Xeyaletên Petit Trianonê: Akademîsyenên ku di Demê de Rêwîtî Kirin (1901)

Pêşgotin

Danasîna Giştî ya Bûyerê

Di 10ê Tebaxa 1901ê de, di nav baxçeyên aram û dîrokî yên Qesra Versayê de, du akademîsyenên jin ên Îngilîz, Charlotte Anne Moberly û Eleanor Jourdain, rastî serpêhatiyeke welê ecêb û sosret hatin ku heta roja îro jî di nav rûpelên dîroka paranormal û lêkolînên derûnî de cihê xwe yê taybet diparêze. Gava ku ew li derdora Petit Trianonê, şatoya piçûk a ku bi taybetî bi Kraliçe Marie Antoinette ve girêdayî ye, digeriyan, wan îdîa kir ku ji nişka ve ketine nav dîmenek ku ne ji sedsala 20an, lê ji dawiya sedsala 18an xuya dikir. Li gorî vegotinên wan, peyzaj, avahî, û heta mirovên ku wan dîtin jî, bi awayekî nepenî ji serdemeke borî bûn. Di nav van fîguran de, kesayetek ku wan paşê wekî Marie Antoinette bi xwe şîrove kir jî hebû. Ev fîgurên ku wan dîtin, bi giştî bêdeng, melankolîk û wekî sîberan xuya dikirin. Moberly û Jourdain, ku her du jî xwedî paşxaneyeke akademîk a rêzdar bûn, bi wê baweriyê bûn ku ew bûne şahidê “şemitîneke demê” ya rastîn, ango bi awayekî ji nişka ve û bêhemdî derbasî perçeyek ji rabirdûyê bûne. Vê bûyerê, ku wan bi hûrgilî di pirtûka xwe ya bi navê “Serpêhatiyek” (An Adventure) de tomar kir, ne tenê di dema xwe de, lê heta îro jî wekî yek ji bûyerên “şemitîna demê” yên herî navdar, baş-belgekirî û bi nakok maye. Girîngiya wê ne tenê di îdîaya seyr a tê de ye, lê her weha di kesayetiya şahidan, hûrgiliyên ku hatine pêşkêşkirin, û nîqaşên dûrûdirêj ên ku li ser rastî û şîroveya wê hatine kirin de jî diyar dibe.

Destpêka sedsala 20an serdemek bû ku tê de eleqeyeke mezin ji bo mijarên paranormal, mîstîsîzm û lêkolînên derûnî hebû. Pêşketinên zanistî yên mezin bi xwe re pirsên nû derbarê sînorên zanînê û xwezaya rastiyê anîbûn. Di vê atmosfera rewşenbîrî de, serpêhatiyeke wekî ya Moberly û Jourdain, ku ji hêla du jinên xwenda û rêzdar ve dihat ragihandin, bi hêsanî nikarîbû ji nedîtî ve bihata. Ev kontekst hem ji bo pêşwazîkirina îdîayên wan, hem jî ji bo rexneyên ku li hember wan hatin kirin, zemînek amade kir. Bûyera Petit Trianonê ji wê demê ve bûye mijara gelek lêkolîn, analîz û spekulasyonan, û hîn jî di navbera şikdarî û baweriyê de diçe û tê. Sedema vê eleqeya domdar ne tenê di xwezaya awarte ya bûyerê de ye. Ew ji berhevkirina çend faktoran pêk tê: pêbaweriya akademîk a şahidan, ku îdîayên wan ji çîrokên xeyaletan ên adetî cuda dikir; cihê bûyerê, Versay, ku bi xwe barekî dîrokî û romantîk hildigire, bi taybetî girêdana wê bi Marie Antoinette re, ku çîrokê hê trajîktir û balkêştir dike; konsepta “şemitîna demê” bi xwe, ku xeyalên kûr ên mirovahiyê yên derbarê derbaskirina sînorên demê de vedibêje; û di dawiyê de, nezelaliya delîlan, ku têra xwe hûrgilî ne ku balkêş bin, lê ne têra xwe teqez in ku nîqaşê bi dawî bikin. Ev rewş dihêle ku gelek şîroveyên cihêreng gengaz bin û eleqeya li ser bûyerê her tim zindî bimîne. Bi vî awayî, ev bûyer wekî mînakeke sereke ya wê yekê ye ku çawa şahidiya kesane, konteksta dîrokî û vegotinên çandî li hev dicivin û “bûyerên anomal” ên mayînde diafirînin ku têgihiştinên adetî yên me diceribînin.

Armanc û Struktura Gotarê

Armanca sereke ya vê gotara akademîk ew e ku analîzeke kûr, berfireh û rexneyî ya bûyera Moberly-Jourdain a li Petit Trianonê pêşkêş bike. Em ê hewl bidin ku ne tenê vegotina bûyerê bi hûrgilî pêşkêş bikin, lê her weha paşxaneya akademîsyenên têkildar, naverok û pêşwaziya pirtûka wan a bi navê “Serpêhatiyek”, şîroveyên cihêreng ên ku ji hêla skeptîk û alîgirên fenomenên paranormal ve hatine pêşkêşkirin, û mîrata çandî ya mayînde ya vê bûyerê jî lêkolîn bikin. Em ê bi taybetî li ser wê yekê bisekinin ka çima ev bûyer, di nav gelek îdîayên din ên bi vî rengî de, kariye statuyeke ewqas îkonîk bi dest bixe.

Gotar dê li ser çend beşên sereke were avakirin. Piştî vê pêşgotinê, em ê di beşa duyemîn de bi hûrgilî li ser jiyan û paşxaneya akademîk a Charlotte Anne Moberly û Eleanor Jourdain bisekinin, û têkiliya wan bi hev re û konteksta rêwîtiya wan a Versayê şîrove bikin. Di beşa sêyemîn de, em ê serpêhatiya wan a li Petit Trianonê, wekî ku ji hêla wan ve hatiye vegotin, bi hûrgiliyên dîtin û hestên wan pêşkêş bikin, û li xalên hevpar û cudahiyên di vegotinên wan ên destpêkê de binêrin. Beşa çaremîn dê li ser pirtûka wan, “Serpêhatiyek”, prosesa nivîsandin û lêkolîna wê, naveroka sereke û îdîayên tê de, û bertekên rexnegir û raya giştî yên li hember wê bisekine. Di beşa pêncemîn de, em ê şîrove û nîqaşên zanistî û paranormal ên li ser bûyerê, tevî nêrînên skeptîk û psîkolojîk û teoriyên ku piştgiriyê didin fenomenên paranormal, û her weha lêkolînên paşê yên li ser bûyerê, analîz bikin. Beşa şeşemîn dê mîrate û bandora bûyera Petit Trianonê, cihê wê di nav bûyerên “şemitîna demê” yên navdar de, û bandora wê li ser çanda populer û lêkolînên paranormal lêkolîn bike. Di dawiyê de, encamname dê xalên sereke yên gotarê kurt bike û ramandinên dawî li ser girîngî û razberiya bûyerê pêşkêş bike. Em ê hewl bidin ku di seranserê gotarê de nêzîkatiyeke akademîk, rexneyî û hevseng biparêzin.

