Keleh û Sûrên Amedê: Dîrok, Mîmarî û Girîngiya Çandî

1. Pêşgotin

Keleha Amedê, ku li ser erdekî bilind ê Geliyê Çemê Dîcleyê yê Jorîn bi heybet bilind dibe, yek ji keleh û sûrên parastinê yên herî berbiçav û baş-parastî yên cîhanê ye.¹ Dirêjahiya sûrên wê yên bi heybet digihîje 5800 metreyan û dîrokeke wê ya ku vedigere bi hezaran salan, şahidiya gelek şaristaniyan kiriye.¹ Ev kompleksa dîrokî ne tenê avahiyeke leşkerî ya bêhempa ye, lê di heman demê de di dirêjahiya dîrokê de, ji serdemên Helenîstîk, Romayî, Sasanî, Bîzansî, serdemên cuda yên Îslamî û Osmanî heya roja îro, wekî navendeke girîng a siyasî, çandî û aborî ya herêmê xizmet kiriye.¹ Girîng e ku di destpêkê de were destnîşankirin ku Keleha Amedê, ku bi navê kevnar Amîda jî tê nasîn, ji Keleha Zerzewanê cuda ye. Keleha Zerzewanê, wekî niştecihbûneke leşkerî ya Romayê ya girîng tê binavkirin, lê ew ne heman şûnwar e û ne jî rasterast bi Sûrên sereke yên Amedê ve girêdayî ye; ew garnîzoneke leşkerî ya serbixwe ye ku di navbera Amîda û Dara de bi awayekî stratejîk hatiye bicihkirin û xwedî dîrok û taybetmendiyên xwe yên xweser e.⁴

Armanca sereke ya vê makaleyê ew e ku bi awayekî akademîk û bi zimanê Kurdî, li ser bingeha çavkaniyên lêkolînî yên berdest, dîrok, mîmarî û girîngiya çandî ya Keleha Amedê û sûrên wê bi hûrgilî bê vekolandin. Di vê çarçoveyê de, makale dê bi taybetî li ser pêşveçûna dîrokî ya keleh û sûran di serdemên cuda de, taybetmendiyên mîmarî yên sereke yên wekî materyalên avakirinê, pîvan, derî û bircên navdar, Keleha Hundirîn, û herwiha nivîsk û nexşên sembolîk ên ku dîwaran dixemilînin raweste. Wekî din, dê nirxa çandî ya şûnwarê wekî Mîrata Cîhanî ya UNESCOyê, têkiliya wê ya jiyanî bi Baxçeyên Hevselê re, û mijarên girîng ên parastinê bêne nirxandin. Herwiha, dê hewl bê dayîn ku têkiliya Keleha Amedê bi dîrok û çanda Kurdî re, li gorî delîlên berdest, were ronîkirin.

2. Dîroka Keleh û Sûrên Amedê di Serdeman de

Binyad û Pêşketina Destpêkê (Serdema Romayî û Berî Wê):

Dîroka Keleha Amedê û sûrên wê yên bi heybet, kûr di nava rûpelên demê de veşartî ye. Her çend dîroka avakirina destpêkê ya kelehê bi temamî ne zelal be jî, li gorî piraniya çavkaniyan, sûrên heyî bi giranî di sedsala 4an a Piştî Zayînê (PZ) de ji hêla împeratorê Romayê Konstantînê II ve hatine çêkirin an jî bi awayekî berfireh hatine nûjenkirin.⁶ Lêbelê, îşaretên ji bo hebûna avahiyên parastinê yên hê kevntir jî hene. Dîroknasê Ermenî Movses Khorenatsi îdîa dike ku keleh û sûrên Amid-Diyarbekirê di nîveka sedsala 6an a Berî Zayînê (BZ) de, di dema Key Tigranes ê Ermenî û di dema xanedana Yervandunî (Orontîd) de hatine avakirin.⁶ Ev îdîa, tevî ku hewceyî piştrastkirinên arkeolojîk ên zêdetir e, îhtîmala hebûna bingeheke kevnar ji bo sûrên Romayî xurt dike. Wekî din, lêkolînên arkeolojîk ên ku li Gira Amidayê (Amida Höyük), ango Keleha Hundirîn a îroyîn, hatine kirin, nîşan didin ku li vê herêmê ji serdema Neolîtîkê ve, ango bi qasî 9000 sal berê (dora 7000 BZ), jiyan hebûye û ev dever bi awayekî domdar wekî navendeke îdarî û niştecihbûnê hatiye bikaranîn.⁹ Ev yek nîşan dide ku cihekî stratejîk ê wekî Gira Amidayê, dibe ku ji mêj ve xwedî pergalên parastinê yên destpêkê bûbe.

Li gorî çavkaniyan, sûrên Amedê cara yekem di sala 297 PZ de ji aliyê Romayiyan ve hatine çêkirin, ku berê di sala 230 PZ de bajar wekî koloniyeke xwe bi dest xistibûn.⁶ Paşê, di sala 349 PZ de, ev sûr di bin fermana Împerator Konstantînê II de bi awayekî berbiçav hatine berfirehkirin an ji nû ve hatine çêkirin.⁶ Ev dem, dema ku Împaratoriya Romayê bi gefên ji Împaratoriya Sasaniyan re rû bi rû dima, girîngiya stratejîk a Amidayê wekî keleheke sînorî ya bihêz ji bo parastina sînorên rojhilatê împaratoriyê nîşan dide. Dibe ku îdîaya Khorenatsi û delîlên ji Gira Amidayê ne bi temamî li dijî avakirina Romayî bin. Belkî, ew pêşniyar dikin ku Romayiyan, wekî ku gelek caran li deverên din jî kirine, li ser bingeheke kevnare ava kirine an jî keleheke heyî ya ku ji hêla stratejîk ve girîng bûye, berfireh kirine û xurt kirine. Bi vî awayî, sûrên ku em îro dibînin, dibe ku encama qatbûneke dîrokî bin, ku tê de her serdemekê mohra xwe lê xistiye. Ev yek, li şûna ku dîroka sûran tenê bi Romayiyan ve girêbide, kûrahiyeke dîrokî ya hê mezintir dide şûnwarê.

Di bin Siya Împaratoriyan de: Sasaniyan û Bîzansiyan:

Di sedsalên piştî avakirina wan a ji hêla Romayiyan ve, Keleha Amidayê û sûrên wê bûne şahidê pevçûnên dijwar û demdirêj ên di navbera du hêzên mezin ên serdemê de: Împaratoriyên Romayê/Bîzansê û Sasaniyan.¹¹ Ji ber cihê xwe yê stratejîk li ser sînor, Amîda gelek caran di navbera van her du împaratoriyan de dest guherandiye û bûye qada şerên xwînrêj. Yek ji bûyerên herî girîng ên vê serdemê, dorpêçkirin û zeftkirina Amidayê ji hêla Şapûrê II yê Sasanî ve di sala 359 PZ de bû. Piştî dorpêçeke dijwar ku 73 rojan dewam kir, bajar ket destê Sasaniyan.¹² Di vê dorpêçê de, tevî ku bajar di dawiyê de teslîm bû, parêzvanên Romayî berxwedaneke xurt nîşan dan û Sasaniyan jî windahiyên mezin dan.¹³ Dîwarên ku ji hêla Konstantînê II ve hatibûn çêkirin an xurtkirin, di vê dorpêçê de roleke navendî di parastina bajêr de lîstin.

Di navbera salên 367-375 PZ de, bûyereke din a girîng qewimî ku bandor li ser şeklê sûran kir. Dema ku xelkê Xiristiyan ê bajarê Nisêbînê (Nusaybin) nexwest di bin serweriya Îraniyan (Sasaniyan) de bijî, ew bi girseyî koçî Amidayê kirin û li deşta rojavayê bajêr bi cih bûn. Ji bo ku ev nifûsa nû ya koçber jî bikeve hundurê parastina bajêr, sûr hatin berfirehkirin û bi vî awayî şiklê xwe yê îroyîn girtin.¹⁴ Ev yek nîşan dide ku guherînên demografîk û hewcedariyên civakî rasterast bandor li ser mîmariya parastinê ya bajêr dikirin. Sûr ne tenê wekî kelegirên li hember dijminên derve dihatin dîtin, lê di heman demê de wekî amûrekê ji bo birêvebirina nifûsê û pênasekirina sînorên fîzîkî û civakî yên bajêr jî dihatin bikaranîn. Bi berfirehbûna sûran re, “bajar” bi xwe jî ji nû ve dihat pênasekirin û qadeke nû ya jiyanê û parastinê dihate afirandin.

Di serdema Bîzansê de, ku li şûna Împaratoriya Romaya Rojava li rojhilat berdewam dikir, girîngiya Amidayê wekî keleheke sînorî ya stratejîk berdewam kir. Bi taybetî di bin desthilatdariya Împerator Justinianus I (sedsala 6an) de, ku bi projeyên xwe yên avahîsaziyê yên mezin navdar e, sûrên Amidayê hatin xurtkirin û nûvekirin.⁶ Van nûvekirinan ji bo parastina bajêr li hember êrîşên Sasaniyan ên ku bi awayekî periyodîk dubare dibûn, pir girîng bûn. Mînakek ji van pevçûnan, zeftkirina bajêr ji hêla Kavadh I yê Sasanî ve di salên 502-503 PZ de ye. Lêbelê, Bîzansiyan di sala 505 PZ de di bin fermandariya Anastasius de bajar ji nû ve bi dest xistin, û piştî sala 532 PZ, Justinianus I ferman da ku bajar û sûrên wê bi berfirehî werin restorekirin.¹² Ev çerxa hilweşandin û ji nû ve avakirinê, nîşana girîngiya domdar a Amidayê û hewldanên bêdawî yên her du împaratoriyan ji bo kontrolkirina vê xala stratejîk bû.

