Çanda Xwarezmiyan

1. Pêşgotin: Xwarezm – Dilê Asyaya Navîn û Navenda Şaristaniyê

Herêma Xwarezmê, ku li devera deltaya jêrîn a Çemê Amu Deryayê (di çavkaniyên kevnar de wekî Oxus tê zanîn) li Asyaya Navîn cih digire, di dirêjahiya dîrokê de wek navendeke girîng a şaristaniyê derketiye pêş. Ev herêma ku îro di nav axa Ozbekistan, Tirkmenistan û beşek ji Qazaxistanê de parvekirî ye ¹, ji serdemên kevnar ve xwedî roleke navendî bû di pêşketinên çandî, zanistî, çandinî û bazirganiyê de. Cihê wê yê stratejîk li ser Rêya Îpekê û li ser xaçerêya rêyên karwanan, Xwarezm kiribû pireke girîng di navbera şaristaniyên Rojhilat û Rojava de.¹

Armanca vê gotara akademîk ew e ku bi awayekî berfireh û kûr li çanda Xwarezmiyan bikole, ji serdemên wê yên destpêkê yên şaristaniyê bigire heta hilweşîna Împaratoriya Xwarezmşahan di sedsala 13an de û mîrata ku li pey xwe hiştiye. Bi taybetî, dê hewl bê dayîn ku aliyên çanda herêmî yên ku di lêkolînên berê de kêmتر hatine ronîkirin, bêne eşkere kirin. Ev tê de jiyana rojane, baweriyên gelêrî, hunerên destan, muzîk û wêjeya devkî û nivîskî ya herêmî cih digirin.

Ji bo têgihiştina kûrahiya dîrokî û çandî ya Xwarezmê, lêkolînên arkeolojîk xwedî girîngiyeke mezin in. Yek ji mînakên herî berbiçav ên van lêkolînan Ekspedîsyona Arkeolojîk-Etnografîk a Xwarezmê ye, ku di navbera salên 1937 û 1991ê de ji aliyê Akademiya Zanistî ya Yekîtiya Sovyetê ve hat birêvebirin.³ Ev ekspedîsyon, ku wek mezintirîn û demdirêjtirîn ekspedîsyona arkeolojîk a Sovyetê tê zanîn ⁴, nêzîkî hezar şûnwarên arkeolojîk li herêmeke berfireh a Asyaya Navîn keşf kirin û tomar kirin. Rêveberiya dewletî ya Sovyetê ji bo projeyên bi vî rengî yên mezin û demdirêj, bi gelemperî piştgiriyeke xurt dida wan çalakiyên ku xwedî nirxeke bilind a zanistî û dîrokî dihatin dîtin. Ev yek nîşan dide ku Xwarezm wek şaristaniyeke sereke dihat nasîn ku lêkolîna wê dikaribû ronahiyê bide ser qalibên berfirehtir ên dîroka Asyaya Navîn. Berfirehiya vedîtinan (nêzîkî hezar şûnwar) ³ hebûna niştecihbûn û çalakiyên dîrokî yên zêde li herêmê piştrast dike, ku ev jî nîşana şaristaniyeke navendî û ne marjînal e. Herwiha, nêzîkatiya piralî ya ekspedîsyonê, ku tê de teknîkên wekî wênekêşiya hewayî, antropolojiya fîzîkî, û lêkolînên axê hatin bikaranîn ⁴, pabendbûneke ji bo têgihiştineke holîstîk a civakeke kompleks nîşan dide. Ev lêkolînên hanê bingeheke zexm ji bo têgihiştina kûrahiya şaristaniya Xwarezmê û pêşketina wê di serdemên cuda de pêşkêş dikin.

2. Erdnîgarî û Girîngiya Stratejîk a Herêma Xwarezmê

Cih û Taybetmendiyên Erdnîgarî

Xwarezm, wek herêmeke oazîsê ya dîrokî, li deşta jêrîn a Çemê Amu Derya (Oxus), li ser axa ku îro dikeve nav sînorên Ozbekistan û Tirkmenistanê, bi beşekî biçûk jî li Qazaxistanê, cih digire.⁵ Navê “Xwarezm” bi xwe çend wateyên girîng hildigire ku rasterast bi erdnîgariya wê ve girêdayî ne; ji zimanê Îranî yê kevnar wek “erdê rojê”, “erdê nizim”, an jî “erdê berhemdar” tê wergerandin.⁵ Ev navlêkirin bi awayekî eşkere îşaret bi girîngiya çandiniyê û taybetmendiyên erdnîgarî yên herêmê dike, ku tevî cihbûna wê di navbera çolên mezin ên Kyzylkum (li rojhilat) û Karakum (li başûr) de, bi saya Çemê Amu Derya karibûye bibe herêmeke zindî û şên.² Ev çem jiyan daye oazîsê û bingeha sereke ya hebûna şaristaniyê li vê herêmê pêk aniye.

Girîngiya Stratejîk û Bazirganî

Cihê Xwarezmê yê erdnîgarî ew kiriye xaleke stratejîk a sereke di tora bazirganî û çandî ya Asyaya Navîn de. Ji ber ku li ser xaçerêya rêyên karwanan û wek beşek ji Rêya Îpekê ya berfireh bû, Xwarezm roleke navbeynkar a girîng di navbera şaristaniyên Rojhilat û Rojava, û herwiha di navbera herêmên bakur û başûr de leyîstiye.¹ Bajarên wê yên mezin, bi taybetî Kunya-Urgenç (Urgença Kevin), wek navendên bazirganiyê yên qelebalix û navdar derketine pêş.⁷ Ji sedsalên 4an heta 8an ê Zayînî, têkiliyên bazirganî yên Xwarezmê bi herêmên derdora Deryaya Aral, bakurê rojavayê Deryaya Qezwînê, û bi taybetî bi herêmên Volga û Ural re xwedî girîngiyeke aborî ya mezin bûn.¹ Ev danûstandinên bazirganî ne tenê ji bo aboriyê, lê ji bo çanda Xwarezmê jî bibandor bûn; şêwazên xemilandina nav malan û formên seramîkan di bin bandora van têkiliyan de şekil girtin.¹

Girîngiya stratejîk a Xwarezmê ne statîk bû; ew li gorî rabûn û hilweşîna împaratoriyên mezin û guherîna rêyên bazirganiyê diguherî. Lêbelê, şiyana Xwarezmê ya ji bo parastina pozîsyona xwe ya girîng tevî guhertinên siyasî ¹, dînamîzmek aborî û çandî ya xwezayî nîşan dide ku bingeha xwe ji çandiniya dewlemend û torên bazirganiyê yên adapteyî digirt. Wek mînak, di çavkaniyên Çînî de (wek “T’ang Shu”) behsa bazirganên Xwarezmî tê kirin ku bi erebeyên ji aliyê gayan ve tên kişandin û wek “taybetmendiyeke xas a herêma Xwarezmê” têne binavkirin, ber bi herêmên dûr ve sefer dikirin.¹ Ev yek dibe ku nîşana adaptasyonên herêmî yên yekta di teknolojiya veguhestinê de be, ku li gorî rêyên bazirganiyê an kelûpelên wan ên taybet hatine çêkirin. Dibe ku ev erebeyên bi ga ji bo eraziyên taybet an cureyên kelûpelan ji deve an hespan guncawtir bûna, ku ev yek jî avantajek di torên bazirganiyê yên herêmî de dida wan. Herwiha, guhertina rêyên bazirganiyê di serdema Xezaran de, ku tê de Samaniyên Xwarezmê rêyên bazirganiyê ji axa Xezaran dûr xistin ⁹, ajansiya Xwarezmiyan di şekildana dînamîkên bazirganiyê de nîşan dide.

Aliyekî din ê girîng û kêmتر ronîkirî yê aboriya Xwarezmê, bi taybetî di sedsalên paşîn de (18an û 19an), rola wê wek navendeke bazirganiya xulaman bû. Ligel Buxarayê, Xwarezm di vê bazirganiyê de, ku bi piranî Şîayên ji bakurê Îranê dikirin hedef, xwedî roleke navendî bû.¹² Ev yek aliyekî tarî yê dîroka aborî ya herêmê ye ku divê di nirxandina giştî ya rola wê ya bazirganî de li ber çavan bê girtin.

3. Şaristaniya Kevnar a Xwarezmê: Ji Serdema Kêltemînar heta Fetha Ereban

Dîroka şaristaniya Xwarezmê kûr diçe nav hezar salên berî zayînê. Lêkolînên arkeolojîk ên berfireh, nemaze yên ku ji hêla Ekspedîsyona Arkeolojîk-Etnografîk a Xwarezmê ve hatine kirin, tebeqeyên cihêreng ên vê şaristaniya kevnar eşkere kirine.