Charlotte Anne Moberly û Eleanor Jourdain: Akademîsyenên li Pişt Serpêhatiyê

Jînenîgarî û Paşxaneya Akademîk a Charlotte Anne Moberly

Charlotte Anne Elizabeth Moberly (1846-1937) keça George Moberly, ku paşê bû Serpîskoposê Salisbury, û Mary Anne Crokat bû. Ew di nav malbateke mezin û xwedî kevneşopiyeke xurt a oldarî û akademîk de mezin bû. Perwerdehiya wê ya destpêkê bi piranî li malê û bi mamosteyên taybet pêk hat, ku ji bo jinên wê serdemê ne tiştekî neasayî bû. Tevî ku wê perwerdehiyeke fermî ya zanîngehê nestandibû (ji ber ku di wê demê de derfetên zanîngehê ji bo jinan pir kêm bûn), Moberly jineke pir xwenda û rewşenbîr bû. Di sala 1886an de, ew wekî yekem mudîra St. Hugh’s Hall (paşê St. Hugh’s College), Oxford, hate tayînkirin, ku yek ji kolejên jinan ên nû hatibûn damezrandin bû. Ev pozîsyon ne tenê şiyanên wê yên îdarî û rêxistinî, lê her weha pabendbûna wê ya bi perwerdehiya jinan re jî nîşan dide. Moberly heta sala 1915an di vê wezîfeyê de ma û di bin rêveberiya wê de, St. Hugh’s Hall geş bû û bû kolejeke rêzdar. Kesayetiya wê bi gelemperî wekî cidî, hişyar, û hinekî jî vekişiyayî dihat binavkirin. Ew bi eleqeya xwe ya bi dîrok, teolojî û edebiyatê re dihat nasîn.

Paşxaneya akademîk û pozîsyona civakî ya Moberly di nirxandina îdîayên wê yên derbarê bûyera Petit Trianonê de roleke girîng lîst. Wekî mudîra kolejeke Oxfordê, ew kesayetek rêzdar û pêbawer dihat dîtin. Ev yek bêguman bandor li ser wê yekê kir ku çîroka wê û Jourdain ji hêla hin kesan ve bi ciddiyeteke mezintir hate pêşwazîkirin, ji ya ku dibe ku ji hêla kesên xwedî paşxaneyeke kêmtir akademîk ve bihata ragihandin. Lêbelê, ev yek her weha bû sedem ku rexnegir jî bi hûrgilî li ser îdîayên wan bisekinin, ji ber ku standardên ku ji akademîsyenan dihatin payîn bilind bûn.

Jînenîgarî û Paşxaneya Akademîk a Eleanor Jourdain

Frances Eleanor Jourdain (1863-1924) li Ashbourne, Derbyshire, ji dayik bû û keça Francis Jourdain, kahînekî Anglîkan, bû. Mîna Moberly, ew jî di nav malbateke oldar de mezin bû. Jourdain perwerdehiyeke fermî ya zanîngehê wergirt û li Lady Margaret Hall, Oxford, xwend, ku ew jî yek ji kolejên jinan ên pêşîn bû. Ew xwendekareke serketî bû û di warê zimanên modern de pispor bû. Piştî mezûniyetê, wê wekî mamoste û rêvebera dibistanan xebitî û navûdengeke baş wekî perwerdekareke jêhatî û rewşenbîreke tûj bi dest xist. Jourdain bi eleqeya xwe ya bi edebiyata Fransî, dîrok û felsefeyê re dihat nasîn. Beriya bûyera Versayê, ew nivîskareke naskirî bû û çend pirtûkên li ser mijarên edebî û dîrokî weşandibûn. Di sala 1903an de, du sal piştî bûyera Petit Trianonê, ew li St. Hugh’s Hall wekî cîgira Moberly dest bi kar kir, û piştî teqawidbûna Moberly di sala 1915an de, ew bû mudîra kolejê.

Paşxaneya akademîk a Jourdain, mîna ya Moberly, di çarçoveya bûyerê de girîng e. Wekî akademîsyeneke xwedî perwerdehiyeke fermî û destkeftiyên rewşenbîrî, şahidiya wê jî giraniyek taybet hildigirt. Têkiliya wê ya paşê bi Moberly re li St. Hugh’s Hall jî nîşan dide ku ew ne tenê du nasên rasthatî bûn, lê du hevkarên ku ji nêz ve bi hev re dixebitîn.

Pêwendiya Wan û Rêwîtiya Wan a Versayê

Moberly û Jourdain bi rêya xebata xwe ya di warê perwerdehiya jinan de hev nas kiribûn. Beriya ku Jourdain li St. Hugh’s Hall dest bi kar bike, ew jixwe hevkar û heval bûn. Di Tebaxa 1901ê de, wan biryar da ku bi hev re serdana Parîsê bikin, beşek ji bo bêhnvedanê û beşek jî ji bo ku Jourdain li ser apartmanekê ji bo xwendina xwe ya li ser arşîvên Parîsê bigere. Serdana Qesra Versayê û Petit Trianonê di 10ê Tebaxê de wekî beşek ji geşta wan a çandî hatibû plankirin. Li gorî vegotinên wan, beriya ku ew bigihîjin Petit Trianonê, rewşa wan a derûnî normal bû, lê gava ku ew nêzîkî cihê bûyerê bûn, hestên neasayî yên melankolî û zordariyê dest pê kirin.

Pêwendiya di navbera Moberly û Jourdain de ne tenê wekî du heval û hevkarên akademîk, lê her weha di çarçoveya dinamîkên hêzê de jî dikare were nirxandin, nemaze dema ku em li prosesa çêkirina vegotina hevpar a serpêhatiya wan dinêrin. Moberly ji Jourdain mezintir bû û di dema bûyerê de, û her weha paşê dema ku pirtûk dihat nivîsandin, di pozîsyoneke payebilindtir de bû (Moberly mudîr bû, Jourdain paşê bû cîgira wê). Ev dinamîka hêzê ya heyî, her çend nazik be jî, dibe ku bandor li ser awayê ku serpêhatiyên wan di destpêkê de hatine nîqaşkirin, şîrovekirin, û paşê di weşana wan a hevpar, “Serpêhatiyek”, de hatine sentezkirin, kiribe. Dibe ku vegotin, bi awayekî bêhiş an jî bi zanebûn, zêdetir li gorî şîrove an bîranîna akademîsyena payebilind hatibe sererastkirin. Di her hewldaneke hevpar de, nemaze ya ku serpêhatiyeke subjektîf vedibêje, kesayetiyên serdest an kesên payebilind dikarin bi awayekî nazik vegotina kolektîf şekil bidin. Gelo Jourdain di hin hûrgiliyên nezelal de î व्याख्याên Moberly qebûl kirine? An berevajî vê yekê? Prosesa nivîsandina “Serpêhatiyek” bi xwe re berawirdkirina notan û lêkolînkirina hûrgiliyên dîrokî piştî bûyerê anî. Ev proses bi xwe dikare bibe sedema alîgirî an jî xurtkirina hin şîroveyan li ser yên din, ku dibe ku di bin bandora dinamîka navbera wan de be. Ev yek pirsan derbarê “paqijiya” şahidiyên wan ên takekesî de radike, piştî ku prosesa hevkarî dest pê kir. Ji bo analîzeke psîkolojîk an sosyolojîk a kûr a bûyerê, girîng e ku meriv vê yekê li ber çavan bigire û wan ne tenê wekî du şahidên bi tevahî serbixwe û wekhev di qonaxa avakirina vegotinê de bibîne.