Serdema Îslamî: Ji Fetihê heta Dewleta Merwanî:

Qonaxeke nû di dîroka Keleha Amedê û sûrên wê de bi hatina artêşên Îslamî dest pê kir. Di dewra Xelîfe Omer de, di sala 639 PZ de, bajarê Amidayê ji hêla artêşên Îslamî ve bi serokatiya Îyad ibn Ganem hate fetihkirin.¹¹ Piştî fethê, bajar, ku êdî bi navê Amed dihate nasîn, kete bin îdareya Misilmanan û di demeke kurt de bû navendeke girîng a şaristaniya Îslamî li herêmê.¹¹ Sûrên wê yên bihêz, ku ji serdemên berê mabûn, ji bo parastina bajêr di bin desthilatdariya nû de jî girîngiya xwe domandin.

Di serdema Xelîfetiya Ebasiyan de, sûrên Amedê rastî hin guherînên girîng hatin. Piştî serhildanekê li bajêr di sala 899 PZ de, Xelîfeyê Ebasî el-Mu’tedîd ferman da ku beşek ji sûran, tevî Deriyê Xarpêtê (Deriyê Çiyê yê îroyîn) û Deriyê Mêrdînê, werin hilweşandin. Ev kiryar dibe ku wekî cezayekê ji bo bajêr an jî ji bo kêmkirina hêza parastinê ya serhildêran hatibe kirin. Lêbelê, girîngiya parastinê ya sûran zû hate fêmkirin, û ev derî û beşên din ên hilweşandî di sala 909 PZ de, di dema Xelîfe el-Muqtedir de, ji nû ve hatin çêkirin.⁶ Tiştekî balkêş ê vê serdemê ew e ku li ser beşên nû yên sûran, ji bilî nivîsên bi tîpên Kûfî yên Erebî, nexşên ajalan jî dest pê kirin ku werin çêkirin.⁶ Ev yek dibe ku nîşana destpêka tevlîheviyeke çandî û hunerî ya nû be.

Di nav serdemên Îslamî de, Dewleta Merwanî, ku xanedaneke Kurd bû û di navbera salên 983-1085 PZ de li herêmê hikumranî kir, di dîroka Amedê û sûrên wê de xwedî cihekî taybet û girîng e. Merwaniyan girîngiyeke mezin dan xurtkirin û parastina bajêr. Ew bi taybetî li ser beşa başûr-rojhilatê sûran xebatên xurtkirinê kirin.⁶ Yek ji şahidên herî berbiçav ên vê serdemê Mizgefta Merwanî ye. Ev mizgeft di sala 1056 PZ de ji hêla mîrê Merwanî Ebû Nasir Dewle Ehmed Bin Merwan El Kurdî ve li ser Birca Deriyê Çiyê (Dağ Kapı) hatiye çêkirin û wekî yekane mizgefta ku di hundurê Keleha Amedê de hatiye avakirin tê zanîn.¹⁷ Avakirina mizgeftekê di nav birca sereke ya kelehê de, ku cihekî ewqas stratejîk û sembolîk e, ne tenê îfadeyeke dindariyê ye, lê di heman demê de îşareteke xurt a desthilatdariya siyasî û çandî ya Kurdan di wê serdemê de ye. Merwaniyan ne tenê keleh ji bo armancên leşkerî bikar dianîn, lê herwiha ew bi sembolên xwe yên dînî û çandî jî dixemilandin û bi vî awayî nasnameya xwe li ser dîwarên kevnar ên bajêr mohr dikirin. Wekî din, sembola dewleta Merwaniyan, ku şêr bû, ne tenê li ser dîwarên Mizgefta Merwanî, lê herwiha li deverên din ên sûran jî tê dîtin ¹⁶, û ev yek jî hebûn û bandora xurt a vê xanedana Kurd nîşan dide.

Di Dewra Mîrektiyên Herêmî de: Selçûqî û Ertuqî:

Piştî serdema geş a Merwaniyan, Amed di sala 1085 PZ de kete bin destê Selçûqiyên Mezin.⁶ Selçûqiyan jî girîngiya stratejîk a Amedê û sûrên wê yên bihêz baş fêm kiribûn. Sultan Melikşah I yê Selçûqî, ku yek ji hikumdarên herî hêzdar ê vê xanedanê bû, ferman da ku dîwar û bircên bajêr bi temamî ji nû ve werin çêkirin û xurtkirin, û ev kar bi taybetî li aliyê rojavayê sûran bi hûrgilî hate meşandin.⁶ Hin bircên ku îro jî li ser piyan in, wek Birca Nûr (ku bi navê Birca Melikşah jî tê nasîn) û Birca Selçûqî, berhemên vê serdemê ne û nivîsên (kitêbe) ku li ser wan hatine kolan, vê yekê piştrast dikin.¹⁴

Lê belê, serdema ku tê de mîmariya sûrên Amedê gihîşte asta herî bilind a estetîk û teknîkî, bêguman serdema Xanedana Ertuqiyan bû. Ertuqî, ku mîrektiyeke Tirkmen bû û ji dawiya sedsala 11an heta destpêka sedsala 15an li herêmê hikumranî kir, Amed wekî yek ji paytextên xwe yên sereke bikar anî û şaheserên mîmarî yên bêhempa li bajêr û bi taybetî li ser sûran afirandin. Wan Keleha Hundirîn (İçkale) di salên 1206-1207 PZ de ji nû ve ava kirin û li wir qesreke Ertuqî ya bi heybet çêkirin.⁶ Balkêş e ku ev Qesra Ertuqî li ser bingehên qesreke Romayî ya ku berê li wir hebû û bi demê re wêran bibû, hatiye avakirin.¹⁰ Ev yek jî careke din qatbûna dîrokî ya şûnwarê û berdewamiya bikaranîna heman deverên stratejîk di serdemên cuda de nîşan dide.

Bircên herî navdar û sembolîk ên sûrên Amedê, Birca Evlî Beden (Ulu Beden) û Birca Heft Biran, di salên 1208-1209 PZ de, di dema hikumdariya Melîk Salih ê Ertuqî de, hatine çêkirin.⁶ Ev her du birc, ku li başûrê sûran cih digirin, ne tenê ji ber mezinahî û saxlemiya xwe, lê herwiha ji ber xemilandina xwe ya bêhempa jî navdar in. Li ser van bircan nivîsên bi tîpên Kûfî û Nesîh ên ku bi hostatiyeke mezin hatine kolan, û herwiha nexşên ajalan ên wekî eyloyê duserî (sembola hêz û serweriyê) û şêr (sembola mêrxasî û padîşahiyê) hene.¹⁴ Li gorî kitêbeyan, mîmarê Birca Evlî Beden Îbrahîmê kurê Cafer bû, û mîmarê Birca Heft Biran jî Yahyayê kurê Îbrahîm bû, ku dibe ku kurê heman mîmarî be.²⁰ Hûnera kevirbirînê û xemilandina bircan di serdema Ertuqiyan de digihîje asta herî bilind. Bikaranîna nexşên fîguratîf (ajal û mexlûqên mîtolojîk) li ser avahiyên parastinê yên Îslamî ne tiştekî ji rêzê ye. Ev yek dibe ku bandora kevneşopiyên herêmî yên kevnar ên Mezopotamyayê, an jî têkiliyên çandî yên berfirehtir ên Ertuqiyan bi cîhana Selçûqî û hetta Xiristiyanî re nîşan bide. Hebûna van nexşan li ser sûrên Amedê, ku di hûnera Îslamî ya klasîk de, bi taybetî di warê dînî de, fîgur kêm in, xweseriyeke herêmî û îfadeyeke hêz û statuyê nîşan dide ku ji qalibên hişk ên anîkonîzmê (dij-fîgurbûn) wêdetir diçe. Ev yek, dewlemendî û pirrengiya hûnera Îslamî ya serdema navîn radixe ber çavan.

Serdema Osmanî û Guherînên Dawî:

Bi hatina sedsala 16an re, qonaxeke nû di dîroka Amedê û sûrên wê de dest pê kir. Bajar di sala 1515 PZ de, di dema hikumdariya Yavuz Sultan Selîm de, kete bin destê Împaratoriya Osmanî.⁶ Osmaniyan, piştî ku di dema şerê bi Safewiyan re beşên sûran bi topan xera kiribûn, neçar man ku van beşan ji nû ve ava bikin.⁶ Keleha Hundirîn (İçkale) jî di destpêka serdema Osmanî de hate berfirehkirin û hin avahiyên nû lê hatin zêdekirin.⁶ Lêbelê, tamîrat û lêzêdekirinên Osmaniyan bi gelemperî ji hêla estetîk ve ji karên serdemên berê, bi taybetî yên Ertuqiyan, sade tir bûn û armanca wan a sereke pratîkî û leşkerî bû.⁶

Di serdema Osmanî de, Amed bû navenda eyaleteke girîng û gelek walî û paşayên navdar li wir xizmet kirin. Wan ne tenê bajêr bi rê ve bir, lê herwiha gelek avahiyên giştî yên wekî mizgeft, medrese, xan û hemam jî lê zêde kirin, ku ev yek jî nîşana girîngiya bajêr ji bo Osmaniyan bû.¹¹ Yek ji karên herî girîng ên vê serdemê, anîna ava Hamravatê ji Çiyayê Karacadağê bo bajêr bû, ku di dema Sultan Silêmanê Qanûnî de pêk hat û pirsgirêka ava vexwarinê ya bajêr bi giranî çareser kir.¹¹

Sûrên Amedê, ku bi sedsalan li hember êrîş û karesatên xwezayî li ber xwe dabûn, di sedsala 20an de rastî destwerdanên modern hatin. Di sala 1930î de, beşek ji sûrê li nêzî Deriyê Xarpêtê (Dağ Kapı) û Deriyê Mêrdînê hate hilweşandin û du vekirinên nû ji bo hêsankirina herikîna trafîka otomobîlan hatin çêkirin.⁶ Ev yek, nîşana destpêka serdemeke nû bû ku tê de pêdiviyên jiyana modern carinan li pêşiya parastina mîrata dîrokî dihatin girtin.