Kêltûrên Pêşîn û Damezrandina Civakê

Şopên herî kevnar ên niştecihbûnê li Xwarezmê digihîjin Kêltûra Keltemînar, ku dora 3000 sal berî zayînê ye.² Li pey vê, kêltûrên din ên Serdema Bronz û Hesinî yên wekî Suyarganovo (nêz. 2000 B.Z.), Tazabagyab (nêz. 1500 B.Z.), û Amirabad (nêz. 1000 B.Z.) li herêmê pêş ketin.² Van kêltûran bingeha avabûna civakeke çandiniyê ya pêşketî û niştecih li Xwarezmê danîn.⁵

Serdema Hexamenişî (Sedsala 6em B.Z. – Sedsala 4em B.Z.)

Di sedsala 6an B.Z. de, Xwarezm ket bin desthilatdariya Împaratoriya Hexamenişî ya Faris, di dema Kûruşê Mezin de.⁵ Ev serdem ji bo Xwarezmê xwedî girîngiyeke mezin bû, nemaze di warê pêşxistina teknolojiya çandiniyê de. Hexamenişiyan bandoreke mezin li ser organîzekirin û berfirehkirina pergalên avdaniyê yên herêmê kirin.¹⁵ Di sedsala 4an B.Z. de, Xwarezm karî serxwebûna xwe ji Hexamenişiyan bi dest bixe.⁵

Serdema Helenîstîk û Bandorên Derva

Piştî serxwebûna ji Hexamenişiyan û di dema berfirehbûna Împaratoriya Helenîstîk a Îskenderê Mezin de, Xwarezm karî xweseriya xwe biparêze û neket bin kontrola rasterast a Helenan. Ev yek bû sedem ku Xwarezm wek “parêzgeheke taybet a kevneşopiyên kevnar ên Rojhilatî yên Asyaya Navîn” bimîne.⁵ Ev xweseriya çandî ya Xwarezmê ne tenê ji ber îzolasyona erdnîgarî bû, lê belê dibe ku encama polîtîkayeke aktîf a parastina nasnameyê li hemberî hêzên derve û domandina kevneşopiyên xwe yên çandinî û avdaniyê be. Tevî vê yekê, bandorên Helenîstîk û paşê Greko-Bûdîst li herêmê xuya dibin, nemaze di huner û mîmariyê de, wek ku li şûnwarên arkeolojîk ên mîna Akchakhan-Kala têne dîtin.²

Di vê serdemê de û serdemên li pey wê, avakirina kelehan li Xwarezmê geş bû, heta ku herêm wek “oazîsa pêncî kelehan” hat binavkirin.² Van kelehan, wek Toprak Qala, Ayaz Kele, Koy Kirilgan Kele, û Djanbas Kele, ne tenê ji bo armancên leşkerî lê dibe ku ji bo parastina civak û awayê jiyanê yê xweser jî hatibin çêkirin. Taybetmendiyeke mîmarî ya balkêş a van kelehan “dîwarên zindî” ne, ku tê de odeyên jiyanê di nav sûrên stûr ên kelehê de hatine çêkirin.¹⁸ Ev yek stratejiyeke parastinê û jiyanê ya yekta nîşan dide, ku dibe ku adaptasyonek li hember jîngeha dijwar û hewcedariya parastina domdar be.

Serdema Sasaniyan (Sedsala 3em Z. – Sedsala 7em Z.)

Di navbera salên 242 Z. û nêzîkî 350 Z. de, Xwarezm ket bin serweriya Împaratoriya Sasaniyan.¹⁹ Di vê demê de paytexta herêmê Kath bû. Lêbelê, ev serwerî bi dagirkirina herêmê ji aliyê Xioniteyan (eşîrên koçer) ve li dora sala 350 Z. bi dawî bû.

Baweriyên Berî Îslamê

Berî hatina Îslamê, Zerdeştî dîna serdest li Xwarezmê bû. Delîlên arkeolojîk ên wekî ossuary (qutiyên hestiyan ên ku di merasîmên Zerdeştî de dihatin bikaranîn) û şopên perestgehên agir vê yekê piştrast dikin.² Herwiha, motîfên Zerdeştî, wekî teswîrên xwedawend Mithra û Gopatshah, li ser berhemên seramîk ên ku li herêmê hatine dîtin, xuya dibin.¹⁸

Ji bilî Zerdeştiyê, delîlên kêm lê mimkun ên hebûna Manîparêzî û Bûdîzmê jî li herêmê an jî li ser Rêya Îpekê ku bandor li Xwarezmê kiriye, hene.²⁴ Manî, damezrînerê Manîparêziyê, Budda, Zerdeşt û Îsa wek pêxemberên beriya xwe dihesiband ²⁴, û ev yek nîşana têkiliyên çandî û dînî yên tevlihev li Asyaya Navîn dide.

Ziman û Nivîsara Xwarezmî ya Kevnar

Zimanê Xwarezmî, ku zimanekî Îranî yê Rojhilatî bû û nêzîkî zimanê Soxdî bû, zimanê sereke yê herêmê bû heta piştî fetha Ereban û Tirkbûna herêmê.² Nivîsara Xwarezmî ji alfabeya Aramî hatibû wergirtin, ji rastê ber bi çepê dihat nivîsandin, û taybetmendiyeke wê ya balkêş hebûna heterograman bû (peyvên ku bi Aramî dihatin nivîsandin lê bi Xwarezmî dihatin xwendin).⁵ Ev nivîsar bi taybetî li ser pereyên Xanedana Afrîgiyan, ku demekê li Xwarezmê hikum kirine, hatiye dîtin.⁵

Pergala Avdanî û Çandinî

Xwarezm ji demên kevnar ve wek yek ji navendên herî pêşketî yên çandiniyê li Asyaya Navîn dihat nasîn.⁵ Bingeha vê pêşketinê pergalên avdaniyê yên mezin û kompleks bûn, ku tê de kanalên bi firehiya ku carinan digihîşt 20 metreyan û bi kîlometreyan dirêj dibûn, hatibûn çêkirin.¹⁵ Di serdema Hexamenişiyan de, ev pergal bi awayekî sîstematîk hatin organîzekirin û berfirehkirin, û bi milyonan hektar erd dihat avdan.¹⁵ Berhemên çandiniyê yên sereke yên ku li Xwarezmê dihatin çandin genim, ceh, birinc, pembo û cûreyên cuda yên fêkiyan bûn.⁶ Ev bingeha çandiniyê ya xurt, stûna sereke ya aborî û şaristaniya Xwarezmê pêk dianî.

Tablo 1: Kelehên Navdar ên Xwarezma Kevnar û Taybetmendiyên Wan

Navê Kelehê	Texmîna Serdemê	Taybetmendiyên Mîmarî yên Sereke	Girîngiya Arkeolojîk/Dîrokî
Toprak Qala	Sedsalên 1em-4em Z.	Planeke rektangular, sûrên xurt, qesra navendî ya li ser platformê, “Salona Şahan” bi peykeran.	Navendeke îdarî û qralî ya girîng, mînakeke bêhempa ya plansaziya bajarî ya serdema Kuşanan, şopên arşîv û hunerê.
Ayaz Kele	Keleha 1: Sedsala 4em B.Z.	Sê kompleksên kelehan, sûrên bilind ên ji kerpîçên xav, birc, deriyên mezin.	Pergaleke parastinê ya berfireh, nîşana kontrola li ser herêmên sînorî, vedîtina materyalên nivîskî yên Xwarezmî.
Koy Kirilgan Kele	Sedsala 4em B.Z. – Sedsala 4em Z.	Avahiyeke navendî ya gilover, sûrên derve yên gilover, galeriyên tîravêtinê.	Bi eslê xwe dibe ku navendeke kultî û astronomîk bûye, nîşana hunera resen a Xwarezma kevnar, vedîtina nivîsên Xwarezmî yên herî kevn.
Djanbas Kele	Sedsala 4em B.Z.	Planeke rektangular, bê birc (taybetmendiyeke yekta), deriyekî mezin ê parastî, kolaneke navendî.	Mînakeke ji niştecihên Xwarezmî yên piştî hilweşîna dewleta Hexamenişî, nîşana kevneşopiyên patrimoniyal, pêşketina pîşesazî û bazirganiyê.
Kalalygyr-2	Nîveka sedsala 4em B.Z. – Sedsala 2em B.Z.	Planeke sêgoşeyî, kompleksa derî ya rektangular, “dîwarên zindî”.	Navendeke olî ya girîng, bi kultên zayendîtî û perestiya agir ve girêdayî, vedîtina seramîkên bi motîfên mîtolojîk (Mithra, Gopatshah).
Big Guldursun	Sedsalên 7-8em Z. (li ser bingeheke kevntir)	Planeke rektangular a ne-rêkûpêk, sûrên antîk û serdema navîn ên bilind (heta 15m).	Mînakeke bêhempa ya avahîsaziya leşkerî ya serdema navîn a pêşketî, roleke stratejîk di parastina sînoran de.