Bûyera li Petit Trianon (1901): Vegotina Serpêhatiyê

Rêwîtiya Ber Bi Petit Trianon û Hestên Destpêkê

Di 10ê Tebaxa 1901ê de, piştî serdana Qesra Versayê, Moberly û Jourdain biryar dan ku biçin Petit Trianonê. Li gorî pirtûka wan, “Serpêhatiyek”, gava ku ew ji Grand Trianonê derketin û ber bi Petit Trianonê ve meşiyan, wan dest pê kir hest bi guherîneke neasayî di atmosferê de bikin. Wan hestek “zordarî”, melankolî û bêhntengiyeke nediyar hîs kir, berî ku ew bigihîjin cihê ku serpêhatiyên herî sosret lê qewimîn. Jourdain bi taybetî behsa hestek “giranî” û bêdengiyeke ne xwezayî dike. Ev hestên destpêkê wekî pêşgotineke ji tiştên ku dê biqewimin re xizmet dikin û di vegotina wan de cihekî girîng digirin.

Dîtin û Serpêhatiyên Moberly

Gava ku ew ketin nav baxçeyên Petit Trianonê, Moberly îdîa kir ku ew rastî gelek dîmen û kesayetên neasayî hatiye. Yek ji dîtinên wê yên pêşîn jineke ku li ser kursiyekê li ber pencereyeke vekirî ya avahiyekê rûniştî bû û kaxezek di destê wê de bû. Paşê, wê du zilam dîtin ku bi kincên kesk ên tarî û şapkên sêgoşe li xwe kiribûn, ku xuya dikir baxçevan an karmendên qesrê ne. Ev zilam bi awayekî neasayî bêdeng û cidî bûn. Nêzîkî perestgeha evînê (Temple de l’Amour), Moberly kesayetek din a balkêş dît: zilamekî ku rûyê wî ji ber nexweşiya kulikan (smallpox) birîndar bû, bi kincên tarî û şapkeyeke mezin li xwe kiribû, û bi awireke “nefret” li wan dinêrî. Peyzaj bi xwe jî ji Moberly re xerîb xuya dikir; wê behsa kioskeke Çînî ya piçûk û pireke rustîk a biçûk kir ku paşê di nexşeyên hemdem de nedît. Di seranserê vê serpêhatiyê de, Moberly hestek tirs, nerehetî û “xewnekê” hîs dikir. Ew bi taybetî ji bêdengiya ne xwezayî û kêmbûna tevgera normal a mirovan matmayî mabû.

Dîtin û Serpêhatiyên Jourdain

Serpêhatiyên Jourdain, her çend di hin xalan de bi yên Moberly re hevpar bin jî, di hin hûrgiliyan de cuda bûn. Jourdain jî hesta zordarî û melankoliyê hîs kiribû. Yek ji dîtinên wê yên herî girîng jineke ku li ser gîhayê rûniştî bû û rism dikir. Ev jin bi kincekî havînî yê sivik û şapkeyeke spî ya mezin li xwe kiribû. Paşê, Moberly û Jourdain ev kesayet wekî Kraliçe Marie Antoinette şîrove kirin. Jourdain her weha zilamekî bi pelerîneke tarî û şapkeyeke mezin dît, ku dibe ku heman kesê ku Moberly dîtibû be, lê vegotina Jourdain hinekî cuda bû. Wê jî guherînên di peyzajê de ferq kiribûn, mînakî ziwabûn û ne xwezayîbûna daristanê. Hestên Jourdain di seranserê bûyerê de tevlihev bûn; ew di navbera ecêbmayîn, bêbawerî û hestek ku tiştek “ne li cihê xwe ye” de diçû û dihat. Wê jî behsa bêdengî û kêmbûna jiyanê kir, mîna ku ew ketibûn nav tabloyekê.

Xalên Hevpar û Cudahiyên di Vegotinên Wan ên Destpêkê de

Dema ku em li vegotinên Moberly û Jourdain dinêrin, hem xalên hevpar hem jî cudahî diyar dibin. Her duyan jî behsa hestek giştî ya zordarî, melankolî û ne xwezayîbûnê kirin. Her duyan jî hin kesayet û hêmanên peyzajê yên neasayî dîtin. Lêbelê, di hûrgiliyên tiştên ku hatine dîtin û dema dîtina wan de hin cudahî hene. Mînak, Moberly kiosk û zilamê bi kulikan bi zelalî bi bîr tîne, lê Jourdain zêdetir li ser jina ku rism dikir (Marie Antoinette) û zilamê bi pelerînê disekine. Pirs ev e ku gelo her duyan heman tişt di heman demê de dîtin, an jî bîranînên wan ên yekser (berî lêkolînên paşê û nivîsandina pirtûkê) ji hev cuda bûn. Di pirtûka “Serpêhatiyek” de, ew hewl didin ku vegotinên xwe li hev bînin û sentez bikin, lê lêkolînerên paşê îşaret bi hin cudahiyên potansiyel di notên wan ên destpêkê de kirine.

Girîng e ku meriv bala xwe bide ser wê yekê ku hem Moberly hem jî Jourdain berî û di dema dîtinên xeyalî yên taybet de, behsa atmosfereke xurt, zordar û melankolîk kirine. Ev “hesta hîskirî” ya hevpar an guherîna atmosferê qatek girîng, lê pir caran ji nedîtî ve hatî, ya şahidiya wan e. Dema ku hûrgiliyên dîtbarî dikarin werin nîqaşkirin (şaşnaskirin, halusînasyon), serpêhatiyeke hestyarî/atmosferî ya hevpar, neasayî ku pêşiya diyardeyên dîtbarî yên cihê tê, zehmetir e ku tenê wekî têgihiştineke şaş a takekesî were redkirin. Ev yek îşaret bi teşwîqek hevpar dike, her çend xwezaya wê (hawîrdorî, psîkolojîk, paranormal) cihê nîqaşê be jî. Vegotinên wan bi domdarî behsa atmosfereke hestyarî ya neasayî û neyînî dikin. Ev “hest” xuya bû ku pêşeng an hevrêya “dîtinên” berbiçavtir bû. Şiroveyên skeptîk bi gelemperî balê dikişînin ser bêrûmetkirina dîtinên dîtbarî wekî şîroveyên şaş ên mirov an mîhengên hemdem. Lêbelê, ravekirina rewşeke hestyarî ya hevpar, neasayî û taybet (melankolî, zordarî) di du kesan de bi hevdemî, di mîhengek wekî din normal de, celebek ravekirinê ya cûda hewce dike. Gelo ev “hesta hîskirî” dikare bibe beşek sereke ya îdîaya “şemitîna demê” bi xwe, ku hêmanên dîtbarî bibin diyardeyên duyemîn an şîroveyên vê guherîna bingehîn a di rastiya têgihiştî de? Divê ev “delîla atmosferî” ji delîlên dîtbarî cuda were analîz kirin. Dibe ku ev yek nîşan bide ku heke bûyereke paranormal qewimîbe, ew ne tenê li ser “dîtina xeyaletan” bû, lê li ser guherîneke berfirehtir di kalîteya têgihiştî ya hawîrdorê de bû. Ev her weha rê li ber lêgerîna şiroveyên psîkolojîk ên wekî vegirtina hestyarî ya hevpar an hesasiyeta zêde di hawîrdorek nenas de vedike, lê domdariya vê hesta ragihandî balkêş e.

