Bawerî
-
Miradşkîna Mezin: Krîza ku piştî Pêknehatina Qiyametê Rû Da (1844)
1. Destpêk / Pêşgotin Bingeha Gotarê Bûyera ku di dîroka olî ya Amerîkayê de wekî “miradşkîna Mezin” a sala 1844an tê nasîn, ne tenê wekî qeyraneke baweriyê ya kûr di nav komeke mezin a bawermendan de derket pêş, lê di heman demê de bû xaleke werçerxanê ya girîng ku rê li ber derketina tevgerên olî Read more
-
Gunehxwer: Kesên ku Gunehên Kesên Din Hildigirin Ser Xwe
I. Pêşgotin A. Danasîna Giştî ya Mijara “Gunehxweran” Di sedsalên 18an û 19an de, li hin herêmên gundewarî yên Îngilistan, Skotlanda û Gallerê, kesayeteke folklorîk û pîşeyeke dîrokî ya bi navê “gunehxwer” (bi Îngilîzî: sin-eater) hebû. Ev kes, bi gelemperî ji çînên herî hejar û ji civakê dervekirî dihatin, roleke taybet di merasîmên cenazeyan de Read more
-
Ezîze Wilgefortis a bi Rîh
1. Pêşgotin: Ezîze Wilgefortis û Çîroka Wê ya Efsanewî Kurteya Jiyana Ezîze Wilgefortis û Navenda Çîroka Wê Ezîze Wilgefortis, kesayetiyeke efsanewî ya serdema navîn e ku bi çîroka xwe ya balkêş û trajîk tê naskirin. Li gorî efsaneyê, Wilgefortis mîrkeyeke ciwan û bedew a Portekîzê bû ku bûbû Xiristiyan û sonda keçaniyê xwaribû, da ku Read more
-
Doza Dîkê Baselê (1474)
Darizandina Dîkekî ku Hêk Kiribû 1. Pêşgotin Bûyera darizandina dîkê Baselê di sala 1474an de, weke yek ji rûpelên herî sosret û balkêş ên dîroka hiqûqê ya Serdema Navîn derdikeve pêş. Ev doz, ku tê de dîkek ji ber “sûcê dijî sirûşta xwe” یعنی hêkkirinê hate tawanbarkirin, darizandin û di dawiyê de îdamkirin, ji nêrîna Read more
-
Serhildana Münsterê (1534-1535)
Lêkolîneke Akademîk li ser Teokrasiya Anabaptîst, Tundî û Mîrasa Wê Pêşgotin Serhildana Münsterê ya salên 1534-1535an, wekî yek ji beşên herî radîkal û dramatîk ên tevgera Anabaptîst di dema Reformasyona Protestan a sedsala 16an de, di dîroka Ewropayê de xwedî cihekî taybet e. Ev serhildan, ku bi damezrandina komunek teokratîk a demkurt li bajarê Münsterê Read more
-
Efsaneya Papaya Jin Joan
1. Pêşgotin: Efsaneya Papa Joan û Çarçoveya Wê ya Dîrokî-Çandî Efsaneya Papa Joan, yek ji çîrokên herî balkêş û mayînde yên Serdema Navîn e, behsa jineke dike ku tê îdiakirin di bin nasnameya mêrekî de bûye papa û serweriya Dêra Katolîk kiriye.1 Riwayeta bingehîn bi gelemperî wiha ye: jinek zana û azwer, ji bo ku Read more
-
Avakirina Katedralan li Ewropaya Serdema Navîn
Endezyarî, Huner û Seferberiya Civakî (Sedsalên 12-16an) Pêşgotin Kurtegiştî li ser girîngiya katedralan di Serdema Navîn a Ewropayê de Serdema Navîn li Ewropayê bi awayekî kûr di bin bandora baweriya Xiristiyaniyê de mabû, û katedral wekî îfadeya fizîkî ya herî berbiçav a vê baweriyê û navendeke sereke ya jiyana civakî derket holê. Van avahiyên mezin Read more
-
Antropomorfizm: Têgeh, Dîrok û Manîfestasyonên Wê di Çand û Têgihiştina Mirovan de
1. Pêşgotin Mirovşayesandin (antromorfîzm), ango nisbetkirina taybetmendî, hest û niyetên mirovî ji bo heyînên ne-mirovî, diyardeyeke bingehîn û berbelav e ku di gelek warên jiyana mirovahiyê û dîsîplînên zanistî yên cihêreng de derdikeve pêş.1 Ev meyla mirovî ne tenê wekî amûreke wêjeyî an hunerî tê dîtin, lê di heman demê de wekî fenomeneke psîkolojîk, civakî Read more