Di salên dawî de, sûr û keleh rastî zirarên din jî hatine. Pevçûnên ku di sala 2015an de li navçeya Sûrê qewimîn, zirareke mezin dan tevna dîrokî ya bajêr û hin beşên sûran jî di nav de.⁶ Herwiha, erdheja mezin a Sibata 2023an jî, tevî ku li gorî hin çavkaniyan zirareke pir mezin negihandiye kelehê bi giştî ²³, dîsa jî li hin beşên sûran û bircan zirar çêkiriye.¹⁸ Ev bûyerên dawî, careke din nîşan didin ku sûrên Amedê ne tenê mîrateyeke dîrokî ya ji serdemên kevnar mane, lê belê beşek ji bajarekî zindî ne û rastî tehdîd û guherînên domdar tên. Balansa di navbera parastina vê mîrata bêhempa û pêdiviyên jiyana modern a bajarekî mezin de, her tim dijwariyeke sereke ye. Ji bo bersivdana van dijwariyan, xebatên restorasyonê yên berfireh ji hêla Wezareta Çand û Turîzmê ya Tirkiyeyê û Walîtiya Amedê ve di bin navê projeya “Vejîna Sûran” (Surların Dirilişi) de têne meşandin.²⁴ Armanca van xebatan ew e ku beşên zirardîtî werin tamîrkirin û keleh û sûr ji bo nifşên pêşerojê werin parastin. Lêbelê, girîng e ku ev restorasyon bi hesasiyeteke mezin û li gorî pîvanên navneteweyî yên parastina mîratê bên kirin, da ku nirxa otantîk û yekitiya dîrokî ya şûnwarê neyê xerakirin.

Tabloya 1: Serdemên Dîrokî û Bandora Wan li ser Keleh û Sûrên Amedê

Serdem	Xanedan/Serwerî	Dem (PZ)	Çalakiyên Avakirinê/Tamîrê yên Sereke	Çavkanî
Romayî	Împaratoriya Romayê	297	Avakirina destpêkê ya sûran	⁶
Romayî	Konstantînê II	349	Berfirehkirin û nûjenkirina berbiçav a sûran	⁶
Sasanî	Şapûrê II	359	Dorpêçkirin û zeftkirina Amidayê	¹²
Romayî/Bîzansî		367-375	Berfirehkirina sûran ji bo bicihkirina koçberên Nisêbînê	¹⁴
Bîzansî	Justinianus I	Sedsala 6emîn	Xurtkirin û nûvekirina sûran	⁶
Îslamî	Xelîfetiya Raşidûn	639	Fetihkirina Amidayê (Amed)	¹¹
Îslamî	Ebasiyan	899	Hilweşandina beşek ji sûran (Deriyê Xarpêtê û Mêrdînê)	⁶
Îslamî	Ebasiyan	909	Ji nû ve avakirina beşên hilweşandî, destpêka nivîskên Kûfî û nexşên ajalan	⁶
Merwanî (Kurd)	Ebû Nasir Dewle Ehmed	1056	Avakirina Mizgefta Merwanî li ser Birca Deriyê Çiyê	¹⁷
Selçûqî	Melikşah I	Piştî 1085	Ji nû ve avakirina dîwar û bircan (bi taybetî li aliyê rojava), avakirina Birca Nûr û Selçûqî	⁶
Ertuqî		1206-1207	Ji nû ve avakirina Keleha Hundirîn û Qesra Ertuqiyan	⁶
Ertuqî	Melîk Salih	1208-1209	Avakirina Birca Evlî Beden û Birca Heft Biran bi nivîsk û nexşên xemilandî	⁶
Osmanî	Yavuz Sultan Selîm	1515	Zeftkirina Amedê, tamîrkirina beşên bi topan xerabûyî, berfirehkirina Keleha Hundirîn	⁶
Komara Tirkiyeyê		1930	Hilweşandina beşek ji sûrê ji bo trafîkê	⁶
Komara Tirkiyeyê		2015- îro	Zirar ji ber pevçûnan û erdhejê, destpêkirina projeyên restorasyonê yên berfireh	⁶

3. Mîmariya Keleh û Sûran: Taybetmendî û Hûrgilî

Materyalên Avakirinê û Teknîkên Binyadkirinê:

Taybetmendiya herî berbiçav a sûr û bircên Amedê, materyalê sereke yê avakirina wan e: kevirê bazaltê reş ê volkanîk.⁶ Ev kevir, ku ji zengîniya jeolojîk a herêma Karacadağê tê peydakirin, ne tenê ji ber hebûna xwe ya zêde li derdorê, lê herwiha ji ber saxlemî û domdariya xwe ya awarte jî hatiye hilbijartin. Bi rastî, yek ji sedemên sereke ku ev avahiyên kevnar bi hezaran salan li hember hêzên xwezayê û destwerdanên mirovan li ber xwe dane, kalîteya vî kevirî ye.⁶ Sûr bi teknîkên cihêreng ên kevirkirinê hatine çêkirin. Rûyê derve yê sûran, ku rûbirûyê êrîşên potansiyel bû, bi gelemperî bi kevirên bazaltê yên birî (ashlar masonry) yên ku bi hostatiyeke mezin hatine şidandin û li hev hatine bicîhkirin, hatiye lêkirin. Ev yek ne tenê saxlemiyê, lê herwiha dîmenek birêkûpêk û bi heybet jî dide sûran. Berevajî vê, rûyê hundir ê sûran bi gelemperî bi kevirên hûrik (rubble masonry) an jî kevirên kêmtir-karkirî hatiye çêkirin.¹⁴ Ev cudahiya di teknîkê de dibe ku ji ber sedemên aborî an jî ji ber ku rûyê hundir kêmtir di bin tehdîda rasterast de bû, hatibe kirin. Xerca (mortar) ku ji bo girêdana keviran hatiye bikaranîn jî ji bo saxlemiya giştî ya avahiyê pir girîng bûye, û tê texmînkirin ku ji malzemeyên herêmî yên bi kalîte hatiye amadekirin.¹⁴ Ji bilî kevirê bazaltê, tûxla jî di hin beşan de, bi taybetî di çêkirina qube û kemerên hundirîn ên bircan de, hatiye bikaranîn.¹⁴

Bikaranîna berfireh a kevirê bazaltê reş ne tenê ji ber avantajên wê yên pratîkî (hebûn û saxlemî) bû. Rengê reş ê tarî yê vî kevirî, bi xwezayî dîmenek heybet, tirsonek û hetta razdar dide keleh û sûran.⁶ Ev “estetîka hêzê” dibe ku bi zanebûn ji hêla avakeran ve hatibe armanckirin. Avahiyên parastinê ne tenê ji bo parastina fîzîkî ne, lê di heman demê de ji bo nîşandana hêz, desthilatdarî û statuya siyasî ya kesên ku wan kontrol dikin jî ne. Ji ber vê yekê, rengê reş ê bazaltê, ku bi şev û roj dîmenek dramatîk diafirîne, dibe ku wekî beşek ji stratejiya dîtbarî ya nîşandana hêz û nepenîtiyê hatibe hilbijartin, da ku hem bandoreke psîkolojîk li ser dostan bike (hesta ewlehiyê), hem jî li ser dijminan (hesta tirs û bêhêvîtiyê).

Pîvan, Derî û Bircên Sereke:

Sûrên Amedê, ku bajarê kevnar ê Sûrê dorpêç dikin, xelekek parastinê ya bi heybet pêk tînin. Dirêjahiya giştî ya van sûran dora 5.8 kîlometreyan e.¹ Lêbelê, di derbarê bilindahî û stûriya dîwaran de di nav çavkaniyan de hin cudahî hene. Hin çavkanî bilindahiya dîwaran di navbera 10-12 metreyan de ⁸ û stûriya wan jî di navbera 3-5 metreyan de ⁸ destnîşan dikin. Çavkaniyên din, bilindahiyê di navbera 15-19 metreyan de ¹⁴ û stûriyê jî di navbera 1.5-2.5 metreyan de ¹⁴ didin. Ev cudahiyên di pîvanan de dibe ku ji ber pîvandina beşên cuda yên sûrê, ku li gorî erdnîgariyê û pêdiviyên parastinê diguherin, an jî ji ber bikaranîna metodolojiyên pîvandinê yên cuda di lêkolînên cihêreng de bin. Mimkun e ku bilindahî û stûrî li hin noqteyên stratejîk zêdetir be.