“Serpêhatiyek”: Weşandin û Bergiriya Pirtûkê

Pêvajoya Nivîsandin û Lêkolînê

Piştî serpêhatiya xwe ya li Versayê, Moberly û Jourdain di destpêkê de dudil bûn ku li ser wê bipeyivin, ji tirsa ku neyên bawerkirin an jî tinazên xwe bi wan bikin. Lêbelê, piştî ku wan notên xwe yên serbixwe berawird kirin û dîtin ku di navbera bîranînên wan de gelek xalên hevpar hene, wan biryar da ku serpêhatiya xwe bi hûrgilî tomar bikin. Ev prosesa tomarkirinê di Mijdara 1901ê de dest pê kir, nêzîkî sê mehan piştî bûyerê. Wan dest bi lêkolînên berfireh li ser dîroka Versayê, Petit Trianonê, û jiyana Marie Antoinette kirin, bi mebesta ku hûrgiliyên ku dîtibûn piştrast bikin an jî şîrove bikin. Wan nexşeyên kevn, tomarên dîrokî û jînenîgariyan lêkolîn kirin. Di vê prosesa lêkolînê de, wan hin “delîl” dîtin ku, li gorî wan, îdîayên wan piştrast dikirin, mînakî hebûna hin avahiyan an hêmanên peyzajê di sedsala 18an de ku di sala 1901ê de êdî tune bûn, an jî lihevhatina kincên ku dîtibûn bi modaya wê serdemê re.

Pirtûka wan, bi navê “Serpêhatiyek” (An Adventure), di sala 1911an de, deh sal piştî bûyerê, hate weşandin. Di çapa yekem de, wan paşnavên Elizabeth Morison (ji bo Moberly) û Frances Lamont (ji bo Jourdain) bikar anîn, da ku nasnameyên xwe yên rastîn veşêrin û ji berteka giştî ya neyînî dûr bikevin. Tenê piştî ku pirtûk eleqeyeke mezin kişand û gelek nîqaş li ser hatin kirin, nasnameyên wan ên rastîn eşkere bûn.

Naveroka Sereke û Îdîayên di Pirtûkê de

“Serpêhatiyek” ne tenê vegotineke hêsan a bûyerê ye, lê her weha hewldaneke ji bo analîzkirin û şîrovekirina wê ye. Argumana sereke ya pirtûkê ew e ku Moberly û Jourdain bi rastî ketine nav dîmenek ji dema Kraliçe Marie Antoinette, bi taybetî salên berî Şoreşa Fransî. Pirtûk bi hûrgilî serpêhatiyên her du jinan, dîtin û hestên wan vedibêje. Beşek mezin ji pirtûkê ji bo pêşkêşkirina “delîlên” ku wan di lêkolînên xwe yên paşê de berhev kirine, hatiye veqetandin. Ev delîl di nav xwe de lihevhatinên di navbera tiştên ku wan dîtine û nexşe, plan û tomarên dîrokî yên sedsala 18an de, û her weha agahiyên li ser kinc, adet û kesayetiyên wê serdemê dihewîne. Mînak, wan îdîa kir ku hin hêmanên peyzajê, wekî pireke piçûk û kioskek, ku wan dîtibûn, di nexşeyên dawiya sedsala 18an de hebûn lê di sala 1901ê de êdî tune bûn. Wan her weha hewl da ku kesayetiyên ku dîtibûn bi kesên rastîn ên ji derdora Marie Antoinette re nas bikin.

Bergiriya Rexnegir û Raya Giştî li Hember Pirtûkê

Weşandina “Serpêhatiyek” bertekên cihêreng û dijber derxist holê. Ji aliyekî ve, pirtûk eleqeyeke mezin kişand û gelek kes jê bandor bûn, nemaze ji ber paşxaneya akademîk a nivîskaran û hûrgiliyên balkêş ên vegotinê. Hin kes amade bûn ku îdîaya “şemitîna demê” qebûl bikin an jî bi kêmanî wê wekî îhtîmalekê bihesibînin. Ji aliyê din ve, pirtûk rastî rexneyên tund ji skeptîk û lêkolîneran hat. Rexneyên sereke ev bûn:

Şaşfêmkirin û bîranîna çewt: Gelek rexnegiran arguman kirin ku Moberly û Jourdain dibe ku mirovên hemdemî (mînak, baxçevan, mêvanên din, an jî kesên ku ji bo şahiyek an bûyereke taybet kincên serdemê li xwe kiribûn) şaş fêm kiribin. Wan her weha îşaret bi îhtîmala ku bîranînên wan bi demê re guherîbin an jî bi xwendinên paşê û pêşniyaran hatibin “qirêjkirin” (cryptomnesia).
Lêkolîna ne têr û alîgir: Hin rexnegiran îdîa kirin ku lêkolîna dîrokî ya ku Moberly û Jourdain kirine ne têr û tije bû û wan tenê li delîlên ku teoriyên xwe piştrast dikin geriyane (confirmation bias).
Kêmasiyên di delîlan de: Hûrgiliyên ku wekî delîl hatibûn pêşkêşkirin (mînak, nexşe û plan) ji hêla hin lêkolîneran ve bi awayên cuda hatin şîrovekirin, û hin îdîayên wan ên li ser peyzaj û avahiyan hatin pirsîn.

Civata Lêkolînên Derûnî (Society for Psychical Research – SPR), ku di wê demê de saziyeke girîng bû ji bo lêkolînkirina fenomenên paranormal, eleqeyeke mezin nîşanî bûyerê da, lê di nav endamên wê de jî li ser şîroveya bûyerê lihevhatinek çênebû. Hin endamên SPR, wekî Eleanor Sidgwick, analîzên rexneyî yên berfireh li ser pirtûkê nivîsandin û îhtîmala şaşfêmkirinê xurt kirin.

Pirtûk di salên paşê de gelek caran hate çapkirin, û di hin çapên nû de Moberly û Jourdain bersiv dan rexneyan û materyalên nû yên ku, li gorî wan, îdîayên wan xurttir dikirin, lê zêde kirin. Ev yek nîşan dide ku nîqaş li ser bûyerê ji destpêkê ve germ û dijwar bû.

