroveyeke nazik lê zêde bike, û “têkçûna” rewşenbîrên Ewropî ji hêla “Tirk”ekî ve di ronahiyeke taybet de nîşan bide.

Heyranîya ji otomatayên mîna “Tirk” di dema Ronakbîriyê de herwiha neynika xwe-lêhûrbûneke civakî ya berfirehtir bû li ser wateya mirovbûnê, cewhera jîriyê, û sînorên di navbera mirov û makîneyê de. “Tirk”, bi teqlîdkirina aqilê mirovan, temaşevanan neçar dikir ku bi van pirsan re rû bi rû bimînin, her çend rêbaza wê sexte bû jî. Ronakbîrî serdemeke diyarkirina xwezaya mirovan bû, gelek caran bi rêya aqil. Otomatayên ku kiryarên mirovan teqlîd dikirin (nivîsandin, muzîk) an, di mesela “Tirk” de, fikirîn, rasterast bi van pênaseyan re têkildar bûn. Tirs an heyranîya ku “Tirk” derdixist holê ji dijwariya wê ya li hemberî yektaatiya mirovan di warê rewşenbîriyê de dihat. Heta wekî xapandinekê jî, ew wekî ceribandineke fikirînê ya hêzdar kar dikir, û pirsên wekî: “Gelo makîneyek bi rastî dikare bifikire?” û “Heke wisa be, ev yek ji bo me tê çi wateyê?” derdixist holê. Ev provokasyona felsefî beşeke sereke ya mîrateya wê ye, ku wê bi nîqaşên paşîn ên AI re girêdide.

Ji Gumanê heya Aşkerekirinê: Eşkerekirina Sira “Tirk”

Ji destpêka derketina “Tirk” ve, guman hebûn ku ew xapandinek e. Philip Thicknesse di sala 1784an de yek ji şikdarên destpêkê û navdar bû. Wî pêşniyar dikir ku zarokek piçûk an jî bejnbostek (dwarf) di hundurê makîneyê de veşartî ye û ew wekî “xapandineke berfireh” bi nav dikir. Hinekan jî teoriyên ku li ser bingeha magnetîzmê an kontrola ji dûr ve bûn, pêşniyar dikirin. Ev şikdarî bi heyranîyê re hevdem hebû û hewldanên ji bo eşkerekirina rastiyê gur dikir.

Gotara navdar a Edgar Allan Poe, “Maelzel’s Chess Player” (Lîstikvanê Satrancê yê Maelzel), ku di sala 1836an de hate weşandin, bi awayekî mentiqî arguman dikir ku çima divê “Tirk” xapandinek be ku ji hêla mirovan ve tê birêvebirin. Poe bal kişand ser nakokiyan, xeletiyên carinan ên makîneyê (makîneyeke rastîn dê bêkêmasî be an jî bi awayekî domdar xelet be), û cewhera mirovî ya lîstika wê. Her çend ne hemû encamên wî yên derbarê mekanîzmayê de rast bûn jî, gotara wî pir qayîlker bû. Ev gotar gaveke girîng ber bi eşkerekirina rasyonel a îluzyonê ve temsîl dike, ku tê de ramana analîtîk tê bikaranîn.

Eşkerekirina sira “Tirk” pêvajoyeke gav bi gav bû:

Freiherr Joseph von Racknitz (1789): Pirtûkokeke bi wêne weşand ku tê de hewl dida mekanîzmayê rave bike, her çend teswîra wî ya pozîsyona operator û mezinahiya makîneyê nerast bû jî. Wî replîkayan çêkir da ku teoriyên xwe biceribîne.
Eşkerekirina îdiakirî ya Jacques François Mouret (nêzîkî 1834): Tê bawer kirin ku Mouret, yek ji operatorên berê, ji ber tengasiya aborî di sala 1834an de sira “Tirk” ji kovara Fransî Le Magasin Pittoresque re eşkere kiriye. Vê gotarê ravekirineke rasttir a karûbarên hundirîn peyda kir.
Dr. John Kearsley Mitchell û Silas Weir Mitchell: Piştî hilweşîna “Tirk”, kurê Dr. Mitchell, Silas Weir Mitchell, gotar di The Chess Monthly de (nêzîkî 1857) weşandin û mekanîzma bi tevahî eşkere kir, û diyar kir ku êdî sedemek ji bo veşartina “enîgmaya kevnar” nemaye.