Çavkanî: ¹⁶

4. Xwarezm di Serdema Zêrîn a Îslamê de: Navenda Zanist, Çand û Bazirganiyê

Serdema Zêrîn a Îslamê, ku bi gelemperî ji sedsala 8an heta sedsala 13an an jî 14an tê hesibandin, ji bo Xwarezmê serdemeke geşbûn û pêşketinê ya bêhempa bû. Tevî ku destpêka fetha Ereban û Îslamîbûna herêmê bi hin zehmetî û wêrankariyan re rû bi rû ma, Xwarezm di demeke kurt de karî xwe nû bike û bibe yek ji navendên herî girîng ên zanist, çand û bazirganiyê di cîhana Îslamî de.

Fetha Ereban û Îslamîbûna Herêmê

Fetha Xwarezmê ji aliyê artêşên Ereb ve di sedsala 7an de dest pê kir.¹ Fermandarê Ereb Quteybe ibn Muslim di fetha Xwarezm, Buxara û Semerqendê de roleke sereke leyîst.³⁷ Piştî fethê, garnîzonên Ereb li herêmê hatin damezrandin, mizgeft hatin avakirin û hewldan ji bo Îslamîkirina gelê herêmî hatin kirin.³⁷ Çavkaniyên destpêkê behsa bandoreke wêranker a fetha Ereban li ser çanda Xwarezmê dikin, ku tê de şewitandina pirtûkan û sirgunkirina zanyaran jî hebû.⁵ Lêbelê, ev serdema dijwar bi dawî hat û Xwarezm karî di demeke kurt de vejîneke çandî û zanistî biceribîne.⁵

Rola Urgenç (Gurganj) û Bajarên Din

Bajarê Urgenç (ku paşê wek Kunya-Urgenç ango Urgença Kevin hat nasîn) di pêşketina Xwarezmê ya di Serdema Zêrîn a Îslamê de roleke navendî leyîst. Di sala 995an de, Urgenç bû paytexta mîrên bakurê Xwarezmê û veguherî navendeke girîng a hîndekariya Erebî (zanistên Îslamî), çandinî û bazirganiyê.¹⁴ Di bin desthilatdariya Xwarezmşah Tekiş de (dawiya sedsala 12an), Urgenç bi dewlemendî û bedewiya xwe li seranserê cîhana Îslamî navdar bû.³⁸ Kunya-Urgenç ji sedsala 10an heta sedsala 14an wek navendeke bazirganî ya mezin û qelebalix ma, ku bazirgan ji her aliyî dihatinê.⁷

Beşdariyên Zanyarên Mezin

Serdema Zêrîn a Îslamî li Xwarezmê ne tenê berdewamiya kevneşopiyên zanistî yên herêmî bû, lê di heman demê de encama sentezeke çandî ya nû bû ku bi hatina Îslamê û zimanê Erebî wek lingua franca ya zanistê pêk hat. Zanyarên Xwarezmî ne tenê wergêr û parêzvanên zanîna kevnar bûn, lê di heman demê de afirîner û nûjenkerên mezin bûn ku rê li ber pêşketinên zanistî yên cîhanî vekirin. Tevgera wan a ber bi navendên din ên zanistî yên wekî Bexdayê (mînak El-Xwarezmî ¹) vê danûstandinê xurtir kir. Piştgiriya xelîfeyan (wek El-Memûn ji bo El-Xwarezmî ⁴⁰) û desthilatdarên herêmî jî ji bo vê geşbûnê krîtîk bû. Zanyarên Xwarezmî karîn zanîna Yewnanî, Hindî û Farisî bi hev re bikin yek û li ser wê ava bikin, û bi vî awayî beşdariyên bêhempa pêşkêşî zanistiya cîhanî kirin.

Du kesayetên herî berbiçav ên vê serdemê El-Xwarezmî û El-Bîrûnî ne:

El-Xwarezmî (Mihemed ibn Mûsa el-Xwarezmî, nêz. 780-850 Z.): Bi eslê xwe ji Xwarezmê (Xîve) bû, lê piranî li Bexdayê di Mala Hîkmetê de xebitî.¹ Ew wek “bavê cebîrê” tê nasîn ji ber pirtûka xwe ya navdar “El-Kitab el-Muxteser fî Hîsab el-Cebr we’l-Muqabele” (Pirtûka Kurtkirî li ser Hesabkirina bi Temamkirin û H تعادلê).³⁹ Peyvên “cebîr” (algebra) û “algorîtma” ji navê wî û sernavê pirtûka wî hatine girtin. El-Xwarezmî herwiha reqemên Hindî-Erebî, tevî konsepta sifirê, bi cîhana Rojava da nasîn, ku ev yek şoreşek di matematîkê de çêkir.³⁹ Ji bilî matematîkê, wî di warên astronomî (amadekirina tabloyên stêrnasî yên wekî Zîc el-Sindhind), erdnîgarî (başkirina daneyên Ptolemî, beşdarî di çêkirina nexşeya cîhanê de, û pîvandina qebareya Erdê) û sêgoşenasî de jî beşdariyên girîng kirin.³⁹
El-Bîrûnî (Ebû Reyhan Mihemed ibn Ehmed el-Bîrûnî, 973-1048 Z.): Yek ji mezintirîn zanyarên serdema xwe bû, ku li Xwarezmê (li bajarê Kath) ji dayik bûbû.¹ El-Bîrûnî zanyarekî piralî bû û di gelek waran de xebatên bingehîn kirine, di nav de astronomî, matematîk, erdnîgarî, kronolojî, mîneralojî, farmakolojî, fîzîk, dîrok û çand. Berhemên wî yên herî navdar “Kitab el-Athar el-Baqiye an el-Qurûn el-Xaliye” (Kronolojiya Neteweyên Kevnar), ku tê de bi hûrgilî li ser salnameya kevnar a Xwarezmî radiweste ¹, “El-Qanûn el-Mesûdî”, ansîklopediyeke astronomî û erdnîgariya matematîkî ⁴², û “Tahqîq ma li’l-Hind”, lêkolîneke berfireh li ser çand, dîn û zanistên Hindistanê ne.⁴² El-Bîrûnî bi awayekî pir rast tîrêjiya Erdê pîvand û wek damezrînerê zanista jeodeziyê tê qebûlkirin.⁴² Herwiha, wî fikrên pêşîn derbarê teoriya gravîteyê û zivirîna Erdê li dora xwe pêşkêş kirin ⁴² û amûrên astronomîk ên wekî usturlaba mekanîkî çêkirin.⁴²

Pêşketina Bazirganiyê

Xwarezm di Serdema Zêrîn a Îslamê de jî wek navendeke bazirganiyê ya girîng ma. Têkiliyên wê yên bazirganî bi taybetî bi herêmên Volga, Ural û Deryaya Qezwînê re xurt bûn.¹ Xwarezm zîv û firaxên çêkirî hinarde dikir û di heman demê de ji herêmên bakur kelûpelên wekî hingiv, mûm û kurk dikirî.⁴⁴ Têkiliyên bazirganî bi Xaqanatiya Xezaran re jî hebûn; rêyên bazirganiyê ji Xwarezmê derbasî herêma Xezaran dibûn, û di sedsala 10an de Xwarezm bû beşek ji rêyeke bazirganiyê ya alternatîf ku şûna ya Xezaran girtibû.⁹ Heta leşkerên Xwarezmî jî di artêşa Xezaran de cih girtine.¹¹

Hunera Mîmarî ya Îslamî li Xwarezmê

Mîmariya Îslamî li Xwarezmê di vê serdemê de geş bû. Bikaranîna kerpîçên pijandî hem ji bo avakirinê hem jî ji bo xemilandinê, û herwiha bikaranîna kaşiyên seramîk ên rengîn, taybetmendiyên sereke yên vê mîmariyê bûn.⁴⁵ Yek ji hêmanên mîmarî yên girîng ku tê bawer kirin li vê herêmê pêş ketiye, muqernes e (xemilandineke sê-alî ya geometrîk a qubeyan û kemeran).⁴⁵

Bajarê Kunya-Urgenç, ku demekê paytexta Xwarezmşahan bû, gelek mînakên hêja yên vê mîmariyê dihewîne. Di nav wan de Gora Fexredîn Razî (ku hin lêkolîner dibêjin dibe ku ya Îl-Arslan be) û Gora Sultan Tekiş berbiçav in.⁷ Mînareta Kutlug Tîmûr, ku yek ji mînareyên herî bilind ên Asyaya Navîn e, jî şahesereke din a vê serdemê ye.⁷ Di van avahiyan de bandora şêwazên mîmarî yên Îranî û îslamî ji welatên cîran bi awayekî eşkere xuya dibe.⁷