Weşandina “Serpêhatiyek” serpêhatiyeke taybet û matmayî veguherand diyardeyeke giştî û mijareke lêkolînê. Pirtûk bi xwe bû parçeyek navendî ya delîlan, lêbelê avakirina vegotina wê (hilbijartina hûrgiliyan, şîrovekirin, lêkolîna piştî bûyerê) jî bû hedefek sereke ji bo şikdariyê. Kiryara nivîsandin û weşandinê bi awayekî xwerû çîrok û pêşwaziya wê şekil da. Bêyî pirtûkê, dibe ku bûyer wekî çîrokeke anekdotîkî ya ku di navbera du kesan de hatî parve kirin bimaya. Weşandinê ji wan xwest ku bîranînên xwe birêkûpêk bikin, lêkolînê bikin, û vegotineke hevgirtî ava bikin, ku potansiyel alîgirî an jî rasyonalîzekirinên piştî rastiyê destnîşan dike. Pirtûkê ji rexnegiran re tiştek berbiçav peyda kir ku perçe perçe bikin û ji alîgiran re jî tiştek ku li dora wê bicivin. Çapên paşerojê yên bi “delîlên” nû an bersivên ji rexnegiran re, xwezaya pêşveçûna îdîayên wan û diyaloga berdewam a ku pirtûkê çêkir nîşan didin. Divê “Serpêhatiyek” ne tenê wekî vegotineke rasterast, lê wekî metnek çêkirî ku di diyarkirin û domandina razberiyê de rolek girîng lîstiye, were analîz kirin. Kiryara belgekirin û lêkolînkirina serpêhatiya wan dikaribû bîranînên wan ên orîjînal biguheranda (mînak, bi riya alîgiriya piştrastkirinê dema ku wan hûrgiliyên dîrokî yên ku bi bîranînên wan ên nezelal re li hev dikirin dîtin).

Tablo 1: Kronolojiya Bûyerên Sereke

Dîrok/Dem	Bûyer
10 Tebax 1901	Moberly û Jourdain serdana Petit Trianonê dikin û serpêhatiya xwe ya neasayî dijîn.
Mijdar 1901	Moberly û Jourdain dest bi nivîsandina notên serbixwe yên li ser serpêhatiya xwe dikin.
1901-1910	Prosesa berawirdkirina notan, lêkolînên dîrokî yên berfireh li ser Versayê û sedsala 18an.
1911	Weşandina çapa yekem a “An Adventure” di bin paşnavên Elizabeth Morison û Frances Lamont de.
Piştî 1911	Nasnameyên rastîn ên Moberly û Jourdain eşkere dibin.
1913	Çapa duyemîn a “An Adventure” bi materyalên zêde û nexşeyan tê weşandin.
Salên 1900î û 1910î	Nîqaş û lêkolînên ji hêla Civata Lêkolînên Derûnî (SPR) û lêkolînerên din ve.
1924	Mirina Eleanor Jourdain.
1931	Çapa çaremîn a “An Adventure” bi pêşgotineke nû ji hêla Moberly ve û materyalên din tê weşandin.
1937	Mirina Charlotte Anne Moberly.
Sedsala 20an û 21ê	Nîqaşên berdewam, weşanên nû, û analîzên li ser bûyerê û pirtûkê.

Ev kronolojî çarçoveyeke demkî ya zelal ji bo têgihiştina pêşveçûna bûyerê û vegotina wê peyda dike. Ew nîşan dide ku di navbera serpêhatiya destpêkê û weşandina pirtûkê de demeke girîng derbas bûye, û ku pirtûk bi xwe jî di nav demê de bi lêzêdekirina materyalên nû û bersivdana rexneyan guheriye. Ev yek ji bo nirxandina delîlan û argumanan girîng e, ji ber ku ew dibe alîkar ku meriv fêm bike ka kengê “keşf” an şîroveyên sereke hatine kirin (mînak, gelo wan Marie Antoinette yekser nas kir, an tenê piştî lêkolînê?), û çawa vegotin bi demê re pêş ketiye.

Şirovekirin û Nîqaşên Zanistî û Paranormal

Bûyera Petit Trianonê ji roja ku hatiye ragihandin ve bûye mijara nîqaşên germ û dijber. Şiroveyên ku hatine pêşkêşkirin dikarin bi giştî li du kategoriyên sereke werin dabeşkirin: nêrînên skeptîk û psîkolojîk, û nêrînên ku piştgiriyê didin fenomenên paranormal.

Nêrînên Skeptîk û Psîkolojîk

Skeptîk û psîkologan gelek teorî pêşniyar kirine ji bo ravekirina serpêhatiya Moberly û Jourdain bêyî ku serî li têgihên paranormal bidin.

Şaşfêmkirin û Xapandina Bîrê: Yek ji şiroveyên herî berbelav ew e ku Moberly û Jourdain mirovên hemdemî yên ku li baxçeyan bûn (mînak, baxçevan, mêvanên din, an jî kesên ku ji bo şahiyek an bûyereke taybet kincên serdemê li xwe kiribûn) şaş fêm kirine. Di destpêka sedsala 20an de, ne tiştekî neasayî bû ku şahiyên bi kincên dîrokî (costume parties) li cihên wekî Versayê werin lidarxistin. Skeptîk her weha amaje dikin ku bîra mirov ne pêbawer e û dikare bi hêsanî were xapandin. Dibe ku hûrgiliyên ku wan paşê di lêkolînên xwe de “piştrast” kirine, di rastiyê de bîranînên wan ên destpêkê guherandibin an jî “afirandibin” (paramnesia). Fenomena cryptomnesia, ango bîranîna veşartî ya agahiyên ku berê hatine xwendin an bihîstin û paşê wekî bîranîneke orîjînal têne bibîranîn, jî wekî şiroveyeke mimkun hatiye pêşniyarkirin. Dibe ku Moberly û Jourdain berê li ser dîroka Petit Trianonê û Marie Antoinette xwendibin û ev agahî di binhişê wan de mabine, û paşê di dema serdana wan de wekî serpêhatiyeke rastîn derketibin holê.
Halusînasyona Hevpar (Folie à Deux) an Hîsteriya Kolektîf a Sivik: Teoriyeke din a psîkolojîk îhtîmala halusînasyoneke hevpar an jî celebeke sivik a hîsteriya kolektîf e. Li gorî vê nêrînê, dibe ku yek ji jinan (dibe ku ya xwedî kesayetiyeke bihêztir an jî hesastir) dest bi xeyalekê kiribe, û ya din, ji ber pêwendiya nêzîk, pêşniyar, an jî rewşa hestiyar a ku ji ber atmosfera neasayî ya cihê (ku dibe ku ji ber westandin, germahî, an jî bendewariyên romantîk be) derketiye holê, ketibe bin bandora wê. Hesta zordarî û melankoliyê ya ku wan beriya dîtinên sereke hîs kirine, dibe ku nîşaneke ji rewşeke hestiyar a bilind be ku wan ji pêşniyaran re vekirîtir kiriye.
Bandora Çavkaniyên Dîrokî û Çandî: Wekî ku berê jî hate gotin, lêkolînên ku Moberly û Jourdain piştî bûyerê kirine, dibe ku bandoreke mezin li ser bîranînên wan ên destpêkê kiribin. Gava ku wan dest bi lêgerîna lihevhatinan di navbera tiştên ku “dîtibûn” û tomarên dîrokî de kirin, dibe ku ew bi awayekî bêhiş bîranînên xwe li gorî agahiyên nû şekil dabine. Ev prosesa “lihevxistina” bîranînan bi delîlên dîrokî re dikare bibe sedema çêbûna vegotineke ku ji serpêhatiya rastîn a destpêkê cuda be.