Pêvajoya eşkerekirina sira “Tirk” neynika pêşketina lêpirsîna rexneyî û rêbazên lêkolînê ye. Şikdariya destpêkê gelek caran li ser bingeha nebaweriya giştî an teoriyên hêsan bû (zarokek di hundur de), dema ku analîzên paşîn, mîna ya Poe, encamdana mentiqî ya birêkûpêktir bikar anîn. Eşkerekirina dawîn ji zanîna hundirîn û daxwazeke paş-rastiyê ya ji bo zelaliya dîrokî hat. Reaksiyonên destpêkê heyranî û gumana hêsan bûn. Eşkerekerên destpêkê yên mîna Thicknesse ravekirinên pêbawer lê ne bi tevahî kitekit pêşkêş kirin. Racknitz hewl da ku ravekirineke teknîkîtir bi dîyagraman bide, her çend xelet bû jî. Poe bi rêbaza rasyonel nêzîk bû, û li şûna ku tenê li ser îhtîmala mekanîkî bisekine, bal kişand ser nakokiyên رفتاری. Ev guherîneke metodolojîk bû. Gotara Magasin Pittoresque, ku tê îdiakirin ji operatorekî bû, hûrguliyên hundirîn peyda kir. Gotarên Silas Mitchell piştî ku tişt bi xwe winda bû, vegotineke dîrokî ya teqez pêşkêş kirin. Ev pêşveçûn sofîstîkebûneke zêde di awayê nêzîkbûna ji razdariyê re nîşan dide, ku ji gumana întuîtîv ber bi argumana mentiqî û eşkerekirina rastiyan ve diçe.

Tevlêbûna Poe bi “Tirk” re gelek caran wekî mînakeke destpêkê ya “çîrokên rasyonel” ên wî tê binav kirin. “Tirk”, bi pêşkêşkirina puzzlek tevlihev a xapandinê, bêhemdî ramana analîtîk û detektîfî di kesên ku hewl didan wê fêm bikin de geş kir. “Tirk” “pirsgirêkek” bû ku diviyabû were çareser kirin. Poe bi çavdêrîkirin, hîpotezkirin û encamderxistinê nêzîkî wê bû. Gotara wî “Maelzel’s Chess Player” hewldaneke metodîk ji bo eşkerekirina hîleyê pêşkêş dike. Ev rêbaza analîtîk pêşengê cureya detektîfî ye ku wî paşê dê biafiranda. Ji ber vê yekê, “Tirk” ne tenê mirovan xapand; wê herwiha wan teşwîq kir ku bi awayekî rexneyî û sîstematîk bifikirin, û beşdarî şêwazên nû yên nivîsandina analîtîk û, bi berfirehî, çîrokê bû.

Bandora Felsefî û Çandî: Ji Makîneyên Hizirker heya AI-ya Nûjen

“Tirk” ji xapandineke sehneyî ya jêhatî wêdetir bû; ew bû katalîzatorek ji bo nîqaşên kûr ên felsefî û çavkaniyeke îlhama çandî ku bandora wê heya roja îro jî berdewam dike. Spekulasyonên berfireh li ser wê yekê ku gelo makîneyek bi rastî dikare bifikire, plan bike û jîriyê nîşan bide, gur kir. Heta wekî xapandinekê jî, ew temaşevanan neçar dikir ku cewhera fikirînê û potansiyela makîneyan bifikirin. Tom Standage destnîşan dike ku li her derê ku “Tirk” diçû, temaşevanan matmayî dikir û spekulasyonên dijwar li ser wê yekê ku gelo makîneyek bi rastî dikare bifikire, derdixist holê. Ji çavên nûjen re, “Tirk” niha wekî dahênaneke ecêb pêşbîn xuya dike, û saga wê beşeke rengîn û girîng a dîroka teknolojiyê ye.