Bajarê kevnar ê Amedê bi çar deriyên sereke bi cîhana derve ve dihat girêdan, ku her yek ji wan ber bi aliyekî erdnîgarî yê sereke ve vedibû û navê xwe ji bajar an herêma ku rê ber bi wê ve diçû, digirt:

Deriyê Çiyê (Dağ Kapı) an jî Deriyê Xarpêtê (Harput Kapısı) li bakur.⁶
Deriyê Rihayê (Urfa Kapı) an jî Deriyê Romê (Rum Kapısı) li rojava.⁶
Deriyê Mêrdînê (Mardin Kapı) an jî Deriyê Telê (Tel Kapısı) li başûr.⁶
Deriyê Nû (Yeni Kapı) an jî Deriyê Dîcleyê (Dicle Kapısı) li rojhilat.⁶ Her yek ji van deriyan xwedî dîrok û taybetmendiyên xwe yên mîmarî ne. Mînak, Deriyê Çiyê (Xarpêtê) bi nivîskên xwe yên ji serdemên Romayî, Bîzansî, Ebasî û Merwanî navdar e, ku qatbûna dîrokî ya bajêr nîşan dide.¹⁴

Ji bo xurtkirina parastina sûran, bi giştî 82 birc li seranserê xeta parastinê hatine çêkirin.⁶ Li gorî lêkolînan, ji van bircan 65 heb li ser sûrên derve (Dişkale) û 18 heb jî li Keleha Hundirîn (İçkale) heta roja îro mane.⁶ Ev birc ne tenê ji bo armancên leşkerî (wek çavdêrî, tîravêtin) hatine bikaranîn, lê di heman demê de wekî depo, embar û hetta cihên niştecihbûnê jî xizmet kirine.²⁰ Birc bi planên cuda hatine sêwirandin: hin ji wan çargoşe ne, hin gilover (sîlîndirîk) in, û hinên din jî pirgoşeyî ne.²² Tê dîtin ku bircên gilover bi gelemperî li deverên ku herî zêde di bin tehdîda êrîşan de bûne, hatine çêkirin, ji ber ku ev form ji bo parastinê li hember topan û teknîkên dorpêçkirinê yên serdemê guncawtir bûye.²⁸

Keleha Hundirîn (İçkale) û Bircên Navdar:

Keleha Hundirîn, ku bi navê Gira Amidayê (Amida Höyük) jî tê zanîn, wekî beşa herî kevn a niştecihbûnê li Amedê tê qebûlkirin û bi hezaran salan wekî navenda îdarî û leşkerî ya bajêr xizmet kiriye.¹ Ev beşa kelehê, ku li ser girekî stratejîk ê ku li Geliyê Dîcleyê dinêre hatiye avakirin, bi serê xwe xwedî sûr û bircên parastinê ye. Di nav Keleha Hundirîn de gelek avahiyên girîng ên ji serdemên cuda mane. Di nav van de Mizgefta Hz. Silêman (ku wekî Mizgefta Kelaheyê an Mizgefta Nasiriyê jî tê nasîn û yek ji kevntirîn mizgeftên Anadoluyê ye), tirbeyên Sehabeyan (hevalên Pêxember Muhammed), Dêra St. George (ku wekî Dêra Kara Papaz jî tê zanîn û paşê bûye beşek ji kompleksa leşkerî), bermahiyên Qesra Ertuqiyan a bi heybet, Kembera Ertuqiyan a navdar, Kaniya Bişêr a dîrokî, û gelek avahiyên îdarî û leşkerî yên ji serdemên Ertuqî, Akkoyunlu, Osmanî û hetta Komarê hene.¹⁰

Ji bilî Keleha Hundirîn, li ser sûrên derve jî gelek bircên navdar û bi heybet hene ku her yek ji wan xwedî çîrok û taybetmendiyên xwe yên mîmarî ne:

Birca Evlî Beden (Ulu Beden Burcu): Ev birca sîlîndirîk a bi heybet, ku li başûrê sûran cih digire, di sala 1208 PZ de di dema hikumdariya Melîk Salih ê Ertuqî de, ji hêla mîmarê navdar Îbrahîmê kurê Cafer ve hatiye çêkirin.¹⁴ Ew bi nivîskên xwe yên Kûfî û Nesîh ên ku li seranserê bedenê wê dizivirin, û bi nexşên xwe yên sembolîk ên wekî eyloyê duserî û şêrên bibask ên ku hêz û serweriyê temsîl dikin, navdar e.¹⁴
Birca Heft Biran (Yedikardeş Burcu): Ev birc jî, ku hema hema hevdem û hevalbenda Birca Evlî Beden e, di sala 1208 PZ de ji hêla mîmar Yahyayê kurê Mîmar Îbrahîm ve (ku dibe ku kurê mîmarê Birca Evlî Beden be) ji bo heman hikumdarê Ertuqî, Melîk Salih, hatiye çêkirin.¹⁴ Mîna Birca Evlî Beden, ew jî bi nexşên eyloyê duserî û şêran xemilandî ye û nivîskeke dîrokî ya girîng li ser heye.¹⁴ Li ser van her du bircan gelek efsane û çîrokên gelêrî hene ku di nav gel de belav bûne.²²
Birca Bizinê (Keçi Burcu): Ev birca mezin û kevnar li rojhilatê Deriyê Mêrdînê cih digire û wekî birca herî kevn û herî mezin a li ser sûrên Amedê tê qebûlkirin.²⁰ Her çend dîroka avakirina wê ya destpêkê ne diyar be jî, li ser wê nivîseke heye ku nîşan dide ku ew di sala 1223 PZ de di serdema Merwaniyan de hatiye tamîrkirin.¹⁴ Efsaneyek dibêje ku ev birc berê perestgeheke Zerdeştî bûye, ku ev yek jî îşaretek e ji bo kûrahiya dîrokî û pirçandîtiya bajêr.¹⁸

Ji bilî van, bircên din ên navdar ên wekî Birca Nûr (ku bi navê Melîkşah jî tê nasîn û ji serdema Selçûqiyan e), Birca Selçûqî, Birca Findiq, Birca Eqreb (Akrep), Birca Merwanî û Birca Qîza Qiral (Kral Kızı) jî hene ku her yek ji wan xwedî girîngiyeke dîrokî û mîmarî ye.¹⁴

Nivîsk, Kitêbe û Nexşên Sembolîk:

Yek ji taybetmendiyên herî balkêş û girîng ên sûr û bircên Amedê, dewlemendiya wan a ji hêla nivîsk (kitêbe) û nexşên sembolîk ve ye. Li seranserê sûr û bircan zêdetirî 63 nivîskên ji serdemên dîrokî yên cuda hatine tespîtkirin.¹ Ev nivîsk bi zimanên cihêreng ên wekî Latînî (ji serdema Romayî), Yewnanî (ji serdema Bîzansî), Erebî (bi tîpên Kûfî û Nesîh, ji serdemên Îslamî yên cuda) û Farisî hatine nivîsandin û agahiyên pir biqîmet li ser dîroka bajêr, avakerên sûran, tamîrên ku hatine kirin, û bûyerên girîng ên serdemê didin.¹⁴ Nivîsên Kûfî, ku yek ji şêwazên herî kevnar ên kalîgrafiya Erebî ye, ne tenê wekî belgeyên dîrokî girîng in, lê di heman demê de bi xweşikbûn û estetîka xwe ya plastîk heybetek û bedewiyeke taybet didin sûran.¹⁶

Ji bilî nivîskan, sûrên Amedê bi gelek nexş û motîfên sembolîk hatine xemilandin, ku wan dikin mîna muzexaneyeke servekirî ya ku çîroka şaristaniyên herêmê vedibêje.¹⁶ Van motîfan, ku bi hostatiyeke mezin li ser kevirê bazaltê hatine kolan, ne tenê ji bo armancên xemilandî ne, lê di heman demê de naverokên fikrî, hestyarî, siyasî û dînî yên dewlemend jî hildigirin.¹⁶ Di nav van motîfan de yên herî berbiçav ev in:

Motîfên Ajalan: Ev motîfên herî belavbûyî ne û wateyên cihêreng temsîl dikin. Şêr wekî sembola serwerî, hêz, mêrxasî û carinan jî wekî sembola Hz. Elî tê dîtin. Hesp sembola hêz, esilzadeyî, lezgîniyê û carinan jî mirinê ye. Eylo (û bi taybetî eyloyê duserî li ser bircên Ertuqiyan) sembola serwerî, hêza Xwedayê Esmanî û desthilatdariya ducarî ye. Ejdeha bi gelemperî bi jêrzemînê, tarîtiyê û carinan jî bi parastinê ve tê girêdan. Ji bilî van, nexşên bizin, kîvroşk, ga, û teyrên cihêreng jî li ser sûran têne dîtin.¹⁴
Motîfên Mirovan: Her çend di hûnera Îslamî de kêmtir be jî, li ser sûrên Amedê motîfa mirovê çarogî rûniştî tê dîtin, ku dibe sembola esilzadeyî, şehrezayî an jî edaletê be.¹⁶
Motîfên Riwekan: Motîfa herî girîng a riwekan Dara Jiyanê ye, ku sembola nemirî, gerdûn, zayîn û berdewamiya jiyanê ye.¹⁶
Motîfên Geometrîk: Nexşên geometrîk ên wekî meander (ku dibe sembola av û jiyana mirovan be), xeleka di nav xelekê de (dibe sembola yekitî û bêdawîtiyê be), çargoşe, stêrk, û svastîka (xaca gemirî, ku di gelek çandan de sembola bextewarî, bêdawîtî û zivirîna felekê ye) jî bi awayekî berfireh hatine bikaranîn.¹⁶
Sembolên Astrolojîk: Hin motîfên ajalan, wek şêr, di heman demê de wekî sembolên astrolojîk jî hatine şîrovekirin.¹⁶

Wekî ku hate gotin, ev motîf û nexş ne tenê xemlên rût in; ew di heman demê de peyamên siyasî (wek nîşandana hêza hikumdar) û baweriyên li ser parastinê (wek baweriya ku nexşên hin ajalan dê bajêr ji xirabiyê biparêzin) jî hildigirin.¹⁶ Pirrengiya van motîfên sembolîk (ji ajalan bigire heya geometrîk û hetta fîgurên mirovan) û hebûna nivîskên bi zimanên cihêreng, nîşan dide ku sûrên Amedê ne tenê berhema şaristaniyekê ne. Belkî, ew wekî “palimpsestek” çandî ne, ku tê de gelek qatên dîrokî û çandî li ser hev kom bûne û her yekê şopa xwe lê hiştiye. Ev yek dewlemendî û tevliheviya bêhempa ya dîroka herêmê radixe ber çavan. Sûr ne tenê avahiyeke fîzîkî ne, lê di heman demê de “tekstek” çandî ne ku dikarin werin xwendin û şîrovekirin. Ev “xwendin” dikare li ser têkiliyên di navbera şaristaniyên ku li vê axê jiyane de, baweriyên wan ên cihêreng, û îfadeyên wan ên hunerî yên xweser ronahiyeke nû bide.