Nêrînên ku Piştgiriyê didin Fenomena Paranormal

Li hember şiroveyên skeptîk, gelek kes, di nav de Moberly û Jourdain bi xwe jî, bawer dikin ku serpêhatiya wan bi rastî fenomeneke paranormal bû.

Paşveçûna Demî (Time Slip/Retrocognition): Teorîya sereke ku ji hêla Moberly û Jourdain ve hat pêşniyarkirin û ji hêla gelek alîgirên paranormal ve tê piştgirîkirin, ew e ku ew bi awayekî ketine nav perçeyek ji rabirdûyê, ango “şemitîneke demê” jiyane. Li gorî vê teoriyê, di bin şert û mercên taybet de, mimkun e ku mirov dîmen, deng, an jî hestên ji serdemeke borî biceribîne. Petit Trianon, wekî cihekî ku bi bûyerên dîrokî yên dramatîk û kesayetiyên trajîk ve girêdayî ye, dibe ku ji bo fenomenên bi vî rengî “hesas” be. Mekanîzmayên ku çawa şemitîneke demê dikare biqewime di çarçoveya têgihên paranormal de cihêreng in û bi gelemperî spekulatîf in, ji têgihên derbarê xwezaya demê bigire heta îdîayên li ser şiyanên derûnî yên mirov.
Enerjiya Bermayî (Residual Energy/Stone Tape Theory): Teoriyeke din a paranormal ku carinan ji bo ravekirina bûyerên wekî ya Petit Trianonê tê bikaranîn, teoriya “enerjiya bermayî” an jî “Stone Tape Theory” ye. Li gorî vê teoriyê, bûyer û hestên xurt ên ku di rabirdûyê de qewimîne dikarin bi awayekî “tomar” bibin li hawîrdorê (mînak, di kevirên avahiyan de) û di bin şert û mercên taybet de ji hêla mirovên hesas ve ji nû ve werin ceribandin. Dîmenên ku Moberly û Jourdain dîtine, li gorî vê teoriyê, ne xeyaletên rastîn ên kesayetiyên mirî ne, lê belê “dengvedan” an “bermayiyên” bûyerên rabirdûyê ne. Hesta melankolî û zordariyê ya ku wan hîs kiriye jî dikare wekî beşek ji vê enerjiya bermayî were şîrovekirin.

Lêkolîn û Lêpirsînên Paşê yên li ser Bûyerê

Ji dema weşandina “Serpêhatiyek” ve, gelek lêkolîner û nivîskaran hewl dane ku bûyerê analîz bikin û rastiya îdîayên Moberly û Jourdain binirxînin. Civata Lêkolînên Derûnî (SPR) yek ji saziyên pêşîn bû ku bi ciddiyet li ser bûyerê sekinî. Lêkolînerên SPR, wekî Eleanor Sidgwick û J.G. Piddington, analîzên berfireh û rexneyî li ser pirtûkê û delîlên ku tê de hatibûn pêşkêşkirin, weşandin. Wan gelek kêmasî û nakokî di vegotinê de destnîşan kirin û îhtîmala şaşfêmkirin û bîranîna çewt xurt kirin. Lêbelê, hin lêkolînerên din, hem di nav SPR de hem jî li derveyî wê, nêrînên erênîtir pêşkêş kirin û îhtîmala fenomeneke paranormal red nekirin.

Di salên paşê de, gelek pirtûk û gotar li ser bûyera Petit Trianonê hatin nivîsandin. Hin ji van lêkolînan hewl dan ku delîlên dîrokî yên ku Moberly û Jourdain pêşkêş kiribûn ji nû ve binirxînin, hinên din jî bal kişandin ser aliyên psîkolojîk ên bûyerê. Yek ji lêkolînên herî berfireh û rexneyî pirtûka W.H. Salter a bi navê “Mr. X’s Ghost Stories” (1950) û paşê pirtûka Joan Evans a bi navê “An Adventure to Some Purpose” (1950) (ku Evans, ku Moberly û Jourdain nas dikir, îdîa dikir ku pirtûk bi eslê xwe xapandinek bû) bûn. Lêbelê, alîgirên bûyerê jî, wekî Guy Lambert di pirtûka xwe ya “The Trianon Adventure: A Symposium” (1965) de, hewl dan ku argumanên skeptîkan red bikin û delîlên nû ji bo piştgirîkirina teorîya şemitîna demê pêşkêş bikin.

Tevî hemû lêkolîn û analîzên ku ji aliyê skeptîk û alîgiran ve hatine kirin, bûyer heta roja îro nehatiye çareserkirin û bi piranî ne-falsifiable (ne-redbar) dimîne. Xwezaya subjektîf a serpêhatiya bingehîn, girêdana bi bîrê re, û ne mumkuniya dubarekirina bûyerê di bin şert û mercên kontrolkirî de, îsbatkirin an redkirina teqez zehmet dike. Ev yek kêşeyeke bingehîn di lêkolînkirina îdîayên paranormal de radixe ber çavan: lihevketina di navbera şahidiya kesane û pêdiviyên metodolojiya zanistî de. Şahidiyên bingehîn ên Moberly û Jourdain in. Skeptîk dikarin şiroveyên alternatîf ên maqûl pêşkêş bikin (şaşfêmkirin, xeletiyên bîrê), lê nikarin bi teqezî îsbat bikin ku jinan tiştê ku îdîa dikirin nejiyane, tenê ku şiroveyên din parsimonîtir (sade û kêmtir texmînî) in. Alîgir dikarin îşaret bi hevgirtina vegotinên wan (heta radeyekê) û “delîlên” ku berhev kirine bikin, lê ev yek standardên zanistî yên îsbatkirinê ji bo îdîayeke ewqas awarte pêk nayîne. Bûyer spontan û yekta bû, ji ber vê yekê ew nikare bi awayekî ceribandinî were dubarekirin. Bûyera Moberly-Jourdain wekî lêkolîneke klasîk di epistemolojiya paranormalê de xizmet dike. Ev bûyer nîşan dide ku dema ku meriv bi serpêhatiyên subjektîf û anomal re mijûl dibe, sînorên lêkolînê çi ne. Ew me neçar dike ku em bi wê yekê re rû bi rû bimînin ka çi “delîl” û “îsbat” pêk tîne dema ku diyardeyên navborî li derveyî paradigmayên zanistî yên heyî ne. Nîqaşa domdar, bi serê xwe, şahidiyek ji vê ne-falsifiablebûnê re ye.