Charles Babbage, yek ji pêşengên kompûterê, ji “Tirk” matmayî mabû. Her çend “Tirk” ne kompûtereke rastîn bû jî, îluzyona wê ya fikirîna mekanîkî dibe ku beşdarî perestgeha xeyalî bûbe ku tê de ramanên li ser motorên hesabkirinê derketine holê. “Tirk” ji bo kesên ku li ser mekanîzekirina fikirînê difikirîn, wekî kevirekî çandî kar dikir. Andrew Hodges dinivîse ku Babbage ji hêla “Tirk” ve hatibû kişandin û îlhama xwe ji bo Motora Analîtîk, pêşengeke kompûterên nûjen, jê girtibû.

Ji bilî gotara Poe, “Tirk” îlhama berhemên edebî yên din jî da û beşdarî pêşketina çîroka detektîfî bû. Çîroka E.T.A. Hoffmann a bi navê “Otomata” (1814) makîneyeke ku bi eşkere li ser bingeha afirîdeya Kempelen e, vedibêje.

Mîrateya sembolîk a “Tirk” heya jîriya çêkirî ya nûjen (AI) dirêj dibe. “Tirk” satrancê wekî pîvanek ji bo jîriya makîneyê di xeyala giştî de saz kir, roleke ku satranc bi pêşketina kompûterên satrancê yên rastîn ên mîna Deep Blue re lîst. Ji bo piraniya dîroka nûjen, lîstina satrancê wekî “testa litmusê” ya şiyana kompûteran ji bo kiryarên jîr hatiye dîtin. Navê platforma crowdsourcing a Amazonê, “Mechanical Turk”, rasterast referansê li otomatonê dike, û “jîriya çêkirî ya çêkirî” ango keda mirovî ya veşartî ya li pişt karên ku xuya dikin otomatîk in, qebûl dike. “Tirk” wekî metaforeke dîrokî ji bo sîstemên ku jîr xuya dikin lê xwe dispêrin têketina mirovî ya nediyar an mekanîzmayên hêsantir ji yên ku têne fêm kirin, kar dike.

Bandora mayînde ya “Tirk” ne di mekanîzmaya wê de, lê di fikra hêzdar a ku ew temsîl dikir de ye: makîneyeke ku dikare bi rewşenbîriya mirovan re pêşbaziyê bike. Ev motîf berdewam kiriye û pêş ketiye, ji robotên xeyalî bigire heya AI-ya rastîn, û heyranî û carinan jî tirsa mirovan a domdar ji hişên çêkirî nîşan dide. “Tirk” îluzyona makîneyeke fikirînê afirand , û ev yek xeyala giştî û nîqaşa felsefî gur kir. Fikra satrancê wekî pîvaneke jîriyê ji hêla “Tirk” ve hate zexm kirin. Pêşketinên teknolojîk ên paşîn (motorên Babbage, Deep Blue) li pey jîriya makîneyê ya rastîn ketin, û gelek caran hîn jî satrancê wekî pîvanek bikar anîn. Navê “Mechanical Turk” îro bi zanebûn ji bo sîstemên ku keda mirovî ya veşartî tê de hene tê bikaranîn. Ev yek rêzek rasterast a konseptê nîşan dide – cazîbe û pirsên li dora “makîneyeke fikirînê” – ji îluzyona Kempelen bigire heya AI-ya hevdem û sîstemên hesabkirina mirovî. “Tirk” tovê çandî yê vî motîfa mayînde bû.

Reaksiyonên cihêreng ên li hemberî “Tirk” – heyranî, tirs, şikdarî, meraqa rewşenbîrî – awayên tevlihev û gelek caran nakok ên ku civak bersivê didin teknolojiyên nû û potansiyel veguherîner nîşan didin. Wê hem soza pêşketina mekanîkî hem jî tirsa ji nenas an xapandinê di nav xwe de dihewand. Hinekan “Tirk” wekî şahkareke dahênanê didîtin. Hinekan jê ditirsiyan, û bandora şeytanî pêşniyar dikirin an jî ji tirsan bêhiş dibûn. Şikdaran hewl didan ku wê wekî xapandinekê eşkere bikin, û ravekirinên rasyonel ji nû ve destnîşan bikin. Rewşenbîrên mîna Franklin û Babbage ji îhtîmalên wê matmayî mabûn, her çend gumanên wan ji xapandinê hebûn jî. Van reaksiyonên cihêreng tîpîk in ji bo awayê ku civak tevlî nûjeniyên têkder dibin: tevliheviyek ji hêviya utopîk, tirsa dîstopîk, analîza rexneyî û meraqa hêsan. “Tirk” wekî testeke Rorschach a destpêkê ji bo helwestên li hemberî makîneyên ku xuya dikin jîr in, kar dikir.