-
Sefera Xaçperest a Zarokan (1212)
Pêşgotin Sefera Xaçperest a Zarokan a sala 1212an yek ji wan bûyerên herî trajîk û nîqaşî yên serdema navîn e ku di dîroka Ewropayê de şopeke kûr hiştiye. Ev bizaveke dînî ya gelêrî bû ku tê de bi hezaran kes, bi piranî zarok û ciwanên Fransî û Alman, bi armanca ku Erdê Pîroz bi awayekî Read more
-
Sor Juana Inés de la Cruz: Dengê Ronakbîr û Parêzvana Mafên Jinan di Meksîkaya Kolonyal de
Kurte Ev gotar analîzeke akademîk a berfireh li ser jiyan, berhem û ramanên Sor Juana Inés de la Cruz (1648-1695) pêşkêş dike. Sor Juana, wekî helbestvan, şanonivîs, fîlozof û femînîsteke destpêkê ya sedsala 17an li Meksîkaya Nû (Nueva España), fîgurek navendî ye. Ew bi zîrekiya xwe ya entelektuelî ya awarte, parastina wêrek a mafê jinan Read more
-
Olga ya Kîevê: Ji Tolhildanê heta Pîroziyê – Vekolîneke Akademîk li ser Jiyan, Serwerî û Mîrata Wê
Beş I: Pêşgotin: Olhaya Kîevê di Çarçoveya Dîrokî de Olga ya Kîevê, ku di sedsala 10an de jiyaye (nêzîkî 890-969), di dîroka Rûsya Kîevê de kesayetek navendî û pirralî ye. Ew ne tenê wekî jina yekem a ku bi awayekî fermî li ser Rûsya Kîevê hikum kiriye tê naskirin, lê di heman demê de wekî Read more
-
Sirra Peykerên Moai yên Girava Paskalyayê
Sernav: Sirra Peykerên Moai yên Girava Paskalyayê (Rapa Nui) û Çarenûsa Şaristaniya Wê Kurte: Ev gotar bi awayekî akademîk û berfireh li ser sirên peykerên Moai yên Girava Rapa Nui (Girava Paskalyayê) û şaristaniya ku ew afirandine disekine. Analîzek li ser koka gelê Rapa Nui, armanc, çêkirin û veguhastina Moaiyan, guherînên ekolojîk ên giravê, û Read more
-
Dagirkirina Mekkeyê ji hêla Qarmatiyan ve û Dizîna Haceruleswed (930 PZ.)
Pêşgotin Tevgera Qarmatî, wekî şaxekî radîkal ê Şîîzma Îsmaîlî, di navbera sedsalên 9an û 11an ên Mîladî de, di cîhana Îslamê de xwedî bandoreke kûr û mayînde bû. Qarmatî ne tenê hêzeke leşkerî ya berbiçav bûn, lê di heman demê de xwediyê îdeolojiyeke taybet bûn ku ji şîroveyên serdest ên Îslamê yên wê demê bi Read more
-
Xaşxaşî û Serhildana Keleha Elemûtê (Sedsalên 11.-13.)
1. Pêşgotin: Nîzariyên Îsmaîlî di Çarçoveya Dîrokî de 1.1. Kurte Nêrînek li ser Koka Îsmaîliyan û Parçebûna ku Rê li ber Nîzariyan Veke Îsmaîlîzm wek şaxekî Îslama Şîe derketiye holê, ku Îmametê di rêya Îsmaîl re, kurê mezin ê Îmam Cefer Sadiq (m. 765 PZ), dişopîne. Nîzariyên Îsmaîlî îro beşa herî mezin a Îsmaîliyan pêk Read more
-
Fetha Qudsê ji Hêla Selahedînê Eyûbî ve (1187)
Piştî Şerê Hîtînê û Bidawîhatina Nêzîkî 90 Salan a Serweriya Xaçperestan 1. Pêşgotin Sedsalên 11an û 12an li Levantê bi awayekî berbiçav bi Seferên Xaçperestan hatin diyarkirin, ku di encamê de dewletên di bin serweriya Xiristiyanan de li herêmeke bi piranî Misilman hatin damezrandin.1 Di nav van destkeftan de, Quds, bajarekî xwedî girîngiyeke olî ya Read more
-
Panîka Vampîran a New Englandê di Sedsala 19an de