Tablo 2: Zanyarên Navdar ên Xwarezmê û Beşdariyên Wan ên Sereke

Navê Zanyar	Serdema Jiyanê	Warên Pisporiyê yên Sereke	Berhem/Beşdariyên Herî Girîng	Bandora li ser Zanistê
El-Xwarezmî (Mihemed ibn Mûsa el-Xwarezmî)	nêz. 780-850 Z.	Matematîk (Cebîr, Hîsab), Astronomî, Erdnîgarî, Sêgoşenasî	El-Kitab el-Muxteser fî Hîsab el-Cebr we’l-Muqabele (damezrandina cebîrê), nasandina reqemên Hindî-Erebî, Zîc el-Sindhind (tabloyên astronomîk), başkirina daneyên erdnîgarî yên Ptolemî.	WeK “bavê cebîrê” tê nasîn, peyva “algorîtma” ji navê wî tê, şoreş di hîsabê de bi rêya reqemên Hindî-Erebî, bandoreke kûr li ser matematîk û astronomiya Ewropî ya serdema navîn.
El-Bîrûnî (Ebû Reyhan Mihemed ibn Ehmed el-Bîrûnî)	973-1048 Z.	Astronomî, Matematîk, Erdnîgarî, Jeodezî, Kronolojî, Mîneralojî, Farmakolojî, Fîzîk, Dîrok, Çand	Kitab el-Athar el-Baqiye (Kronolojiya Xwarezmî), El-Qanûn el-Mesûdî (ansîklopediya astronomîk), Tahqîq ma li’l-Hind (lêkolîna Hindistanê), pîvandina tîrêjiya Erdê, fikrên li ser gravîteyê.	Yek ji mezintirîn zanyarên pirralî yên hemû deman, damezrînerê jeodeziyê, metodolojiya zanistî ya pêşketî, çavkaniyeke sereke ji bo dîrok û çanda Hindistan û Asyaya Navîn, bandor li ser zanyarên paşerojê yên wekî Kopernîk û Galileo.

Çavkanî: ¹

5. Împaratoriya Xwarezmşahan: Serhildan, Berfirehbûn û Hilweşîn (Nêz. 1077-1231 Z.)

Împaratoriya Xwarezmşahan, ku di navbera dawiya sedsala 11an û destpêka sedsala 13an de li Asyaya Navîn û Îranê hikum kir, yek ji hêzên herî girîng ên serdema xwe bû. Ev împaratorî, ku ji hêla xanedaneke bi eslê xwe Tirkên Memlûk ve hatibû damezrandin û bi çanda Farisî gelekî bibandor bûbû, di demekê de bû desthilatdariya herî mezin a cîhana Misilman.³⁸

Damezrandin û Desthilatdarên Pêşîn

Bingeha Xanedana Xwarezmşahan ji hêla Anuş Tegin Garçai ve, ku fermandarekî Memlûk ê Tirk di xizmeta Împaratoriya Selçûqiyan de bû, li dora sala 1077an hate danîn.³⁸ Anuş Tegin wek waliyê Xwarezmê hatibû tayînkirin. Kurê wî, Qutbedîn Mihemed, bû yekem Xwarezmşahê mîrasî û xanedanê bi awayekî fermî damezrand.³⁸

Desthilatdarên pêşîn ên wekî Atsiz (1127-1156) hewl dan ku serxwebûna xwe ji Selçûqiyan û paşê jî ji Qara Xitayan (xanedaneke koçer a ji Rojhilata Dûr) bi dest bixin û axa Xwarezmê berfireh bikin.³⁸ Kurê Atsiz, Îl-Arslan (1156-1172), û neviyê wî, Tekiş (1172-1200), siyaseta berfirehbûnê domandin. Tekiş bi taybetî serkeftî bû; wî karî Selçûqiyên Îranê têk bibe û serweriya Xwarezmşahan li ser Îran, Xorasan û Tirkistanê (beşek ji Asyaya Navîn) ferz bike.³⁸ Di dema Tekiş de, paytexta împaratoriyê, Urgenç (Gurganj), gelekî dewlemend û navdar bû.³⁸

Mihemed II (Alaedîn Mihemed, 1200-1220): Lûtke û Destpêka Hilweşînê

Di bin desthilatdariya Alaedîn Mihemed II de, Împaratoriya Xwarezmşahan gihîşt lûtkeya hêz û berfirehiya xwe. Axa împaratoriyê ji sînorên Hindistanê li rojhilat heta nêzîkî Anatolyayê li rojava dirêj dibû.³⁸ Tê texmînkirin ku di vê demê de qada împaratoriyê di navbera 2.3 û 3.6 milyon kîlometre çargoşe de bû.⁴⁷ Di sala 1212an de, Mihemed II paytexta împaratoriyê ji Gurganjê (Urgenç) veguhest Semerqendê, ku ev yek nîşana girîngiya stratejîk û çandî ya vê bajarê mezin bû.⁴⁸ Lêbelê, siyaseta Mihemed II ya êrîşkar û carinan bêhesab, wekî nakokiyên wî yên bi Xelîfeyê Ebasî yê Bexdayê re ³⁸, tovên hilweşîna pêşerojê çandin.

Rêveberî, Artêş û Aborî

Sîstema rêveberiya Împaratoriya Xwarezmşahan bi giranî li ser modela Împaratoriya Selçûqiyan hatibû avakirin.⁴⁴ Rêveberiyeke navendî ya sofîstîke hebû ku ji aliyê wezîrekî mezin ve dihat birêvebirin.³⁸ Artêşa Xwarezmşahan hêzeke bi heybet bû, ku bi piranî ji siwarên giran ên zirxî (ku wek katafrakt dihatin nasîn) û siwarên sivik ên tîravêj ên pir jêhatî pêk dihat.³⁸ Leşkerên Tirk ên Qipçaq, ku ji stepên bakur dihatin, roleke mezin di nav artêşê de dilîstin û wek hêzeke sereke ya lêdanê dihatin hesibandin.³⁸ Aboriya împaratoriyê jî li ser bingeha çandiniya pêşketî ya li oazîsa Xwarezmê, bazirganiya transît a li ser Rêya Îpekê, û bacên ku ji herêmên bindest dihatin komkirin, ava bûbû.⁴⁴

Dagirkirina Mongolan (1219-1221)

Hilweşîna bilez û karesatbar a Împaratoriya Xwarezmşahan di encama dagirkirina Mongolan de pêk hat. Sedema sereke ya vê dagirkirinê “Bûyera Otrarê” bû: Di sala 1218an de, karwaneke bazirganî ya Mongolan, ku dibe ku hin balyoz jî di nav de bûn, li bajarê Otrarê yê Xwarezmî ji aliyê waliyê herêmî, Inalçuq (xwarzayê Şah Mihemed II), bi tohmeta sîxuriyê hatin girtin û kuştin. Mal û milkên wan jî hatin desteserkirin. Tevî ku Cengîz Xan, serokê Mongolan, balyoz şandin da ku Inalçuq ji bo cezakirinê teslîmî wî bê kirin, Şah Mihemed II ne tenê ev daxwaz red kir, lê balyozê Mongolan jî kuşt û yên din bi rûreşî şandin paş. Ev yek ji aliyê Cengîz Xan ve wek heqareteke mezin û sedemeke şer hat dîtin.³⁸

Di sala 1219an de, artêşeke mezin a Mongolan, ku hejmara wê di navbera 90,000 û 200,000 leşkeran de tê texmînkirin, di bin serokatiya Cengîz Xan de êrîşî Xwarezmê kir.³⁸ Li hember vê, artêşa Xwarezmşah, ku hejmara wê di navbera 40,000 û 400,000 leşkeran de tê texmînkirin, lê belavbûyî û ne baş-organîzekirî bû, nikarî berxwedaneke bi bandor nîşan bide.⁵³ Mongolan bi lez û bez bajarên mezin ên împaratoriyê yek li pey yekê dagir kirin û wêran kirin. Otrar, Buxara, Semerqend, Urgenç (paytexta kevn), Merv, Nîşabûr û Herat rastî komkujiyên mezin û wêrankariyeke bêhempa hatin.¹⁴ Li gorî hin çavkaniyan, tenê li Urgencê 1.2 milyon kes hatin kuştin.⁵³ Pergalên avdaniyê yên ku bi sedsalan hatibûn avakirin, hatin xerakirin, ku ev yek bandoreke neyînî ya demdirêj li ser çandinî û aboriya herêmê kir.¹⁴

Şah Mihemed II ji ber êrîşa Mongolan reviya û di sala 1220an de li giraveke Deryaya Qezwînê di rewşeke kambax de mir.³⁸ Kurê wî, Celaledîn Mengubertî, hewl da ku berxwedanê bidomîne û ji bo demekê li dijî Mongolan şer kir, lê di dawiyê de ew jî di sala 1231ê de hat kuştin û bi vî awayî dawiya Împaratoriya Xwarezmşahan hat.³⁸

Hilweşîna Împaratoriya Xwarezmşahan ne tenê encama hêza leşkerî ya Mongolan bû. Faktorên navxweyî yên wekî rêveberiya navendî ya ku bi tevahî ne zexm bû, firehbûna bilez a împaratoriyê ku dibe sedema kêmbûna kontrolê li ser herêmên dûr, nakokiyên di nav xanedaniyê de (wek mînak rola Turkan Xatûn, diya Şah Mihemed II, ku xwedî hêzeke mezin bû û carinan li dijî kurê xwe polîtîka dimeşand ³⁸), û girêdana zêde bi leşkerên kirêgirtî yên Tirk ên Qipçaq ku dilsoziya wan her gav ne misoger bû, jî di vê hilweşînê de roleke girîng leyîstin. Kibr û xeletiyên stratejîk ên Şah Mihemed II, wek biryara wî ya belavkirina artêşa xwe li şûna komkirina wê ji bo rûbirûbûneke mezin li dijî Mongolan ⁵³, û herwiha provokasyona wî ya rasterast a Cengîz Xan, wek faktorên diyarker di têkçûna împaratoriyê de têne dîtin.⁵⁴ Bi gotineke din, “şikestinên” di bin “rûyê hêzê” de ⁵⁴ û qelsiyên navxweyî yên bingehîn ⁵² rê li ber karesatê vekirin.