Salên Dawî, Hilweşîn û Mîrateya Mayînde

Piştî mirina Mälzel di sala 1838an de, “Tirk” bi rêya John Ohl derbasî destê Dr. John Kearsley Mitchell (bijîjkê kesane yê Edgar Allan Poe û heyranê “Tirk”) bû, li dora salên 1839-1840an. Mitchell ew restore kir û bexşî Muzeya Çînî ya Charles Willson Peale li Philadelphia kir. Ev yek veguherîna otomatonê ji şanoyeke gerok ber bi perçeyeke muzeyê ve nîşan dide.

Lêbelê, “Tirk” di muzeyê de bi piranî hate jibîrkirin heya ku di 5ê Tîrmeha 1854an de di şewateke ku ji Şanoya Neteweyî ya li Philadelphia belav bû, hate hilweşandin. Vegotina Silas Weir Mitchell dawiya wê ya dramatîk teswîr dike, û “gotinên” wê yên dawîn wekî “Échec! Échec!” xeyal dike. Ev dawiya bi agir beşeke dramatîk li çîroka wê zêde dike. Piştî bi dehan salan ji kişandina Ewropa û Amerîkayê, dawiya “Tirk” pir hêsan bû: jibîrkirin di quncikek muzeyê de û li pey wê hilweşîna bêhemdî di şewatekê de. Ev yek bi “jiyana” wê ya hestyarî re di dijberiyek tûj de ye û nîşan dide ku çawa hetta tiştên herî navdar jî dikarin berî mirineke dawîn, ku gelek caran ne berbiçav e, bikevin nav jibîrkirinê. “Tirk” hestiyariyeke mezin a navneteweyî bû. Xwediyê wê yê dawîn, Dr. Mitchell, ew bexşî muzeyekê kir. Paşê ew “bi piranî hate jibîrkirin” an “bi tevahî hate jibîrkirin”. Hilweşîna wê beşek ji şewateke mezintir bû, ne bûyereke ku li ser “Tirk” bi xwe sekinîbû. Ev rêgez ji navdariyê ber bi berhema jibîrkirî û qurbana bêhemdî ve, cewhera demkî ya navûdengê û lawaziya tiştên dîrokî tekez dike. “Échec! Échec!” a dramatîk a ku Silas Mitchell xeyal kiribû , ji nû ve avakirineke romantîk a dawiyek wekî din ne bi heybet e.

Efsaneya “Tirk” berdewam kir. John Gaughan, hilberînerek alavên sêrbaziyê, replîkayeke kar a “Tirk” çêkir, ku di sala 1989an de hate pêşandan, û pêkanîna îluzyona orîjînal nîşan da. Ev yek nîşan dide ku eleqeya ji bo têgihiştin û ceribandina vê îluzyona dîrokî berdewam dike. Rastiya ku sira “Tirk” ewqas dirêj ewqas baş hatibû parastin, û mekanîzmaya wê ewqas jêhatî bû, ne tenê analîza dîrokî, lê di heman demê de ji nû ve afirandinên fizîkî yên mîna ya Gaughan jî îlham daye. Ev daxwaza ji nû ve afirandinê şahidiyek ji hêza îluzyona orîjînal re ye û rêyek e ji bo tevlêbûn û têgihiştina “sêrbaziya” rabirdûyê. “Tirk” xapandineke hostayî bû , û sira wê pir dihate lêgerîn. Heta piştî hilweşîna wê û eşkerekirina sirên wê jî, heyranî ma. John Gaughan hewldaneke girîng da ji bo avakirina replîkayeke kar. Ev kiryara ji nû ve afirandinê şêweyek ji lêpirsîna dîrokî ya kûr e, ku ji analîza nivîskî wêdetir diçe û ber bi têgihiştina ceribandinî ve diçe. Ew nîşan dide ku “çawa”ya îluzyonê bi qasî “çi” an “çima”yê balkêş e.