Tirs, Nexweşî û Baweriyên Gelêrî Pêşgotin Panîka Vampîran a New Englandê heyameke tirs û xurafetê bû ku bi giranî di dawiya sedsala 18an û di dirêjahiya sedsala 19an de li herêmên gundewarî yên New Englandê, bi taybetî li Rhode Island, rojhilatê Connecticut, başûrê Massachusetts, Vermont û hin deverên din ên eyaletên New Englandê, serdest bû. Read more
-
Ola Bahayî: Reh, Hînkirin û Bandora Gerdûnî
Pêşgotin Ola Bahayî, ku wekî Baweriya Bahayî jî tê zanîn, dînekî serbixwe yê gerdûnî ye ku di sedsala 19-an de li Îranê (wê demê Faris) derketiye holê. Ew wekî sîstema baweriyê ya serbixwe ya herî nû ya cîhanê û piştî Xirîstiyantiyê duyemîn ola herî berbelav tê hesibandin. Bingehên wê yên sereke li ser yekîtiya Xwedê, Read more
-
Çavdêriyên Teleskopî yên Galileo Galilei û Têkoşîna Wî ya li dijî Engîzîsyonê
Şoreşek Zanistî û Pevçûnek Dîrokî 1. Pêşgotin Galileo Galilei (1564-1642) yek ji kesayetiyên herî girîng û navdar ên Şoreşa Zanistî ye, ku ne tenê di warê astronomiyê de, lê herwiha di fîzîk, matematîk û metoda zanistî de jî şopeke kûr li pey xwe hiştiye. Ew bi bikaranîna teleskopê ji bo çavdêriyên astronomîk, keşfên wekî heyvên Read more
-
Deh Bûyerên UFO
Vekolîneke Berawirdî li ser Deh Bûyerên UFO yên Fermî yên Sedsala 20. û Bandora Wan a Dîrokî-Civakî 1. Pêşgotin (Destpêk) Diyardeya tiştên firiyayî yên nenas (TFN), ku di sedsala 20. de bi awayekî berfireh wekî “UFO” hatine binavkirin, yek ji wan mijarên herî balkêş û gengeşîkirî ye ku hem bala raya giştî kişandiye ser xwe, Read more
-
Dîroka Sêrbazî û Efsûnê li Tirkiyeyê
Ji Kevneşopiyên Kevnar heta Serdema Modern Kurte Ev gotar lêkolîneke berfireh li ser dîroka sêrbazî û efsûnê li erdnîgariya Tirkiyeyê dike, ji şaristaniyên kevnar ên Anatolyayê bigire heta Komara Tirkiyeyê ya modern. Gotar dê pratîkên sêrbaziyê, baweriyên efsûnî, falên cihêreng, û hêmanên folklorîk ên pêwendîdar vebikole. Herwiha, dê helwestên civakî, dînî (bi taybetî Îslamî) û Read more
-
Têgihîştina Cinan di Kevneşopiya Tirkî de: Bawerî, Bûyerên Paranormal, Memorat, Şahidiyên Rastîn û Nûçeyên Medyayê
Sernav: Têgihîştina Cinan di Kevneşopiya Tirkî de: Bawerî, Bûyerên Paranormal, Memorat, Şahidiyên Rastîn û Nûçeyên Medyayê 1. Pêşgotin 2. Koka Têgeha Cinan: Etîmolojî, Çarçoveya Dîrokî û Îslamî Ev nîqaşên teolojîk nîşan didin ku têgihîştina cinan mijareke dinamîk e û di serdemên cuda de rastî şîrove û têgihîştinên cihêreng hatiye. Ji aliyekî ve, baweriya bi cinan Read more
-
Serdema Zêrîn a Îslamê
Zanist, Felsefe û Huner di Serdema Zêrîn a Îslamê de (Sedsalên 8-14an) û Bandora wê li ser Rojava: Navendên wekî Bexda û Kurtubayê di Matematîk, Pizîşkî, Astronomî, Felsefe û Hunerê de ji Ronesansa Ewropî re Kurte Ev gotara akademîk, serdema navbera sedsalên 8an û 14an, ku wek Serdema Zêrîn a Îslamê tê binavkirin, dinirxîne. Di Read more
-
Jenosîda Çandî: Wêrankirina Peykerên Budayê
Kurtenivîs / Puxte Ev makale wêrankirina peykerên Budayê Bamiyanê ji alîyê Taliban ve di Adara 2001ê de vedikole, bi taybetî li ser armanckirina qestî ya mîrasa çandî û têgeha “jenosîda çandî” (jenosîda çandî) disekine. Dîrok, girîngîya çandî û hunerî ya peykeran, û herweha sedem, rêbaz û encamên wêrankirinê tên nirxandin. Makale têgeha jenosîda çandî, nîqaşên Read more