Tablo 3: Berawirdkirina Texmînên Hêza Artêşên Xwarezmşah û Mongolan (Nêz. 1219 Z.)

Alî (Xwarezmşah / Mongolan)	Çavkaniya Texmînê (Mînak)	Hejmara Leşkeran a Texmînkirî (Kêmtirîn-Zêdetirîn)	Têbînî
Xwarezmşah	Reşîdedîn	400,000	Belavbûyî li seranserê împaratoriyê, tevî garnîzonên bajaran
	Juzjanî	Kêmتر nayê gotin
	Sverdrup	40,000	Artêşa meydanî, bêyî mîlîsên bajaran; dibêje çavkaniyên pro-Mongol hejmar zêde kirine
	Sinor	400,000
	McLynn	200,000	Tevî garnîzonan
Mongolan	Reşîdedîn	600,000 – 700,000
	Juzjanî	700,000 – 800,000
	Dîroka Nihênî ya Mongolan	105,000 (1206) – 129,000 (1227)	Hejmara giştî ya leşkerên Mongolan, ne tenê ji bo sefera Xwarezmê
	Sverdrup	75,000	Artêşa seferê
	Sinor	150,000
	McLynn	120,000 (leşkerên çalak) – 200,000 (tevî yêdek û Çînê)	Artêşeke baş-organîzekirî û dîsîplînkirî, bi pisporên dorpêçkirinê yên Çînî

Çavkanî: ⁵³

6. Hûrgiliyên Çanda Herêmî ya Xwarezmê ya Kêm-Naskirî

Ji bilî destkeftiyên mezin ên zanistî û rola wê ya navendî di siyaseta herêmî de, çanda Xwarezmiyan xwedî gelek aliyên herêmî yên taybet bû ku di jiyana rojane ya gel de xwe nîşan didan. Lêkolîna van aliyan, ku pir caran di bin siya bûyerên mezin ên siyasî û kesayetên navdar de mane, ji bo têgihiştineke kamil a şaristaniya Xwarezmê girîng e. Çanda herêmî ya Xwarezmê di rastiyê de sentezeke tebeqeyî ya bandorên Îranî yên kevnar, kevneşopiyên herêmî yên ku bi jîngeha oazîsê re adapte bûbûn, û paşê jî hêmanên Îslamî û Tirkî bû.

Jiyana Rojane ya Gelêrî

Xanî: Agahiyên li ser xaniyên gelêrî yên Xwarezmê bi piranî ji kolandinên arkeolojîk tên. Li şûnwarên kevnar ên wekî Yakka-Parsan II, xaniyên nîv-binerdî hatine dîtin ku ji bo jiyanê dihatin bikaranîn.¹³ Li kelehan, mîmariya taybet a “dîwarên zindî”, ku tê de odeyên jiyanê di nav sûrên stûr ên parastinê de hatine çêkirin, stratejiyeke jiyanê û parastinê ya yekta nîşan dide.¹⁸ Ev dibe ku adaptasyonek li hember şert û mercên dijwar ên herêmê û hewcedariya domdar a parastinê be. Materyalên avahîsaziyê yên sereke kerpîçên xav (adobe) û pakhsa (dîwarê ji axa şilkirî) bûn.¹³ Li bajarên serdema Îslamî, bikaranîna kerpîçên pijandî berbelavtir bû.⁴⁵
Xwarin: Xwarina Xwarezmiyan bi giranî li ser berhemên çandiniyê yên herêmî û ajaldariyê bû. Genim, ceh, birinc û fêkiyên cihêreng bingeha parêza wan pêk dianîn.⁶ Nan û cûreyên helhelokê ji genim dihatin çêkirin. Proteîn ji baqil û hêkan, û goşt bi piranî ji mirîşk û pez dihat peydakirin.⁵⁶
Cil û Berg: Agahiyên berfireh li ser cil û bergên gelêrî yên Xwarezmê kêm in. Lêbelê, tê texmînkirin ku cil û berg ji materyalên herêmî yên wekî hirî û pembû dihatin çêkirin. Ji ber ku Xwarezm li ser Rêya Îpekê bû, dibe ku bandorên ji çandên din jî di şêwazên kincan de xuya bibin.

Kevneşopî, Urf û Edetên Civakî û Malbatî

Agahiyên rasterast li ser urf û edetên civakî û malbatî yên Xwarezma kevnar û serdema navîn kêm in û bi piranî ji çavkaniyên etnografîk ên paşerojê an jî ji berawirdkirina bi çandên cîran re têne derxistin. Jiyana rewşenbîran, wek ku di mînaka El-Bîrûnî de tê dîtin, bi giranî di bin bandora sîstema patronajê û bêîstîqrara siyasî ya herêmê de bû.⁴⁶

Pergala xulamiyê beşek ji avahiya civakî ya Xwarezmê bû, û xulam bi taybetî di karên çandiniyê de dihatin xebitandin.¹² Li hin şûnwarên kevnar ên wekî Djanbas Kele, nîşaneyên tamga (mohrên eşîrî) li ser kerpîçan hatine dîtin, ku ev yek dibe ku îşaret bi dabeşkirinên patrimoniyal (mîrasî) an eşîrî di nav civakê de bike.¹⁷ Dema ku adetên zewacê yên wekî levîrat (zewaca jinebiyê bi birayê mêrê xwe yê mirî re) di nav koçerên Ewrasyayê de berbelav bûn ⁵⁷, ne diyar e ka ev adet çiqasî li Xwarezma niştecih bandor kiriye, lê têkiliyên di navbera civakên niştecih û koçer de hebûn.

Muzîk, Wêje û Zargotina Gelêrî

Zimanê Xwarezmî yê Îranî: Zimanê Xwarezmî yê kevnar, ku zimanekî Îranî yê Rojhilatî bû, heta demekê piştî fetha Mongolan jî li hin deverên Xwarezmê, wek herêma Hazaraspê, dihat axaftin.² Lêbelê, çavkaniyên wêjeyî yên rasterast ji vî zimanî pir kêm in. Tiştên ku mane bi piranî ji ferhenga Erebî-Farisî-Xwarezmî ya El-Zemexşerî, hin termên ku di metnên qanûnî de hatine bikaranîn, û termên stêrnasî yên ku ji hêla El-Bîrûnî ve hatine tomarkirin, pêk tên.² Wendabûna zimanê Xwarezmî yê Îranî û serdestbûna zimanê Tirkî li herêmê ne tenê guherîneke zimanî bû, lê veguherîneke çandî û demografîk a kûr nîşan dide.
Wêjeya Tirkî ya Xwarezmê (Serdema Navîn): Piştî ku Tirkbûn li herêmê serdest bû, wêjeyeke dewlemend a bi zimanê Tirkî (bi taybetî Tirkîya Çaxatayî) li Xwarezmê pêş ket. Gelek helbestvan û nivîskarên girîng ji vê herêmê derketin. Di nav wan de Rabgûzî bi berhema xwe ya navdar “Qissey Rabgûzî” (ku tê de çîrok û helbestên li ser bingeha Qur’an û hedîsan hene û wek yekemîn mînakên xezelên Tirkî yên naskirî tê hesibandin), Xwarezmî bi dîwana xwe ya duzimanî Tirkî-Farisî “Muhabbetname”, Qutb Xwarezmî bi wergera xwe ya “Xusrew û Şîrîn” a Nizamî Gencewî, û helbestvanên din ên wekî Seîfî Sarayî û Hafiz Xwarezmî cih digirin.² Balkêş e ku hin ji van berhemên nivîskî girêdana xwe bi kevneşopiyên devkî û folklorîk ên herêmî re nîşan didin. Mînak, destana “Qissey Seyfulmulk” a Meclîsî (sedsala 15-16an) bi awayekî afirîner ji çîrokên gelêrî yên devkî sûd werdigire.⁵⁹ Ev yek nîşan dide ku dibe ku hin motîfên kevnar ên Xwarezmî yên Îranî jî di nav van berhemên Tirkî de, her çend bi rengekî guhertî bin jî, hatibin parastin.
Muzîk: Agahiyên taybet li ser muzîka Xwarezmî ya serdema kevnar û navîn pir kêm in. Lêbelê, Asyaya Navîn bi giştî xwedî kevneşopiyeke muzîkê ya pir dewlemend bû.⁶⁰ Amûrên muzîkê yên wekî ûd, tanbûr, ney, def û ribab li herêmê berbelav bûn. Li Xwarezmê (bi taybetî li Ozbekistana îroyîn), kevneşopiya muzîka klasîk a Şaşmaqom heye, ku rehên wê digihîjin serdema navîn.⁶³ Dibe ku hin hêmanên muzîka kevnar a Xwarezmê di nav vê kevneşopiyê de hatibin parastin.