Ji bo ku xwendevan bikaribe bi hêsanî şopên bûyerên girîng ên di jiyana “Tirk” de bişopîne, kronolojiyek hatiye amadekirin:

Tablo 2: Kronolojiya Bûyerên Girîng ên “Tirk”

Sal (Year)	Bûyer (Event)
1769/1770	Dahênan/Pêşandana Yekem ji hêla Kempelen ve
1781	Ji nû ve avakirin ji bo Împarator Joseph II
1783	Gera Parîsê, hevdîtin bi Franklin & Philidor re
1784	Gera Londonê, rexneya Thicknesse
1804	Mirina Kempelen
1805	Mälzel “Tirk” dikire
1809	Maça Napoleon
1818/1819	Mouret/Lewis operator in, qutiya dengê lê tê zêdekirin
1826	Pêşandana yekem li Amerîkayê
1834	Eşkerekirina di Le Magasin Pittoresque de
1836	Gotara Poe
1838	Mirina Mälzel
nêzîkî 1840	Dr. J.K. Mitchell “Tirk” dikire, bexşî muzeyê dike
1854	Bi şewatê tê hilweşandin
nêzîkî 1857	Gotarên Silas Mitchell
1989	Replîkaya Gaughan tê pêşandan

Encam

Otomata Satrancê “Tirk” ji xapandineke sade wêdetir bû; ew tevliheviyeke hostayî ya jêhatîbûna mekanîkî, manîpulasyona psîkolojîk û şanogeriyê bû ku hema hema sedsalekê temaşevanan kişand nav xwe. Ew berhemeke serdema xwe bû, ku eleqeyên Ronakbîriyê û motîfên Rojhilatnasî nîşan dida. “Tirk” bi awayekî serketî îluzyona makîneyeke jîr afirand, û bi vî awayî neynika hêviyên teknolojîk û tirsên serdemê bû.

Cihê wê yê mayînde di dîrokê de ji ber rola wê ya di gurkirina nîqaşên li ser jîriya çêkirî, bandora wê ya li ser çanda populer û teknolojîstên destpêkê, û statuya wê wekî yek ji xapandinên herî serketî û balkêş ên dîrokê ye. Çîroka “Tirk” îro jî deng vedide ji ber ku ew dest dide pirsên bingehîn ên di derbarê jîriyê, îluzyonê û têkiliya di navbera mirov û makîneyan de. Dibe ku hîleya herî mezin a “Tirk” ne ew bû ku mirovan qayil bike ku makîneyek dikare satrancê bilîze, lê belê ew bû ku wan li ser cewhera fikirînê bi xwe bifikirîne – pirseke ku di serdema me ya teknolojîk de navendî dimîne.

Her çend mekanîzmaya rastîn veşartî bû jî, gumana xapandinê berbelav bû. Ev taybetmendiya “sira eşkere”, ku tê de gelek kesan ajansa mirovî texmîn dikir lê nikaribûn îspat bikin, dibe ku ji razdariyeke bi tevahî nediyar an jî hîleyeke bi hêsanî eşkere, ji hêla rewşenbîrî ve teşwîqkertir bûbe. Wê spekulasyon, analîz û nîqaş vexwend, û bi awayekî girîng beşdarî bandora xwe ya çandî bû. Ji destpêkê ve, gelek çavdêran gumana tevlêbûna mirovan dikir. Gotara Poe û analîzên din hewldanên giştî bûn ji bo çareserkirina puzzle. “Tirk” wekî “makîneyeke fikirînê” dihate pêşvebirin, lê îhtîmala xapandinê beşek ji cazîbeya wê bû. Ev nezelalî – gelo ew rast e, an hîleyeke pir jêhatî ye? – mirovan mijûl dikir. Heke ew bi eşkere sexte bûya, eleqe dê kêm bibûya. Heke ew bi rastî wekî sêrbazî/serxwezayî bihata qebûl kirin, dibe ku bikeve kategoriyeke din a baweriyê. “Lîstika” hewldana fêmkirina wê, ku ji hêla temaşevanan û rewşenbîran ve dihate lîstin, beşeke sereke ya serkeftina wê ya demdirêj û rola wê ya di teşwîqkirina fikirînê de li ser jîrî û mekanîkayê bû. Nezelalî berhemdar bû.

Wergirtî