-
Zerdeştî
Lêkolîneke Akademîk li ser Dîrok, Bawerî, Civak û Bandora Wê 1. Destpêk: Reh û Rêçikên Ola Zerdeştî û Girîngiya Wê Pênaseya Zerdeştiyê û cihê wê di nav olên cîhanê de Zerdeştî, yek ji kevintirîn olên yekxwedayî yên cîhanê ye ku li Îrana kevnar, bi texmînî di hezarsala duyemîn an yekemîn a Berî Zayînê de, derketiye Read more
-
Nexşeya Pîrî Reîs a Razdar
1. Pêşgotin: Nexşeya Pîrî Reîs û Razên Wê yên Dîrokî Nexşeya Cîhanê ya Pîrî Reîs, ku di sala 1513an de ji aliyê amîral û kartografê navdar ê Osmanî Pîrî Reîs ve hatiye çêkirin, yek ji berhemên herî balkêş û gengeşîbar ên dîroka kartografiyê ye. Ev nexşe, ku îro tenê beşek jê li Muzeya Qesra Topkapiyê Read more
-
Codex Gigas (Încîla Şeytan)
Codex Gigas (Încîla Şeytan): Lêkolîneke Akademîk a Berfireh Beşa 1: Pêşgotin 1.1. Danasîna Giştî ya Codex Gigas Codex Gigas, ku di nav gel de bêtir bi navê “Încîla Şeytan” tê nasîn, yek ji destnivîsên serdema navîn ên herî balkêş, mezin û enigmatîk e ku heta roja îro sax maye. Ev berhema bîrdarî, ku di destpêka Read more
-
Kevneşopiya Mîtrîdatîzmê
Jehr, Bergirî û Sînorên Laşê Mirovan 1. Pêşgotin Kurtepêşkêşkirina Mijarê û Girîngiya Wê Mîtrîdatîzm, wekî kevneşopiyeke dîrokî ya ku bi sedsalan e bala mirovahiyê kişandiye, têgeheke ku îro jî di warên toksîkolojî û farmakolojiyê de cihê xwe diparêze. Ev pratîk, ku bi navê Qralê Pontûsê Mîtrîdatês VI (B.Z. 135-63) tê naskirin, li ser bingeha ramana Read more
-
Dewlemendiya Bêhempa ya Mansa Mûsa û Rêwîtiya Wî ya Hecê ya Dîrokî
1. Pêşgotin (Destpêk) Mansa Mûsa, ku di navbera salên nêzîkî 1312 û 1337an de serwerî kiriye, nehemîn Mansa (împarator) yê Împaratoriya Maliyê bû û di serdema wî de împaratorî gihîşt lûtkeya xwe ya erdî û hêzê. Navê wî di dîrokê de wekî yek ji kesên herî dewlemend, heta radeyekê ku dewlemendiya wî ji hêla hevdemên Read more
-
Bajarê Binê Erdê yê Derînkuyûyê
Şahkareke Endezyariya Kevnar û Stargeheke Dîrokî 1. Pêşgotin Bajarê Binê Erdê yê Derînkuyûyê, ku bi navê xwe yê kevnar Elengubu jî tê zanîn 1, li herêma Kapadokyayê ya Tirkiyeyê, yek ji mezintirîn û kûrtirîn bajarên binê erdê yên cîhanê ye. Ev avahiya bêhempa, ku bi kûrahiya xwe digihîje qasî 85 metreyan û dikare bi hezaran Read more
-
Kevneşopiyên Dengbêjiyê yên Êzidiyan
Taybetmendî, Stranên Olî û Vebêjên Dîrokî 1. Pêşgotin Kurteçîroka Dengbêjiya Kurdî û Girîngiya Wê ya Giştî Dengbêjî, wekî celebeke muzîka Kurdî û şêweyekî çîrokbêjiya devkî, di nav çanda Kurdan de xwedî cihekî navendî û dîrokî ye.1 Dengbêj, ku bi wateya “deng” û “bêj” (gotin) pêk tê, ne tenê hunermendên ku stran û çîrokan dibêjin in, Read more
-
Efsaneya Prester John (Padîşah Yûhenna)
Kok, Pêşveçûn, Bandor û Mîrata Wî 1. Pêşgotin Efsaneya Prester John, ango Padîşah Yûhenna, yek ji çîrokên herî balkêş û bi bandor ên Serdema Navîn a Ewropayê ye. Ev efsane behsa padîşahekî Xiristiyan ê efsanewî, hêzdar û dewlemend dikir ku li Rojhilatê Dûr, li cihekî di navbera Asya û Afrîkayê de, hikûm dikir. Di xeyal Read more