Festîval û Merasîmên Herêmî

Newroz: Cejna Newrozê, ku cejneke kevnar a Îranî ye û sersala biharê pîroz dike, li Xwarezmê jî xwedî girîngiyeke mezin bû. Heta piştî hatina gelên Tirk û Îslamîbûna herêmê jî, Newroz wek cejneke sereke ji aliyê gel ve dihat pîrozkirin.²³ Ev yek berdewamiya kevneşopiyeke kevnar a çandî nîşan dide.
Sedeh: Cejna Sedeh, ku cejneke din a kevnar a Farisî ye û bi pêxistina agir ve girêdayî ye û 40 roj piştî Şeva Yeldayê tê pîrozkirin ⁶³, dibe ku ji ber bandora xurt a çanda Îranî li Xwarezmê jî bihata pîrozkirin.
Cejnên Çandiniyê: Ji ber ku Xwarezm civakeke bi giranî çandiniyê bû, tê texmînkirin ku cejn û merasîmên girêdayî demsalên çandiniyê, wek destpêka çinînê an jî berhevkirina berhemên din, di nav gel de dihatin lidarxistin.⁶⁴
Merasîmên Zerdeştî: Berî Îslamê, merasîmên Zerdeştî yên girêdayî paqijiyê, gorîdanê, û rêzgirtina ji agir û hêmanên xwezayî re li Xwarezmê dihatin pêkanîn.²³ Şopên van merasîman di vedîtinên arkeolojîk de jî xuya dibin.

Lêkolînên arkeolojîk ên li ser jiyana rojane, wek şêwazên xaniyan û amûrên ku hatine bikaranîn, dikarin alîkariya têgihiştina adaptasyonên herêmî û taybetmendiyên çanda Xwarezmî bikin. Mînak, avahîsaziya “dîwarên zindî” ¹⁸ ne tenê teknîkek avahîsaziyê ye, lê dibe ku şêwazek jiyana komunal an malbatî ya taybet nîşan bide ku ji hewcedariyên parastinê û kêmbûna materyalên avahiyê li hin deveran derketiye holê.

Tablo 4: Helbestvan û Berhemên Wêjeya Tirkî ya Xwarezmê (Sedsalên 12-15an)

Navê Helbestvan/Nivîskar	Serdema Jiyanê	Berhema Sereke	Cureya Wêjeyî	Têbîniyên li ser Naverok/Girîngiyê
Sulayman Boqirgoniy	Sedsala 12an	Nayê diyarkirin	Helbesta Klasîk a Tirkî	Yek ji helbestvanên pêşîn ên serdema Tirkî ya Xwarezmê.
Rabgûzî	Dawiya sedsala 13an – Destpêka 14an	Qissey Rabgûzî	Proz û Helbest (Xezel)	Çîrokên li ser bingeha Qur’an û hedîsan, yekemîn mînakên xezelên Tirkî, girîng ji bo zimanê Xwarezmî yê Tirkî.
Xwarezmî	Sedsala 14an	Muhabbetname	Dîwana Duzimanî (Tirkî-Farisî), Helbest (Elejî, Mesnewî, Xezel, Qit’e)	Berhemeke bi kalîteya bilind, îfadeya hestên mirovî, banga ji bo hestên bilind û manewiyatê.
Qutb Xwarezmî	Sedsala 14an	Xusrew û Şîrîn (Wergera Nizamî Gencewî)	Destana Wergerandî	Yekemîn mînaka serkeftî ya kevneşopiya “Xamse” di wêjeya Ozbekî de, bi adaptasyonên li gorî jiyana Herda Zêrîn.
Seîfî Sarayî	1321-1396	Suhail û Guldursun, Gulistani Bit-Turkī (Werger)	Helbesta Lîrîk û Epîk, Werger	Helbestên li ser evîn û dilsoziyê, wergera Gulistan a Se’dî girîng e ji bo wêjeya didaktîk.
Hafiz Xwarezmî	Dawiya sedsala 14an – Destpêka 15an	Dîwan	Helbest (Xezel, Muştehzad)	Pêşengê cureya muştehzad, xezelên wî yên herî zêde berî Newaî, mijarên civakî-felsefî.
Haydar Xwarezmî	Dawiya sedsala 14an – Destpêka 15an	Mahzen el-Esrar, Gul û Newroz (tê texmînkirin)	Destan	Bandora Nizamî, îfadeya nêrînên estetîk û perwerdeyî, banga ji bo qencî û durustiyê.

Çavkanî: ⁵⁹

7. Mîrata Xwarezmê û Bandora Wê ya Dîrokî û Çandî

Şaristaniya Xwarezmê, tevî hilweşîna wê ya siyasî di encama dagirkirina Mongolan de, mîrateyeke dewlemend û bandoreke kûr li ser dîrok û çanda Asyaya Navîn û cîhana Îslamî bi giştî hişt. Ev bandor di warên zanist, rêveberî, huner û mîmariyê de, û herwiha di guherandina dînamîkên hêzê yên herêmî de xwe nîşan dide.

Bandora li ser Şaristaniyên Paşerojê

Mîrata Zanistî: Beşdariyên zanyarên Xwarezmî, bi taybetî El-Xwarezmî û El-Bîrûnî, di warên matematîk, astronomî, erdnîgarî û zanistên din de, bingehek zexm ji bo pêşketina zanistê li cîhana Îslamî û paşê jî li Ewropayê danîn.³⁹ Karên wan bi sedsalan di medrese û zanîngehan de wek çavkaniyên sereke hatin xwendin û wergerandin. Ev yek nîşan dide ku mîrata rewşenbîrî ya Xwarezmê ji qada herêmî derbas bûye û gerdûnî bûye.
Sîstemên Rêveberî û Zanistî: Sîstemên rêveberî û rêxistinbûna zanistî yên ku li Xwarezmê pêş ketibûn, bandor li împaratoriyên Îslamî yên paşerojê kirin.⁴⁴ Ev yek nîşan dide ku tevî hilweşîna siyasî, strukturên rewşenbîrî û îdarî yên Xwarezmê bi qasî ku bibin model an jî bingehek ji bo yên din, bi nirx û domdar hatin dîtin.
Huner û Mîmarî: Şêwazên mîmarî û hunerî yên Xwarezmê, wek bikaranîna kerpîçên pijandî, kaşiyên seramîk ên xemilandî, û pêşketina teknîka muqernesê, bûn beşek ji kevneşopiya mîmariya Îslamî ya berfireh li Asyaya Navîn û derveyî wê.⁴⁴ Mînakên ji Kunya-Urgenç vê yekê bi awayekî berbiçav nîşan didin.

Rola di Guherandina Dînamîkên Hêzê de

Hilweşîna Împaratoriya Xwarezmşahan di destpêka sedsala 13an de ji ber êrîşên Mongolan, bûyereke diyarker di dîroka Asyaya Navîn û Îranê de bû. Vê yekê rê li ber serdestiya Mongolan li herêmeke berfireh vekir û nexşeya siyasî, aborî û demografîk a herêmê bi awayekî radîkal guhert.⁵⁰ Wêrankirina bajarên mezin û pergalên avdaniyê yên Xwarezmê bandoreke neyînî û demdirêj li ser aborî û nifûsa herêmê kir.¹⁴ Tevî vê karesata mezin, divê bê zanîn ku tovên ku Xwarezmê di warê zanist û çandê de çandibûn, li deverên din şîn bûn û fêkiyên xwe dan. Wêrankirina fîzîkî nikarîbû bandora wê ya rewşenbîrî bi tevahî ji holê rake.

Berawirdkirina Çanda Xwarezmî bi Çandên Din re

Ji bo têgihiştina cihê Xwarezmê di çarçoveya çandî ya Asyaya Navîn de, berawirdkirina wê bi çandên cîran ên wekî Soxdî, Bakterî û Îranî re girîng e.