Tablo 2: Berawirdkirina Vegotinên Moberly û Jourdain (Hîpotetîk, li ser bingeha cudahiyên potansiyel ên ku di lêkolînan de hatine destnîşankirin)

Hûrgilî/Dîtin	Vegotina Destpêkê ya Moberly (Çavkanî: Notên Destpêkê/Analîzên SPR)	Vegotina Destpêkê ya Jourdain (Çavkanî: Notên Destpêkê/Analîzên SPR)	Vegotina di ‘An Adventure’ de (Çavkanî: “An Adventure”)	Analîz/Cudahî
Hesta Giştî ya Atmosferê	Zordarî, melankolî, bêhntengî, hesta “xewnekê”	Giranî, bêdengiya ne xwezayî, hesta ku tiştek “ne li cihê xwe ye”	Hestên zordarî, melankolî, bêhntengî, û ne xwezayîbûnê	Xalên hevpar ên xurt di hesta giştî de, lê dibe ku di giranî û awayê îfadekirinê de cudahiyên nazik hebin.
Zilamên bi Kincên Kesk	Du zilam, kincên kesk ên tarî, şapkên sêgoşe, cidî, bêdeng	Dibe ku kêmtir bi zelalî hatibe dîtin an jî di destpêkê de nehatibe behskirin	Du zilamên fermî, kincên kesk ên gewr, şapkên sêgoşe	Moberly li ser vê dîtinê zelaltir e. Pirtûk vegotina Moberly dişopîne.
Jina ku Rism Dikir (Marie Antoinette)	Dibe ku di destpêkê de nehatibe dîtin an jî ne bi vî rengî hatibe şîrovekirin	Jineke ku li ser gîhayê rism dikir, kincê sivik, şapkeya spî	Jineke ku rism dikir, paşê wekî Marie Antoinette tê nasîn	Ev dîtin ji bo Jourdain girîngtir e. Nasnameya Marie Antoinette dibe ku encama lêkolînên paşê be.
Zilamê bi Nexweşiya Kulikan/Pelerîna Tarî	Zilamekî bi rûyê birîndar, kincên tarî, awireke nefret	Zilamekî bi pelerîna tarî û şapkeyeke mezin, xuya dikir “xerab”	Zilamekî bi rûyê tarî û pûç, bi pelerînê, awireke ne xweş	Dibe ku heman kes be lê bi hûrgiliyên cuda hatiye bibîranîn. Pirtûk hewl dide ku van her du vegotinan li hev bîne.
Kioska Çînî û Pira Rustîk	Moberly bi zelalî behsa wan dike	Dibe ku Jourdain kêmtir bala xwe dabe van hêmanan	Kiosk û pir wekî beşek ji peyzaja sedsala 18an têne pêşkêşkirin	Van hêmanan ji bo argumana Moberly ya li ser peyzaja kevnar girîng in.
Dawiya Serpêhatiyê	Hesta revê û sivikbûnê piştî derketina ji “atmosfera” xerîb	Hesta ku ji “xewnekê” şiyar bûye	Vegera li cîhana normal bi hestek sivikbûnê	Her duyan jî hestek sivikbûnê piştî derketina ji qada bandorê ragihandine.

Nîşe: Ev tablo hîpotetîk e û li ser bingeha nîqaşên giştî yên li ser cudahiyên potansiyel di vegotinên destpêkê û yên paşê de hatiye amadekirin. Ji bo analîzeke teqez, pêdivî bi gihîştina notên destpêkê yên Moberly û Jourdain û berawirdkirina wan bi pirtûkê re heye.

Ev tablo, her çend hîpotetîk be jî, girîngiya lêkolînkirina cudahiyên potansiyel di navbera bîranînên destpêkê yên takekesî û vegotina hevpar a paşê de radixe ber çavan. Ew nîşan dide ku prosesa “lihevxistina” bîranînan û avakirina vegotineke hevgirtî ji bo weşanê dikare bibe sedema guherîn an jî windabûna hin hûrgiliyan, an jî xurtkirina hin şîroveyan li ser yên din. Ev yek ji bo nirxandina pêbaweriya şahidiyan û têgihiştina xwezaya serpêhatiyê krîtîk e.

Mîrate û Bandora Bûyera Petit Trianon

Cihê Bûyerê di Nav Bûyerên “Şemitîna Demê” yên Navdar de

Bûyera Petit Trianonê di nav îdîayên din ên “şemitîna demê” de cihekî taybet û navdar digire. Gelek faktor hene ku vê bûyerê ji yên din cuda dikin û dibin sedem ku ew ewqas bibandor bimîne:

Pêbaweriya Şahidan: Moberly û Jourdain du akademîsyenên rêzdar û xwenda bûn. Ev yek ji îdîayên wan re giraniyek da ku di gelek çîrokên din ên bi vî rengî de tune ye.
Belgekirina Berfireh: Pirtûka “Serpêhatiyek” vegotineke hûrgilî û hewldaneke ji bo piştgirîkirina îdîayan bi lêkolînên dîrokî pêşkêş dike. Her çend ev lêkolîn û delîl cihê nîqaşê bin jî, hebûna pirtûkekê bi vî rengî bûyerê ji çîrokên devkî yên nezelal cuda dike.
Cihê Dîrokî û Romantîk: Petit Trianon û Qesra Versayê bi xwe cihên ku bi dîrok, trajedi û romantîzmê barkirî ne. Girêdana bi Marie Antoinette re, ku kesayetek dîrokî ya navdar û trajîk e, balkêşiya bûyerê zêdetir dike.
Xwezaya Nezelal û Razber: Tevî hemû lêkolîn û nîqaşan, bûyer hîn jî razberiya xwe diparêze. Ev nezelalî dihêle ku ew bibe mijara spekulasyon û şîroveyên cihêreng, û eleqeya li ser wê zindî bimîne.

Li gorî îdîayên din ên “şemitîna demê”, ku pir caran kurt, nezelal û bêyî şahidên pêbawer in, bûyera Petit Trianonê ji ber van taybetmendiyan derdikeve pêş. Ew bûye arketîpek ji bo têgiha “şemitîna demê” û pir caran wekî mînaka herî baş a vê fenomenê tê binavkirin.

Bandora wê li ser Çanda Populer û Lêkolînên Paranormal

Bûyera Petit Trianonê bandoreke mezin li ser çanda populer û lêkolînên paranormal kiriye.

Di Çanda Populer de: Çîroka Moberly û Jourdain bûye îlhama gelek berhemên wêjeyî, fîlm, û bernameyên televîzyonê. Ew di roman, kurteçîrok, û lîstikên şanoyê de hatiye bikaranîn an jî behsa wê hatiye kirin. Di gelek belgefîlm û rêzefîlmên li ser mijarên paranormal de, bûyera Petit Trianonê wekî yek ji bûyerên herî girîng û balkêş tê pêşkêşkirin. Ev yek nîşan dide ku çîrok kariye xeyala gelek kesan bigire û di nav hişmendiya giştî de cih bigire.
Di Lêkolînên Paranormal de: Bûyera Petit Trianonê di geşepêdana têgiha “şemitîna demê” (time slip) û retrocognition (zanîna paşerojê) de roleke girîng lîstiye. Ew bûye mînakeke klasîk ku ji hêla lêkolînerên paranormal ve tê lêkolînkirin û nîqaşkirin. Pirtûka “Serpêhatiyek” û nîqaşên li ser wê bûne sedem ku eleqeya bi fenomenên bi vî rengî re zêde bibe û hewldanên ji bo şîrovekirin û têgihiştina wan bên kirin. Her çend skeptîsîzm li hember bûyerê xurt be jî, ew hîn jî di nav civaka paranormal de wekî delîlek potansiyel ji bo rastiya fenomenên demkî yên neasayî tê dîtin.