Tabloya 2: Derî û Bircên Navdar ên Sûra Amedê û Taybetmendiyên Wan

Nav	Cih (Beşa Sûrê)	Serdema Avakirinê/Tamîra Sereke	Taybetmendiyên Mîmarî/Sembolîk yên Sereke	Nivîskên Girîng ên Naskirî	Çavkanî
Deriyê Çiyê (Dağ Kapı / Xarpêtê)	Bakur	Romayî, Bîzansî, Ebasî, Merwanî	Deriyê sereke yê bakur, xwedî gelek qatên dîrokî	Nivîskên Latînî, Yewnanî, Erebî (Kûfî)	⁶
Deriyê Rihayê (Urfa Kapı / Romê)	Rojava	Ertuqî (Nûredîn Muhammed, 1183 PZ)	Deriyê sereke yê rojava, nexşên eylo û ga, ejdeha	Kitêbeya Nûredîn Muhammed	⁶
Deriyê Mêrdînê (Mardin Kapı / Telê)	Başûr	Ebasî (El-Muqtedir, 909 PZ)	Deriyê sereke yê başûr	Kitêbeya El-Muqtedir	⁶
Deriyê Nû (Yeni Kapı / Dîcleyê)	Rojhilat	Înaliyan (Mahmud, 1145 PZ)	Deriyê sereke yê rojhilat	Kitêbeya Înalî (texmînî)	⁶
Birca Evlî Beden (Ulu Beden)	Başûr	Ertuqî (Melîk Salih, 1208 PZ)	Plana sîlîndirîk, nexşên eyloyê duserî, şêrên bibask, sfinks	Kitêbeya Melîk Salih, Mîmar Îbrahîm Cafer	¹⁴
Birca Heft Biran (Yedikardeş)	Başûr	Ertuqî (Melîk Salih, 1208 PZ)	Plana sîlîndirîk, nexşên eyloyê duserî, şêrên bibask bi dûvikê ejdeha	Kitêbeya Melîk Salih, Mîmar Yahya Îbrahîm	¹⁴
Birca Bizinê (Keçi Burcu)	Başûr-Rojhilat (nêzî Deriyê Mêrdînê)	Dîroka avakirinê ne diyar e, Merwanî (1223 PZ tamîr)	Birca herî mezin û kevn, 11 kemberî, dibe ku perestgeheke kevnar be	Kitêbeya tamîra Merwaniyan	¹⁴
Birca Nûr (Melikşah Burcu)	Rojava	Selçûqî (Melîkşah, 1089 PZ)	Nexşên hespên bezî, şêr, xezal, fîgurên jinan	Kitêbeya Melîkşah, Mîmar Muhammed Selamî	¹⁴
Mizgefta Merwanî (di Birca Deriyê Çiyê de)	Bakur (di hundurê bircê de)	Merwanî (Ebû Nasir Dewle Ehmed, 1056 PZ)	Yekane mizgefta di nav kelehê de, nexşên şêr	Kitêbeya Ebû Nasir Dewle Ehmed	¹⁷

4. Girîngiya Çandî û Mîrata Cîhanî

Keleha Amedê wekî Şahidekî Pirçandî:

Keleh û sûrên Amedê ne tenê avahiyên parastinê ne; ew di heman demê de şahidên zindî yên dîrokeke dirêj û pirçandî ne. Li ser van dîwarên kevnar şopên gelek şaristaniyan têne dîtin, di nav de Hûrî, Romayî, Sasanî, Bîzansî, û gelek xanedan û dewletên Îslamî yên wekî Ebasiyan, Merwaniyan, Selçûqiyan, Ertuqiyan, Akkoyunlu û di dawiyê de Osmaniyan.⁶ Her yek ji van şaristaniyan, bi awayekî an yekî din, mohra xwe li ser vî şûnwarî hiştiye, çi bi avakirinên nû, çi bi tamîratan, çi jî bi nivîsk û nexşên ku îro jî li ser dîwaran têne xwendin. Ji ber vê yekê, bajarê Amedê bi xwe xwedî karakterekî “pir-çandî, pir-zimanî û pir-çandî” ye.⁶ Ev pirçandîtî û pirrengiya dîrokî, di nivîskên bi zimanên cuda, nexşên sembolîk ên ji baweriyên cihêreng, û şêwazên mîmarî yên ku bandorên cuda nîşan didin de, bi awayekî zelal xuya dike. Sûrên Amedê bi rastî jî wekî “muzexaneyeke servekirî” têne binavkirin, ji ber ku li ser wan gelek nexş, kitêbe û sembolên ji şaristanî û dînên cuda yên ku li vê herêmê jiyane, kom bûne.¹⁶

Baxçeyên Hevselê û Peyzaja Çandî ya Entegre:

Girîngiya Keleha Amedê tenê bi sûr û bircên wê sînordar nabe; ew bi awayekî xurt bi peyjazeke çandî ya bêhempa ve girêdayî ye: Baxçeyên Hevselê. Ev baxçeyên berhemdar, ku li deşta alûvyal a di navbera sûrên bajêr û Çemê Dîcleyê de dirêj dibin, bi hezaran sal in ji bo bajêr çavkaniya sereke ya xwarin û avê bûne û bi kelehê re peywendiyeke jiyanî û nayê veqetandin ava kirine.¹ Tê texmînkirin ku Baxçeyên Hevselê, ku qadeke bi qasî 700 hektarî digirin, ji 8000 salan zêdetir e ku bi awayekî domdar ji bo çandiniyê hatine bikaranîn, û ev yek wan dike yek ji kevntirîn baxçeyên çandiniyê yên domdar ên cîhanê.³ Ev baxçe ne tenê ji bo nirxa xwe ya çandiniyê girîng in, lê di heman demê de ji bo nirxa xwe ya dîrokî û çandî jî bêhempa ne, ji ber ku şopên zêdetirî 30 şaristaniyên ku li herêmê hikumranî kirine, hildigirin.³ Mînak, di serdema Osmanî de, Baxçeyên Hevselê bi tevahî bi darên tûyan nixumandî bûn û ji bo hilberîna hevrîşimê, ku yek ji hilberên girîng ên bazirganiya herêmê bû, dihatin bikaranîn.¹⁸ Îro jî, ev baxçe ji bo hevsengiya ekolojîk a bajarî û wekî qadeke kesk a jiyanî ji bo niştecihên bajêr xwedî roleke krîtîk in.²⁷ Têkiliya di navbera keleha parastî û baxçeyên berhemdar de, nimûneyeke bêhempa ya peyjazeke çandî ya entegre pêk tîne.

Statuya Mîrata Cîhanî ya UNESCOyê: Parastin û Pirsgirêk:

Ji ber nirxa xwe ya dîrokî, mîmarî û çandî ya awarte, “Keleha Amedê û Peyzaja Çandî ya Baxçeyên Hevselê” di 4ê Tîrmeha 2015an de, di Civîna 39emîn a Komîteya Mîrata Cîhanî ya UNESCOyê de ku li bajarê Bonn ê Almanyayê pêk hat, bi awayekî fermî ketin Lîsteya Mîrata Cîhanî.¹ Ev yek li ser bingeha krîtera (iv) ya UNESCOyê bû, ku behsa şûnwarên ku “nimûneyên berbiçav ên cureyekî avahîsaziyê, komplekseke mîmarî an teknolojîk an peyjazekê ne ku qonaxeke (an qonaxên) girîng di dîroka mirovahiyê de nîşan dide” dike.¹

Lêbelê, tevî vê statuya bi prestîj, şûnwar rastî gelek tehdîd û pirsgirêkên parastinê tê. Di dîroka nêzîk de, di sala 1930î de beşek ji sûran ji bo armancên trafîkê hatiye hilweşandin.¹ Karên konservasyonê yên ku di nîv sedsala borî de hatine kirin, carinan bi awayekî nebaş hatine plankirin û meşandin, û ev yek jî zirar daye otantîkbûna şûnwarê.¹ Niştecihbûn û karsaziyên bêdestûr ên ku li binê kelehê û li derdora Baxçeyên Hevselê hatine avakirin, pirsgirêkên cidî yên kanalîzasyonê, kêmbûna kalîteya avê û çêkirina bendavan li ser Çemê Dîcleyê, tehdîdeke mezin li ser tenduristiya ekolojîk û domdariya Baxçeyên Hevselê dikin.¹

Wekî din, pevçûnên çekdarî yên ku di salên 2015-2016an de li navçeya Sûrê (ku wekî qada tampon a şûnwarê Mîrata Cîhanî tê pênasekirin) qewimîn, û karên avakirinê yên ku piştî wan hatin kirin, zirareke mezin û nayê vegerandin dan tevna dîrokî ya bajarî û çandî ya herêmê.⁶ Raporeke hevbeş a UNESCO û ICOMOSê (Konseya Navneteweyî ya Abîde û Şûnwaran) piştî serdaneke herêmê diyar kir ku “yekitî, girîngiya çandî û tevna bajarî ya dîrokî ya herêmê di bin tehdîdeke cidî de ye”.²¹ Herwiha, erdheja mezin a Sibata 2023an jî, tevî ku hîn hemû encamên wê bi temamî nehatine nirxandin, li hin beşên kelehê û bircan zirar çêkiriye.¹⁸

Ev hemû tehdîd û pirsgirêk nîşan didin ku statuya Mîrata Cîhanî ya UNESCOyê, tevî ku armanca wê ya sereke parastin e, bi serê xwe nikare şûnwarekî ewqas mezin û tevlihev ji hemû xetereyan biparêze. Pevçûnên siyasî û leşkerî, pêşketina bajarî ya bêplan û bilez, kêmbûna hişmendiya parastinê di nav civakê de, û karesatên xwezayî hemû faktor in ku dikarin bandoreke neyînî û carinan jî wêranker li ser mîratê bikin. Ev yek girîngiya hebûna planeke rêveberiyê ya baş û جامع ji bo şûnwarê, tevlêbûna civaka herêmî di prosesên biryardanê û parastinê de, û hevkariyeke xurt a navneteweyî ji bo piştgiriya teknîkî û aborî ya parastinê radixe ber çavan. Balansa di navbera parastina “nirxa gerdûnî ya berbiçav” a şûnwarê û rastiyên siyasî, civakî û aborî yên herêmî de, divê bi awayekî baldar û bi berpirsiyarî were birêvebirin.