-
Pergala Kastê ya li Balî, Endonezyayê
Cudahî, Bandora Civakî û Pêşveçûna Hemdem 1. Destpêk (Pêşgotin) Girava Balî, wek perçeyek ji komgirava Endonezyayê, xwedî taybetmendiyeke çandî û olî ya berbiçav e. Tevî ku Endonezya welatê herî mezin ê misilman ê cîhanê ye, Balî wek giraveke ku piraniya xelkê wê (nêzîkî 86.9% – 87.91%) li ser ola Hindu ne, derdikeve pêş.1 Ev yek Read more
-
Sedem, Pêşveçûn û Encamên Reformê
1. Pêşgotin Danasîna Giştî: Reformasyona Protestan, ku di sedsala 16an de li Ewropaya Rojava dest pê kir, yek ji wan qonaxên herî girîng û veguherîner di dîroka Ewropayê û cîhanê de ye. Ev tevger ne tenê yekitiya dînî ya Xirîstiyaniya Serdema Navîn a Rojava bi dawî kir, lê di heman demê de bandorek kûr û Read more
-
Navên Teoforîk
1. Pêşgotin Navên mirovan, ji bilî ku tenê amrazên naskirinê ne, di heman demê de bargehên wateyên kûr ên çandî, dîrokî û olî ne. Di nav vê çarçoveyê de, “navên teoforîk” wekî kategoriyeke taybet a onomastîkê (zanista navan) derdikevin pêş, ku têkiliya rasterast a di navbera navlêkirin, baweriyên xwedayî û çanda mirovan de bi awayekî Read more
-
Rola Erebistana Siûdî di Mêvandarîkirina Cihên Pîroz û Rêveberiya Hecê de
Beşa 1: Pêşgotin Kurteya Mijarê û Girîngiya Wê Erebistana Siûdî di cîhana Îslamê de xwedî roleke navendî û taybet e. Ew welat mêvandariya du cihên herî pîroz ên Îslamê, Mekke û Medîneyê dike, û berpirsiyariya sereke ya birêvebirina heca salane, ku yek ji pênc stûnên bingehîn ên ola Îslamê ye, hildigire ser xwe. Her sal, Read more
-
Keşeyên Bûdîst li Myanmarê
Desthilatdariyek Ruhanî û Civakî ya Pir-qatî 1. Destpêk: Rola Dîrokî û Civakî ya Sangha li Myanmarê Sangha, ango civata keşeyên Bûdîst, li Myanmarê xwedî roleke dîrokî û civakî ya kûr û berfireh e. Ew ne tenê wekî saziyeke olî, lê di heman demê de wekî hêzeke çandî, civakî û carinan jî siyasî ya girîng tê Read more
-
Ruhayeta Andê (Paçamama) ya Perûyê
Beş I: Destpêk Paçamama, ku di nav gelên xwecihî yên çiyayên Andê yên Amerîkaya Başûr de, bi taybetî di nav civakên Quechua û Aymara de, wekî “Dayika Erdê” tê nasîn, xwedawendeke navendî û pîroz e.1 Ev têgeh ji du peyvên Quechua pêk tê: “Pacha” ku tê wateya erd, dinya, gerdûn, an jî dem, û “Mama” Read more
-
Bûdîzma Theravada li Laosê
Serdestiya Berdewam û Navendîbûna Çandî 1. Destpêk Bûdîzma Theravada, wekî “Rêya Kalûpîran” tê zanîn 1, li Komara Demokratîk a Gel a Laosê ne tenê formeke baweriyê ye, lê di heman demê de hêzek bingehîn e ku bi awayekî kûr bi nasnameya neteweyî, pêkhateyên civakî û pêşketina dîrokî ya welêt re tevlihev bûye. Ev gotara akademîk, Read more
-
Xiristiyanî û Ermenistan
Xiristiyanî û Ermenistan: Analîzeke Akademîk a Pir-alî ya Dîrok, Siyaset, Çand û Civakê 1. Pêşgotin Lêkolîna li ser têkiliya Xiristiyaniyê bi Ermenistanê re xwedî girîngiyeke taybet e, ji ber ku Ermenistan di dîroka cîhanê de wek yekem neteweya ku Xiristiyanî di sala 301ê piştî zayînê (PZ) de bi awayekî fermî wek ola dewletê pejirandiye, tê Read more
xwende 