Nîqaşên Berdewam û Têkildariya Bûyerê Îro

Piştî zêdetirî sed salî, bûyera Petit Trianonê hîn jî tê nîqaşkirin û eleqeyeke mezin dikişîne. Sedema vê eleqeya berdewam ne tenê di xwezaya razber a bûyerê de ye, lê her weha di pirsên bingehîn ên ku ew derdixe holê de ye. Pirsên li ser xwezaya demê, sînorên têgihiştina mirov, pêbaweriya bîrê, û îhtîmala hebûna astên din ên rastiyê hîn jî bêbersiv mane û bûyera Petit Trianonê wekî zemînek ji bo lêgerîna van pirsan xizmet dike.

Çîrok ji derdorên paranormal wêdetir deng vedide, di nîqaşên li ser bîrê, têgihiştinê, û heta şîroveya dîrokî de jî xuya dike. Serpêhatiya Moberly-Jourdain bûye celebek efsane an çîrokeke modern ku rê dide danûstandinên çandî yên berfirehtir li ser xwezaya demê, pêbaweriya têgihiştin û bîra mirov, û balkêşiya rabirdûyê. Nezelaliya wê di vî warî de hêza wê ye, ku dihêle ew wekî ceribandineke Rorschach ji bo baweriyên takekesî yên li ser rastiyê tevbigere. Paşxaneya akademîk a jinan wê ji çîrokeke gelêrî wêdetir dike; ew hewayek razberiya rewşenbîrî hildigire. Cihê wê li Versayê, cihekî ku bi girîngiya dîrokî û romantîzmê barkirî ye, balkêşiya wê wekî vegotinekê zêde dike. Mîrata domdar a bûyera Petit Trianonê ne tenê statuya wê wekî bûyereke paranormal e, lê her weha fonksiyona wê wekî vegotineke çandî ye ku lêgerîna mijarên felsefî û psîkolojîk ên tevlihev hêsan dike. Ew çîrokek e ku me vedixwîne ku em sînorên rastiya xwe ya têgihiştî bipirsin.

Encamname

Kurteya Xalên Sereke

Bûyera Petit Trianonê, ku di 10ê Tebaxa 1901ê de ji hêla du akademîsyenên Îngilîz, Charlotte Anne Moberly û Eleanor Jourdain ve hate jiyîn, yek ji îdîayên herî navdar û bi nakok ên “şemitîna demê” di dîrokê de ye. Wan îdîa kir ku li baxçeyên Petit Trianonê ketine nav dîmenek ji sedsala 18an û şahidê kesayet û peyzajên ji dema Kraliçe Marie Antoinette bûne. Wan serpêhatiya xwe û lêkolînên xwe yên paşê di pirtûka “Serpêhatiyek” de weşandin, ku bertekên cihêreng kişand. Şiroveyên bûyerê ji nêrînên skeptîk û psîkolojîk (şaşfêmkirin, xapandina bîrê, halusînasyona hevpar) bigire heta teoriyên paranormal (şemitîna demê, enerjiya bermayî) diguhere. Tevî gelek lêkolîn û nîqaşan, bûyer hîn jî razberiya xwe diparêze û bandoreke mezin li ser çanda populer û lêkolînên paranormal kiriye.

Ramandinên Dawî li ser Girîngî û Razberiya Bûyerê

Girîngiya bûyera Petit Trianonê ne tenê di îdîaya awarte ya tê de ye, lê her weha di kesayetiya şahidan, hûrgiliyên ku hatine pêşkêşkirin, û nîqaşên dûrûdirêj ên ku li ser wê hatine kirin de diyar dibe. Ew wekî fenomeneke çandî ya girîng dimîne, ku pirsên kûr li ser xwezaya demê, bîrê, û rastiyê derdixe holê. Tevî ku gelek hewl hatine dayîn ji bo ravekirina bûyerê bi awayekî teqez, ew hîn jî wekî yek ji razberiyên herî balkêş ên sedsala 20an tê dîtin.

Di dawiyê de, bûyera Petit Trianonê tengezariya di navbera serpêhatiya subjektîf a mirovî û metodolojiyên objektîf ên lêkolîna dîrokî û zanistî de radixe ber çavan. Nirxa wê ne hewce ye di bersivên ku dide de be, lê belê di pirsên ku ew derdixe holê û di kapasîteya wê de ye ku ramana rexneyî li ser xwezaya delîlan, bîrê, û nenasê teşwîq bike. Ew me bi sînorên zanîna xwe û bi razberiyên ku dibe ku her tim li derveyî têgihiştina me bimînin re rû bi rû dihêle. Bûyer wekî bîranînek dimîne ku cîhana me dibe ku ji ya ku em difikirin tevlihevtir û nepenîtir be, û ku serpêhatiyên mirovî yên awarte, her çend ravekirina wan zehmet be jî, dikarin ji bo têgihiştina me ya li ser xwe û gerdûnê xwedî nirx bin.

Çavkanî

Ev beş dê lîsteyek ji çavkaniyên akademîk û pêbawer ên ku di amadekirina gotarek rastîn de dê werin bikar anîn, bihewîne. Ji ber ku ev bersivek çêkirî ye, çavkaniyên rastîn nehatine bikar anîn, lê mînakên çavkaniyan dê wiha bin:

Moberly, C. A. E., & Jourdain, E. F. (1911). An Adventure. London: Macmillan.
Iremonger, L. (1970). The Ghosts of Versailles: Miss Moberly and Miss Jourdain and their Adventure. London: Faber & Faber.
Evans, J. (Ed.). (1950). An Adventure to Some Purpose. London: Society for Psychical Research.
Salter, W. H. (1950). Mr. X’s Ghost Stories. London: Bell.
Sidgwick, E. M. (1911). Review of ‘An Adventure’. Journal of the Society for Psychical Research, 15, 228-235.
Castle, T. (1995). The Female Thermometer: Eighteenth-Century Culture and the Invention of the Uncanny. Oxford: Oxford University Press. (Ji bo konteksta çandî û psîkolojîk)
Nolan, M. (1980). The Trianon Adventure: A Critical Inquiry. London: Duckworth. (Mînakek lêkolîneke rexneyî ya paşê)
Agahiyên dîrokî li ser Versayê û Petit Trianonê ji çavkaniyên dîrokî yên pêbawer.
Gotarên ji kovarên akademîk ên li ser psîkolojî, dîrok, û lêkolînên paranormal.