5. Keleha Amedê di Çarçoveya Dîrok û Çanda Kurdî de

Şopên Dîrokî û Çandî yên Kurdan:

Keleha Amedê û bajarê ku ew diparêze, di dirêjahiya dîrokê de ne tenê ji bo şaristaniyên mezin ên herêmê, lê bi taybetî jî ji bo gelê Kurd xwedî girîngiyeke taybet bûye. Wekî ku di beşên berê de hate destnîşankirin, serdema hikumdariya Dewleta Merwanî, ku xanedaneke Kurd bû, ji bo Keleha Amedê serdemeke girîng a avakirin û xurtkirinê bû. Avakirina Mizgefta Merwanî di hundurê birca sereke ya kelehê de ¹⁷ û bikaranîna sembolên wek şêr (ku sembola Merwaniyan bû) li ser avahiyên vê serdemê, nîşanên eşkere yên hebûn, desthilatdarî û bandora çandî ya Kurdan li bajêr in.

Ji bilî şopên dîrokî yên konkret, bajarê Amedê bi gelemperî di nav Kurdan de wekî “paytexta nefermî ya Kurdistanê” tê dîtin û ji bo nasnameya neteweyî û çandî ya Kurdan xwedî girîngiyeke mezin a sembolîk e.³⁰ Keleh û sûrên wê yên bi heybet, ku bi sedsalan li ber bayê dîrokê sekinîne, bûne beşek ji vê nasnameyê û sembola berxwedan, dîrok û kûrahiya çandî ya gelê Kurd. Dîroka bajêr û kelehê bi awayekî xurt û nayê veqetandin bi dîroka gelê Kurd re têkildar e, ji ber ku ev herêm bi hezaran sal in warê Kurdan e û Amed her tim yek ji navendên herî girîng ên jiyana siyasî, civakî û çandî ya Kurdan bûye.

Keleh di Wêje, Folklor û Bîra Kolektîf a Kurdî de:

Sûrên Amedê û keleha ku ew diparêzin, ne tenê avahiyên bêcan ên ji kevir û xercê ne; ew di heman demê de di nav dil û bîra gelê Kurd de jî dijîn. Van sûrên bi heybet di gelek stran, helbest, çîrok û efsaneyên Kurdî de cih girtine û bûne çavkaniya îlhama gelek hunermend, helbestvan û dengbêjan.²² Gotina pêşiyan a navdar, “Kî Amedê ava kir, kî Romê xera kir,” nîşan dide ku keleh û bajar di bîra gel de xwedî cihekî efsaneyî û hetta mîtolojîk e.

Efsaneyên gelêrî yên li ser bircên navdar ên wekî Birca Heft Biran û Birca Evlî Beden (Ben û Sen) ²² beşek ji folklora dewlemend a herêmê ne û bi devkî ji nifşekî derbasî nifşekî din bûne. Mînak, efsaneya Heft Biran behsa çîroka fedakariya heft birayan dike ku ji bo parastina bajêr û birca xwe ji destê dijmin, bi qehremaniyeke mezin canê xwe didin û bi teqandina bircê re hem xwe hem jî dijmin tune dikin.²² Van çîrokan ne tenê nirxên wekî mêrxasî û welatparêziyê derdixin pêş, lê di heman demê de têkiliya kûr a gel bi van avahiyên dîrokî re jî nîşan didin.

Helbestvanên Kurd ên klasîk û modern, wekî Cegerxwîn, Arjen Arî û gelekên din, di helbestên xwe de gelek caran behsa Amed û sûrên wê kirine, û ew wekî sembola berxwedan, dîrok, bedewî û nasnameya Kurdî nîşan dane.³⁸ Helbestvanê Tirk Sezaî Karakoç jî, ku bi eslê xwe ji Amedê ye, her çend bi Tirkî dinivîse jî, Amedê (ku ew bi navê “Diyarbekir” bi kar tîne) bi atmosfereke epîk û mîstîk di helbestên xwe de xêz dike û wê wekî “welatê baskên kevnar” bi nav dike.³⁹ Stranên gelêrî û yên modern ên Kurdî jî gelek caran sûrên Amedê wekî paşxaneya çîrokên evînê, hesretê, xerîbiyê û berxwedanê bikar tînin.³²

Tevî ku çavkaniyên akademîk ên rasterast ên ku di nav materyalên lêkolînê de li ser folklora Kurdî ya taybet bi kelehê kêm bin jî, hebûna domdar û berfireh a sûran di stran, helbest û efsaneyan de nîşan dide ku keleh ne tenê avahiyeke fîzîkî ye. Ew di heman demê de “şûnwareke bîrê” (site of memory) ye ji bo civaka Kurd. Ev tê wê wateyê ku keleh bi awayekî çalak di afirandin, domandin û nûjenkirina nasnameya çandî ya gel de rol dilîze. Wateyên ku ji hêla civakê ve jê re tên barkirin (wek sembola berxwedanê, şahidiya dîrokê, çavkaniya îlhama evînê, an jî nîşana nasnameyê) wê dikin tiştekî ku ji kevir û xercê wêdetir e. Ew dibe beşek ji “tevna çîrokê” ya ku civakê bi hev û bi rabirdûya xwe ve girêdide. Ji ber vê yekê, lêkolînkirin û têgihiştina van îfadeyên çandî ji bo têgihiştina têkiliya kûr a di navbera mîrata maddî û nasnameya çandî ya gelê Kurd de pir girîng e.

6. Encam û Pêşniyarên Akademîk

Kurteya Xalên Sereke:

Keleha Amedê û sûrên wê yên bi heybet, wekî yek ji şûnwarên herî girîng ên mîrata çandî ya cîhanê, xwedî nirxeke gerdûnî ya awarte ne. Ev kompleksa dîrokî ne tenê nimûneyeke berbiçav a mîmariya parastinê ya serdemên cuda ye, lê di heman demê de şahidekî zindî yê qatbûna dîrokî û pirçandîtiya herêma Mezopotamyaya Jorîn e. Ji serdema Romayiyan bigire heta Osmaniyan, û ji Merwaniyan bigire heta Ertuqiyan, her şaristanî û xanedanekê mohra xwe li van dîwarên kevnar xistiye, û ew bi nivîsk, nexş û sembolên xwe yên xweser xemilandiye. Têkiliya wê ya jiyanî bi Baxçeyên Hevselê re, ku bi hezaran sal in çavkaniya jiyanê ji bo bajêr in, nirxa wê ya wekî peyjazeke çandî ya entegre hê zêdetir dike. Keleha Amedê di heman demê de di dîrok û çanda Kurdî de jî xwedî cihekî navendî û sembolîk e, û di bîra kolektîf a gel de wekî şûnwareke bîrê ya girîng dijî.

Pêşniyar ji bo Lêkolînên Pêşerojê yên Akademîk:

Tevî ku gelek lêkolîn li ser Keleha Amedê hatine kirin, hîn jî gelek aliyên wê hene ku hewceyî lêkolînên kûrtir û berfirehtir in:

Lêkolînên Arkeolojîk û Mîmarî: Pêwîstî bi berdewamkirin û kûrkirina lêkolînên arkeolojîk, bi taybetî li Gira Amidayê (Keleha Hundirîn), heye da ku qatên destpêkê yên niştecihbûnê û pêşketina bajêr baştir werin fêmkirin. Herwiha, analîzên mîmarî yên hûrgilî li ser teknîkên avakirinê, materyalên bikarhatî û qonaxên avakirinê yên birc û sûrên ji serdemên cuda dikarin agahiyên nû pêşkêş bikin.
Analîza Nivîsk û Kitêbeyan: Gelek nivîsk û kitêbeyên li ser sûran hene ku hêj bi temamî nehatine deşîfrekirin, wergerandin an weşandin. Lêkolînên epîgrafîk û fîlolojîk ên kûrtir li ser van nivîskan dikarin agahiyên nû û girîng li ser dîroka siyasî, civakî, aborî û hetta dînî ya bajêr û herêmê eşkere bikin.
Lêkolînên Berawirdî: Berawirdkirina mîmariya Keleha Amedê bi keleh û sûrên din ên herêmê (wek yên Mêrdîn, Riha, Heskîf û bajarên din ên Mezopotamyayê) re dikare taybetmendiyên xweser ên mîmariya Amedê, bandorên hevbeş ên herêmî, û têkiliyên çandî yên di navbera navendên cuda de ronî bike.
Belgekirin û Analîzkirina Folklorê: Pêdivî bi xebateke sîstematîk a ji bo berhevkirin, belgekirin û analîzkirina folklor, stran, helbest, efsane û çîrokên gelêrî yên Kurdî heye ku bi Keleha Amedê û sûrên wê ve girêdayî ne. Ev yek dê ji bo têgihiştina nirxa sembolîk a şûnwarê û rola wê di bîra kolektîf û nasnameya çandî ya gelê Kurd de pir girîng be.