Soxdî: Zimanê Xwarezmî û yê Soxdî her du jî ji şaxê Îranî yê Rojhilatî bûn û ji hêla çandî ve gelek nêzîkatiyên wan hebûn.² Lêbelê, di navbera wan de hin cudahî jî hebûn. Soxdiyan bêtir bi rola xwe ya di bazirganiya dûr û dirêj a li ser Rêya Îpekê de dihatin nasîn, dema ku Xwarezm xwedî bingeheke çandiniyê ya pir xurt û dewleteke navendî ya bi hêztir bû (her çend bazirganiya Xwarezmê jî, wek ku berê hat gotin, pir girîng bû ¹). Dibe ku di hin warên bazirganiyê de Xwarezmî bi Soxdiyan re di pêşbaziyê de bûna.⁴⁴
Bakterî: Xwarezm, mîna Soxdiyan, wek berfirehbûneke Kêltûra Bakterya-Margiyanayê (BMAC) ya Serdema Bronz tê dîtin, ku paşê bi koçên gelên Îranî re tevlihev bûye.² Ev yek bingeheke çandî ya hevpar a kevnar ji bo van herêman nîşan dide.
Îranî (Sasanî, Xorasanî): Xwarezm bi awayekî dîrokî û çandî beşek ji cîhana Îranî ya berfireh bû. Zimanê wê Îranî bû, Zerdeştî (dîneke Îranî ya kevnar) roleke girîng di jiyana dînî ya herêmê de leyîst, û herêm di bin bandora împaratoriyên Îranî yên wekî Hexamenişî û Sasaniyan de ma. Mîmariya wê hin taybetmendiyên hevpar bi şêwazên mîmarî yên Îranî re parve dikir.⁴⁵ Piştî hatina Îslamê, Xwarezm bû beşek ji herêma çandî ya Xorasanî ya berfireh, ku navendeke girîng a çand û zanistiya Farisî-Îslamî bû.
Tirkî: Bi derbasbûna demê re, nemaze piştî fetha Mongolan û zêdebûna koçên Tirkmenan û Ozbekan, herêma Xwarezmê bi giranî Tirkî bû. Çandeke nû ya Tirkî-Îslamî li ser bingeha mîrata çandî ya berê ava bû.² Balkêş e ku Xanedana Xwarezmşahan bi xwe jî bi eslê xwe Tirkên Memlûk bûn ku di bin bandora çanda Farisî de mabûn û Farisîze bûbûn.³⁸

Mîrata Xwarezmê ne tenê di destkeftiyên zanistî yên berbiçav de ye, lê di heman demê de di şiyana wê ya sentezkirina bandorên çandî yên cihêreng û afirandina nasnameyeke herêmî ya xweser de ye. Berxwedana çandî ya li hember Helenîzmê ⁵ û paşê jî pêvajoya Tirkbûnê ya hêdî-hêdî ² nîşan dide ku çanda Xwarezmî xwedî kûrahiyek û şiyaneke adaptasyonê ya berbiçav bûye.

Tablo 5: Berawirdkirina Taybetmendiyên Çandî yên Sereke: Xwarezm, Soxd û Bakterya (Serdema Pêş-Mongol)

Taybetmendiya Çandî	Xwarezm	Soxd	Bakterya (Kuşan/Greko-Bakterî)
Zimanê Sereke	Xwarezmî (Îranîya Rojhilatî)	Soxdî (Îranîya Rojhilatî)	Bakterî (Îranîya Rojhilatî), Yewnanî (di serdema Greko-Bakterî de)
Dînên Sereke	Zerdeştî, paşê Îslam; şopên kêm ên Manîparêzî/Bûdîzmê	Zerdeştî, Manîparêzî, Bûdîzm, Nestûrî, paşê Îslam	Bûdîzm (bi taybetî di serdema Kuşanan de), Zerdeştî, kultên Yewnanî
Taybetmendiyên Hunerî/Mîmarî yên Diyarker	Kelehên xurt (mînak, “dîwarên zindî”), seramîkên xemilandî, mîmariya Îslamî ya bi kerpîç û kaşîyan	Freskên dîwaran (mînak, Penjîkent, Efrasyab), hunera metal, tekstîlên bazirganiyê, mîmariya bajarî	Hunera Greko-Bûdîst (Gandara), peykerên mezin ên Budda (mînak, Bamiyan), mîmariya Helenîstîk û Kuşanî
Rola Aborî ya Sereke	Çandiniya pêşketî ya bi avdanî, bazirganiya herêmî û Rêya Îpekê, navenda pîşesaziyê	Bazirganiya dûr û dirêj li ser Rêya Îpekê (navbeynkarên sereke), çandinî, pîşesazî	Navenda bazirganî û çandî li ser Rêya Îpekê, çandinî, derxistina madenan

Çavkanî: ²

8. Encamname

Çanda Xwarezmiyan, wek ku di vê gotarê de bi berfirehî hate vekolîn, yek ji şaristaniyên herî girîng û bibandor ên Asyaya Navîn û cîhana Îslamî bû. Ji ber cihê xwe yê erdnîgarî yê stratejîk li devera deltaya Çemê Amu Derya û li ser Rêya Îpekê, Xwarezm ji serdemên kevnar ve bûbû navendeke sereke ya çandinî, bazirganî, zanist û çandê. Kûrahiya dîrokî ya vê herêmê, ku ji Kêltûra Keltemînar dest pê dike û di serdemên Hexamenişî, Helenîstîk, Sasanî û Îslamî re derbas dibe, dewlemendiyeke bêhempa ya mîrata çandî li pey xwe hiştiye.

Destkeftiyên zanistî yên Xwarezmê, bi taybetî bi rêya kesayetên wek El-Xwarezmî û El-Bîrûnî, ne tenê Serdema Zêrîn a Îslamê ronî kirin, lê di heman demê de bandoreke kûr û mayînde li ser pêşketina zanistiya cîhanî jî kirin. Di warên matematîk, astronomî, erdnîgarî û gelek zanistên din de, zanyarên Xwarezmî ne tenê wergêrên zanîna kevnar bûn, lê di heman demê de afirîner û nûjenkerên mezin bûn.

Împaratoriya Xwarezmşahan, ku di lûtkeya hêza xwe de axeke berfireh ji Hindistanê heta Anatolyayê kontrol dikir, tevî hilweşîna xwe ya karesatbar di encama dagirkirina Mongolan de, mîrateyeke girîng di warê rêveberî û strukturên leşkerî de hişt. Lêbelê, wêrankirina bajar û pergalên avdaniyê ji hêla Mongolan ve bandorek neyînî ya demdirêj li ser herêmê kir.

Çanda herêmî ya Xwarezmê, ku di vê gotarê de hewl hat dayîn hin aliyên wê yên kêm-naskirî bêne ronîkirin, sentezeke tebeqeyî ya bandorên Îranî yên kevnar, kevneşopiyên herêmî yên adapteyî jîngeha oazîsê, û paşê jî hêmanên Îslamî û Tirkî bû. Zimanê Xwarezmî yê Îranî, hunera mîmarî ya taybet, û kevneşopiyên wêjeyî yên ku paşê bi zimanê Tirkî geş bûn, hemû beşek ji vê mozaîka çandî ya dewlemend in.

Di encamê de, Xwarezm ne tenê wek herêmeke erdnîgarî, lê wek navendeke şaristaniyê ya ku bi sedsalan ronahî daye Asyaya Navîn û cîhanê, divê bê dîtin. Mîrata wê ya zanistî, çandî û dîrokî heq dike ku bêtir bê lêkolînkirin û nasîn. Her çend gelek aliyên vê şaristaniyê hatine ronîkirin jî, hê jî gelek xalên tarî hene ku li benda lêkolînên nû û kûrtir in da ku em bikaribin bi tevahî girîngî û bandora çanda Xwarezmiyan fêm bikin. Parastina şûnwarên arkeolojîk ên Xwarezmê û piştgirîkirina lêkolînên li ser ziman û çanda wê, ji bo têgihiştina dîroka mirovahiyê bi giştî xwedî girîngiyeke mezin e.