Mijarên Parastinê:

Parastina Keleha Amedê û Peyzaja Çandî ya Baxçeyên Hevselê ji bo nifşên pêşerojê berpirsiyariyeke mezin e. Ji bo vê yekê:

Pêdivî bi pêşxistina stratejiyeke parastinê ya جامع û demdirêj heye ku ne tenê Keleh û Sûran, lê herwiha Baxçeyên Hevselê û tevna dîrokî ya Sûriçiyê jî bi awayekî entegre li ber çav bigire.
Divê hewldanên cidî bên kirin ji bo kêmkirina bandorên neyînî yên pêşketina bajarî ya bêplan, qirêjiya jîngehê, û bikaranîna ne-domdar a çavkaniyên xwezayî li derdora şûnwarê. Herwiha, zêdekirina hişmendiya civaka herêmî li ser girîngiya parastina mîratê û tevlêkirina wan di prosesên parastinê de pir girîng e.
Di hemû xebatên restorasyon û konservasyonê de, divê prensîbên navneteweyî yên ku di peyman û rêbernameyên UNESCO û ICOMOSê de hatine destnîşankirin, bi hûrgilî bên şopandin da ku otantîkbûn, yekitî û nirxa dîrokî ya şûnwarê were parastin.

Di dawiyê de, Keleha Amedê û sûrên wê ne tenê kevir û dîwar in; ew çîroka mirovahiyê, şaristaniyê, şer û aştiyê, huner û baweriyê ne ku li ser vê axa kevnar hatine nivîsandin. Parastin û têgihiştina vê mîrata bêhempa, erka me hemûyan e.