Çavkanî

Did you know?: Khwarazm Region and the Silk Roads – UNESCO, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.unesco.org/silkroad/content/did-you-know-khwarazm-region-and-silk-roads
Khwarazm – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Khwarazm
en.wikipedia.org, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Chorasmian_Expedition#:~:text=The%20Chorasmian%20Archaeological%2DEthnographic%20Expedition,almost%20a%20thousand%20archaeological%20sites.
Chorasmian Expedition – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Chorasmian_Expedition
Khwarezm History, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://sogdcoins.narod.ru/english/khwarezm/history.html
Khwarezm | Location & History | Britannica, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.britannica.com/place/Khwarezm
Kunya-Urgench | World Heritage Journeys Silk Road, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://visitworldheritage.com/en/silk-road/kunya-urgench/2595dd32-0aa9-4772-a6fe-8f8f3945ab21
View of The Mongol Empire and the Prosperity of the Silk Road, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://drpress.org/ojs/index.php/EHSS/article/view/4393/4244
12-Halperin-Review-of-Zimonyi-Medieval-Nomads-in-Europe.pdf – EdSpace, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://edspace.american.edu/silkroadjournal/wp-content/uploads/sites/984/2020/02/12-Halperin-Review-of-Zimonyi-Medieval-Nomads-in-Europe.pdf
Emil Avdaliani Arabs, Khazars and the Battle for Transcontinental Trade Routes (7th-13th centuries), erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://dspace.tsu.ge/bitstreams/5381991d-bd26-4884-a2ea-cd64f0dc8c9d/download
Khazars – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Khazars
Slavery in Islamic Central Asia | Oxford Research Encyclopedia of …, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://oxfordre.com/asianhistory/display/10.1093/acrefore/9780190277727.001.0001/acrefore-9780190277727-e-322?d=%2F10.1093%2Facrefore%2F9780190277727.001.0001%2Facrefore-9780190277727-e-322&p=emailAc.E26Im1OnoE
Ancient Khwarazm – Seshat, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://seshat-db.com/core/polity/465
Khwarazm | FactMonster, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.factmonster.com/encyclopedia/history/asia-africa/central-asia/khwarazm
Archaeological traces of ancient irrigation systems in the Aral basin …, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.researchgate.net/figure/Archaeological-traces-of-ancient-irrigation-systems-in-the-Aral-basin-shaded-and_fig4_225646748
Desert castles of ancient Khorezm – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Desert_castles_of_ancient_Khorezm
Desert Castles of Ancient Khorezm – UNESCO World Heritage Centre, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5311/
The Traces of Ancient Cults in Khwarezm – Tours to Uzbekistan …, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://eurasia.travel/the-traces-of-ancient-cults-in-khwarezm/
Sasanian Khwarazm – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Sasanian_Khwarazm
Sasanian Iran and Its Northeastern Frontier (Chapter 19) – Empires and Exchanges in Eurasian Late Antiquity, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.cambridge.org/core/books/empires-and-exchanges-in-eurasian-late-antiquity/sasanian-iran-and-its-northeastern-frontier/4CF2034B2D0847B90BD7C559A24B0247
Zoroastrianism – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Zoroastrianism
Zoroastrianism | Definition, Beliefs, Founder, Holy Book, & Facts …, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.britannica.com/topic/Zoroastrianism
Page 1: Khvarizem, Khairizem, Chorasmia, Khwarezm, Khorezm …, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/khvarizem/index.htm
The Buddha in Manichaeism – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/The_Buddha_in_Manichaeism
Manichaeism – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Manichaeism
Muslim–Buddhist Relations and Buddhism in Muslim Sources until the Mongol Period | Oxford Research Encyclopedia of Religion, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://oxfordre.com/religion/display/10.1093/acrefore/9780199340378.001.0001/acrefore-9780199340378-e-591?d=%2F10.1093%2Facrefore%2F9780199340378.001.0001%2Facrefore-9780199340378-e-591&p=emailAUEyIYNSMYGc.
Manichaeism in Central Asia and China – Encyclopedia.com, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/manichaeism-manichaeism-central-asia-and-china
Kushan Empire – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Kushan_Empire
The Status Of Religion In Central Asia: A Case Study Of Buddhism – IJCRT, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.ijcrt.org/papers/IJCRT2411036.pdf
Script Spotlight: Khwarezmian : r/AncientCoins – Reddit, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.reddit.com/r/AncientCoins/comments/14ddkre/script_spotlight_khwarezmian/
Khwārezmian language | Britannica, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.britannica.com/topic/Khwarezmian-language
Khwarazm – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Khwarazm#Khwarezmian_language_and_culture
Khiva, Khanate of | Encyclopedia.com, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/khiva-khanate
THE TRADE IN HORSES BETWEEN KHORASAN AND INDIA IN THE 13TH – 17TH CENTURIES Ali Bahrani Pour – EdSpace, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://edspace.american.edu/silkroadjournal/wp-content/uploads/sites/984/2017/09/SilkRoad_11_2013_bahranipour.pdf
Networks of Exchange – Geaux History, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.geauxhistory.com/uploads/1/2/3/6/123683474/amsco_unit_2.pdf
Trade during the Viking Age – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Trade_during_the_Viking_Age
Central Asia, Islam in | Encyclopedia.com, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/central-asia-islam
The Epic Rise and Demise of the Khwarazmian Empire | Ancient …, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.ancient-origins.net/history-important-events/khwarazmian-empire-0020433
Al-Khwarizmi – Pioneering Contributions to Mathematics – Muslim Aid, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.muslimaid.org/get-involved/the-islamic-golden-age/al-khawarezmi/
Al-Khwarizmi | Biography & Facts | Britannica, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.britannica.com/biography/al-Khwarizmi
Pioneering Mathematician And Jewel Of Islam’s ‘Golden Age …, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://thefridaytimes.com/14-Dec-2021/pioneering-mathematician-and-jewel-of-islam-s-golden-age-muhammad-ibn-musa-al-khwarizmi
Who Was Biruni? – Biruni University, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.biruni.edu.tr/en/news/news/who-was-biruni
al-Biruni – Students | Britannica Kids | Homework Help, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://kids.britannica.com/students/article/al-Biruni/631543
Khwarazmian — Al Fusaic, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.alfusaic.net/civilizations-101/khwarazmian
Architecture of Central Asia – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Architecture_of_Central_Asia
How the Turbulent Politics of Medieval Central Asia Shaped a …, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://newlinesmag.com/essays/how-the-turbulent-politics-of-medieval-central-asia-shaped-a-polymaths-achievements/
Khwarazmian Empire | PDF – Scribd, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.scribd.com/document/761768484/Khwarazmian-Empire
Khwarazmian Empire – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Khwarazmian_Empire
Khwarazmian Empire (خوارزمشاهیان) (jan 1, 1077 – jan 1, 1231) (Timeline) – Time.Graphics, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://time.graphics/period/1952149
Khwarezm-Shah dynasty | History, Empire, & Sultans – Britannica, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.britannica.com/topic/Khwarezm-Shah-dynasty
Khwarazmian Empire – (World History – Before 1500) – Vocab …, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://library.fiveable.me/key-terms/world-history-to-1500/khwarazmian-empire
Mongol invasion of the Khwarazmian Empire – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Mongol_invasion_of_the_Khwarazmian_Empire
Mongol Conquest of Khwarezmia | Encyclopedia MDPI, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://encyclopedia.pub/entry/34746
The Mongol Tempest: The Fall of Central Asia’s Cities – Medieval …, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://historymedieval.com/the-mongol-tempest-the-fall-of-central-asias-cities/
When re-reading the history of the fall of the Khwarezmian Empire, I found out that not even the War of the Beard is an original idea. : r/totalwar – Reddit, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.reddit.com/r/totalwar/comments/11wceaa/when_rereading_the_history_of_the_fall_of_the/
Daily Life at the Medieval Zenith – World History: Cultures, States, and Societies to 1500, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://uen.pressbooks.pub/worldhistory1/chapter/daily-life-at-the-medieval-zenith/
Family Matters: The Levirate Marriage as a Nomadic Custom in Medieval Eurasia 191, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.medievalworlds.net/0xc1aa5572%200x003f318a.pdf
Part Two: Islamic Culture in the Medieval Period | An Introduction to Uzbekistan – U.OSU, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://u.osu.edu/uzbekistan/history/part-two-islamic-culture-in-the-medieval-period/
inlibrary.uz, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://inlibrary.uz/index.php/tafps/article/download/82156/83754
Mongolia’s Enchanting Sounds – Nomadic Expeditions, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.nomadicexpeditions.com/mongolias-enchanting-sounds/
19 MUSIC AND MUSICOLOGY, THEATRE AND DANCE – UNESCO, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.unesco.org/silkroad/sites/default/files/knowledge-bank-article/vol_IVb%20silk%20road_music%20and%20musicology%2C%20theatre%20and%20dance.pdf
Iranian folk music – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Iranian_folk_music
ICH Materials 309 – ichLinks, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.ichlinks.com/search/searchL.do?gubun=M&subGubun=&kSearchText=gathering&preText=&reSearch=
Festivals in Ancient Mesopotamia – World History Encyclopedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.worldhistory.org/article/2185/festivals-in-ancient-mesopotamia/
SOGDIANA – Brill Reference Works, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://referenceworks.brill.com/display/entries/EIRO/COM-12031.xml
Sogdians – ROOTSHUNT, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://rootshunt.com/aryans/indiairanandaryans/iranianpeople/sogdia/sogdia.htm
Muslim conquest of Transoxiana – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Muslim_conquest_of_Transoxiana
Sogdia – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Sogdia
Was the Khwarezmian Dynasty an Iranian or Turkic dynasty? : r …, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://www.reddit.com/r/AskHistory/comments/m1rz3t/was_the_khwarezmian_dynasty_an_iranian_or_turkic/
Iranian architecture – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Iranian_architecture
Review of the City of Khiva: Manifestation of Iranian Culture and Civilization in the Region of Khwarezm, erişim tarihi Mayıs 24, 2025, https://sanad.iau.ir/Journal/soij/Article/938720