WERGIRTÎ

Diyarbakır Fortress and Hevsel Gardens Cultural Landscape – UNESCO World Heritage Centre, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://whc.unesco.org/en/list/1488/
Diyarbakır Fortress and Hevsel Gardens Cultural Landscape, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, http://www.cometoturkey.com/the-diyarbakir-citadel-is-one-of-the-finest-treasures-of-human-history.html
Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri Kültürel Peyzajı (Diyarbakır), erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://kvmgm.ktb.gov.tr/TR-44403/diyarbakir-kalesi-ve-hevsel-bahceleri-kulturel-peyzaji-diyarbakir.html
Zerzevan Kalesi’nin surları tüm yıl süren kazılarla ortaya çıkarılıyor, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.aa.com.tr/tr/kultur/zerzevan-kalesinin-surlari-tum-yil-suren-kazilarla-ortaya-cikariliyor/3446522
Zerzevan Kalesi – Vikipedi, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://tr.wikipedia.org/wiki/Zerzevan_Kalesi
Fortifications of Diyarbakır – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Fortifications_of_Diyarbak%C4%B1r
“Diyarbakır Surları: Tarih ve Kültürle Buluştuğunuz Eşsiz Bir Deneyim”, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://diyarbakiremekgazetesi.com/haber/diyarbakir_surlari_tarih_ve_kulturle_bulustugunuz_essiz_bir_deneyim-3664.html
DİYARBAKIR SURLARI | Kültür Portalı, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.kulturportali.gov.tr/portal/diyarbakir-surlari
Diyarbakır Surları’na dair – Bianet, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://bianet.org/yazi/diyarbakir-surlari-na-dair-300871
Diyarbakır İç Kale Artuklu Sarayı Kazısı – Dicle Üniversitesi, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.dicle.edu.tr/tr/birimler/arkeolojik-kazilarimiz/sayfalar/diyarbakir-ic-kale-artuklu-sarayi-kazisi-9938
Bir Osmanlı şehri olarak Diyarbakır – Diyarbakır Dergisi, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://diyarbakirdergisi.com/bir-osmanli-s%CC%A7ehri-olarak-diyarbakir/
A city at the crossroads of history – DİYARBAKIR’S MEMORY, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://diyarbakirhafizasi.org/en/a-city-at-the-crossroads-of-history/
Siege of Amida (359) – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Amida_(359)
DİYARBAKIR SURLARI -.:: Dicle Üniversitesi ::., erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://acikerisim.dicle.edu.tr/bitstream/handle/11468/153/diyarbakir-surlari.pdf?sequence=1&isAllowed=y
A fortress of faith: Diyarbakir marks 1386 years since its Islamic conquest – [İLKHA] Ilke News Agency, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.ilkha.com/english/culture-art/a-fortress-of-faith-diyarbakir-marks-1386-years-since-its-islamic-conquest-459214
dergipark.org.trKeleh û Sûrên Amedê: Dîrok, Mîmarî û Girîngiya Çandî
Pêşgotin
Keleha Amedê, ku li ser erdekî bilind ê Geliyê Çemê Dîcleyê yê Jorîn bi heybet bilind dibe, yek ji keleh û sûrên parastinê yên herî berbiçav û baş-parastî yên cîhanê ye.1 Dirêjahiya sûrên wê yên bi heybet digihîje 5800 metreyan û dîrokeke wê ya ku vedigere bi hezaran salan, şahidiya gelek şaristaniyan kiriye.1 Ev kompleksa dîrokî ne tenê avahiyeke leşkerî ya bêhempa ye, lê di heman demê de di dirêjahiya dîrokê de, ji serdemên Helenîstîk, Romayî, Sasanî, Bîzansî, serdemên cuda yên Îslamî û Osmanî heya roja îro, wekî navendeke girîng a siyasî, çandî û aborî ya herêmê xizmet kiriye.1 Girîng e ku di destpêkê de were destnîşankirin ku Keleha Amedê, ku bi navê kevnar Amîda jî tê nasîn, ji Keleha Zerzewanê cuda ye. Keleha Zerzewanê, wekî niştecihbûneke leşkerî ya Romayê ya girîng tê binavkirin, lê ew ne heman şûnwar e û ne jî rasterast bi Sûrên sereke yên Amedê ve girêdayî ye; ew garnîzoneke leşkerî ya serbixwe ye ku di navbera Amîda û Dara de bi awayekî stratejîk hatiye bicihkirin û xwedî dîrok û taybetmendiyên xwe yên xweser e.4
Armanca sereke ya vê makaleyê ew e ku bi awayekî akademîk û bi zimanê Kurdî, li ser bingeha çavkaniyên lêkolînî yên berdest, dîrok, mîmarî û girîngiya çandî ya Keleha Amedê û sûrên wê bi hûrgilî bê vekolandin. Di vê çarçoveyê de, makale dê bi taybetî li ser pêşveçûna dîrokî ya keleh û sûran di serdemên cuda de, taybetmendiyên mîmarî yên sereke yên wekî materyalên avakirinê, pîvan, derî û bircên navdar, Keleha Hundirîn, û herwiha nivîsk û nexşên sembolîk ên ku dîwaran dixemilînin raweste. Wekî din, dê nirxa çandî ya şûnwarê wekî Mîrata Cîhanî ya UNESCOyê, têkiliya wê ya jiyanî bi Baxçeyên Hevselê re, û mijarên girîng ên parastinê bêne nirxandin. Herwiha, dê hewl bê dayîn ku têkiliya Keleha Amedê bi dîrok û çanda Kurdî re, li gorî delîlên berdest, were ronîkirin.
Dîroka Keleh û Sûrên Amedê di Serdeman de
Binyad û Pêşketina Destpêkê (Serdema Romayî û Berî Wê):
Dîroka Keleha Amedê û sûrên wê yên bi heybet, kûr di nava rûpelên demê de veşartî ye. Her çend dîroka avakirina destpêkê ya kelehê bi temamî ne zelal be jî, li gorî piraniya çavkaniyan, sûrên heyî bi giranî di sedsala 4an a Piştî Zayînê (PZ) de ji hêla împeratorê Romayê Konstantînê II ve hatine çêkirin an jî bi awayekî berfireh hatine nûjenkirin.6 Lêbelê, îşaretên ji bo hebûna avahiyên parastinê yên hê kevntir jî hene. Dîroknasê Ermenî Movses Khorenatsi îdîa dike ku keleh û sûrên Amid-Diyarbekirê di nîveka sedsala 6an a Berî Zayînê (BZ) de, di dema Key Tigranes ê Ermenî û di dema xanedana Yervandunî (Orontîd) de hatine avakirin.6 Ev îdîa, tevî ku hewceyî piştrastkirinên arkeolojîk ên zêdetir e, îhtîmala hebûna bingeheke kevnar ji bo sûrên Romayî xurt dike. Wekî din, lêkolînên arkeolojîk ên ku li Gira Amidayê (Amida Höyük), ango Keleha Hundirîn a îroyîn, hatine kirin, nîşan didin ku li vê herêmê ji serdema Neolîtîkê ve, ango bi qasî 9000 sal berê (dora 7000 BZ), jiyan hebûye û ev dever bi awayekî domdar wekî navendeke îdarî û niştecihbûnê hatiye bikaranîn.9 Ev yek nîşan dide ku cihekî stratejîk ê wekî Gira Amidayê, dibe ku ji mêj ve xwedî pergalên parastinê yên destpêkê bûbe.
Li gorî çavkaniyan, sûrên Amedê cara yekem di sala 297 PZ de ji aliyê Romayiyan ve hatine çêkirin, ku berê di sala 230 PZ de bajar wekî koloniyeke xwe bi dest xistibûn.6 Paşê, di sala 349 PZ de, ev sûr di bin fermana Împerator Konstantînê II de bi awayekî berbiçav hatine berfirehkirin an ji nû ve hatine çêkirin.6 Ev dem, dema ku Împaratoriya Romayê bi gefên ji Împaratoriya Sasaniyan re rû bi rû dima, girîngiya stratejîk a Amidayê wekî keleheke sînorî ya bihêz ji bo parastina sînorên rojhilatê împaratoriyê nîşan dide. Dibe ku îdîaya Khorenatsi û delîlên ji Gira Amidayê ne bi temamî li dijî avakirina Romayî bin. Belkî, ew pêşniyar dikin ku Romayiyan, wekî ku gelek caran li deverên din jî kirine, li ser bingeheke kevnare ava kirine an jî keleheke heyî ya ku ji hêla stratejîk ve girîng bûye, berfireh kirine û xurt kirine. Bi vî awayî, sûrên ku em îro dibînin, dibe ku encama qatbûneke dîrokî bin, ku tê de her serdemekê mohra xwe lê xistiye. Ev yek, li şûna ku dîroka sûran tenê bi Romayiyan ve girêbide, kûrahiyeke dîrokî ya hê mezintir dide şûnwarê.
Di bin Siya Împaratoriyan de: Sasaniyan û Bîzansiyan:
Di sedsalên piştî avakirina wan a ji hêla Romayiyan ve, Keleha Amidayê û sûrên wê bûne şahidê pevçûnên dijwar û demdirêj ên di navbera du hêzên mezin ên serdemê de: Împaratoriyên Romayê/Bîzansê û Sasaniyan.11 Ji ber cihê xwe yê stratejîk li ser sînor, Amîda gelek caran di navbera van her du împaratoriyan de dest guherandiye û bûye qada şerên xwînrêj. Yek ji bûyerên herî girîng ên vê serdemê, dorpêçkirin û zeftkirina Amidayê ji hêla Şapûrê II yê Sasanî ve di sala 359 PZ de bû. Piştî dorpêçeke dijwar ku 73 rojan dewam kir, bajar ket destê Sasaniyan.12 Di vê dorpêçê de, tevî ku bajar di dawiyê de teslîm bû, parêzvanên Romayî berxwedaneke xurt nîşan dan û Sasaniyan jî windahiyên mezin dan.13 Dîwarên ku ji hêla Konstantînê II ve hatibûn çêkirin an xurtkirin, di vê dorpêçê de roleke navendî di parastina bajêr de lîstin.
Di navbera salên 367-375 PZ de, bûyereke din a girîng qewimî ku bandor li ser şeklê sûran kir. Dema ku xelkê Xiristiyan ê bajarê Nisêbînê (Nusaybin) nexwest di bin serweriya Îraniyan (Sasaniyan) de bijî, ew bi girseyî koçî Amidayê kirin û li deşta rojavayê bajêr bi cih bûn. Ji bo ku ev nifûsa nû ya koçber jî bikeve hundurê parastina bajêr, sûr hatin berfirehkirin û bi vî awayî şiklê xwe yê îroyîn girtin.14 Ev yek nîşan dide ku guherînên demografîk û hewcedariyên civakî rasterast bandor li ser mîmariya parastinê ya bajêr dikirin. Sûr ne tenê wekî kelegirên li hember dijminên derve dihatin dîtin, lê di heman demê de wekî amûrekê ji bo birêvebirina nifûsê û pênasekirina sînorên fîzîkî û civakî yên bajêr jî dihatin bikaranîn. Bi berfirehbûna sûran re, “bajar” bi xwe jî ji nû ve dihat pênasekirin û qadeke nû ya jiyanê û parastinê dihate afirandin.
Di serdema Bîzansê de, ku li şûna Împaratoriya Romaya Rojava li rojhilat berdewam dikir, girîngiya Amidayê wekî keleheke sînorî ya stratejîk berdewam kir. Bi taybetî di bin desthilatdariya Împerator Justinianus I (sedsala 6an) de, ku bi projeyên xwe yên avahîsaziyê yên mezin navdar e, sûrên Amidayê hatin xurtkirin û nûvekirin.6 Van nûvekirinan ji bo parastina bajêr li hember êrîşên Sasaniyan ên ku bi awayekî periyodîk dubare dibûn, pir girîng bûn. Mînakek ji van pevçûnan, zeftkirina bajêr ji hêla Kavadh I yê Sasanî ve di salên 502-503 PZ de ye. Lêbelê, Bîzansiyan di sala 505 PZ de di bin fermandariya Anastasius de bajar ji nû ve bi dest xistin, û piştî sala 532 PZ, Justinianus I ferman da ku bajar û sûrên wê bi berfirehî werin restorekirin.12 Ev çerxa hilweşandin û ji nû ve avakirinê, nîşana girîngiya domdar a Amidayê û hewldanên bêdawî yên her du împaratoriyan ji bo kontrolkirina vê xala stratejîk bû.
Serdema Îslamî: Ji Fetihê heta Dewleta Merwanî:
Qonaxeke nû di dîroka Keleha Amedê û sûrên wê de bi hatina artêşên Îslamî dest pê kir. Di dewra Xelîfe Omer de, di sala 639 PZ de, bajarê Amidayê ji hêla artêşên Îslamî ve bi serokatiya Îyad ibn Ganem hate fetihkirin.11 Piştî fethê, bajar, ku êdî bi navê Amed dihate nasîn, kete bin îdareya Misilmanan û di demeke kurt de bû navendeke girîng a şaristaniya Îslamî li herêmê.11 Sûrên wê yên bihêz, ku ji serdemên berê mabûn, ji bo parastina bajêr di bin desthilatdariya nû de jî girîngiya xwe domandin.
Di serdema Xelîfetiya Ebasiyan de, sûrên Amedê rastî hin guherînên girîng hatin. Piştî serhildanekê li bajêr di sala 899 PZ de, Xelîfeyê Ebasî el-Mu’tedîd ferman da ku beşek ji sûran, tevî Deriyê Xarpêtê (Deriyê Çiyê yê îroyîn) û Deriyê Mêrdînê, werin hilweşandin. Ev kiryar dibe ku wekî cezayekê ji bo bajêr an jî ji bo kêmkirina hêza parastinê ya serhildêran hatibe kirin. Lêbelê, girîngiya parastinê ya sûran zû hate fêmkirin, û ev derî û beşên din ên hilweşandî di sala 909 PZ de, di dema Xelîfe el-Muqtedir de, ji nû ve hatin çêkirin.6 Tiştekî balkêş ê vê serdemê ew e ku li ser beşên nû yên sûran, ji bilî nivîsên bi tîpên Kûfî yên Erebî, nexşên ajalan jî dest pê kirin ku werin çêkirin.6 Ev yek dibe ku nîşana destpêka tevlîheviyeke çandî û hunerî ya nû be.
Di nav serdemên Îslamî de, Dewleta Merwanî, ku xanedaneke Kurd bû û di navbera salên 983-1085 PZ de li herêmê hikumranî kir, di dîroka Amedê û sûrên wê de xwedî cihekî taybet û girîng e. Merwaniyan girîngiyeke mezin dan xurtkirin û parastina bajêr. Ew bi taybetî li ser beşa başûr-rojhilatê sûran xebatên xurtkirinê kirin.6 Yek ji şahidên herî berbiçav ên vê serdemê Mizgefta Merwanî ye. Ev mizgeft di sala 1056 PZ de ji hêla mîrê Merwanî Ebû Nasir Dewle Ehmed Bin Merwan El Kurdî ve li ser Birca Deriyê Çiyê (Dağ Kapı) hatiye çêkirin û wekî yekane mizgefta ku di hundurê Keleha Amedê de hatiye avakirin tê zanîn.17 Avakirina mizgeftekê di nav birca sereke ya kelehê de, ku cihekî ewqas stratejîk û sembolîk e, ne tenê îfadeyeke dindariyê ye, lê di heman demê de îşareteke xurt a desthilatdariya siyasî û çandî ya Kurdan di wê serdemê de ye. Merwaniyan ne tenê keleh ji bo armancên leşkerî bikar dianîn, lê herwiha ew bi sembolên xwe yên dînî û çandî jî dixemilandin û bi vî awayî nasnameya xwe li ser dîwarên kevnar ên bajêr mohr dikirin. Wekî din, sembola dewleta Merwaniyan, ku şêr bû, ne tenê li ser dîwarên Mizgefta Merwanî, lê herwiha li deverên din ên sûran jî tê dîtin 16, û ev yek jî hebûn û bandora xurt a vê xanedana Kurd nîşan dide.
Di Dewra Mîrektiyên Herêmî de: Selçûqî û Ertuqî:
Piştî serdema geş a Merwaniyan, Amed di sala 1085 PZ de kete bin destê Selçûqiyên Mezin.6 Selçûqiyan jî girîngiya stratejîk a Amedê û sûrên wê yên bihêz baş fêm kiribûn. Sultan Melikşah I yê Selçûqî, ku yek ji hikumdarên herî hêzdar ê vê xanedanê bû, ferman da ku dîwar û bircên bajêr bi temamî ji nû ve werin çêkirin û xurtkirin, û ev kar bi taybetî li aliyê rojavayê sûran bi hûrgilî hate meşandin.6 Hin bircên ku îro jî li ser piyan in, wek Birca Nûr (ku bi navê Birca Melikşah jî tê nasîn) û Birca Selçûqî, berhemên vê serdemê ne û nivîsên (kitêbe) ku li ser wan hatine kolan, vê yekê piştrast dikin.14
Lê belê, serdema ku tê de mîmariya sûrên Amedê gihîşte asta herî bilind a estetîk û teknîkî, bêguman serdema Xanedana Ertuqiyan bû. Ertuqî, ku mîrektiyeke Tirkmen bû û ji dawiya sedsala 11an heta destpêka sedsala 15an li herêmê hikumranî kir, Amed wekî yek ji paytextên xwe yên sereke bikar anî û şaheserên mîmarî yên bêhempa li bajêr û bi taybetî li ser sûran afirandin. Wan Keleha Hundirîn (İçkale) di salên 1206-1207 PZ de ji nû ve ava kirin û li wir qesreke Ertuqî ya bi heybet çêkirin.6 Balkêş e ku ev Qesra Ertuqî li ser bingehên qesreke Romayî ya ku berê li wir hebû û bi demê re wêran bibû, hatiye avakirin.10 Ev yek jî careke din qatbûna dîrokî ya şûnwarê û berdewamiya bikaranîna heman deverên stratejîk di serdemên cuda de nîşan dide.
Bircên herî navdar û sembolîk ên sûrên Amedê, Birca Evlî Beden (Ulu Beden) û Birca Heft Biran, di salên 1208-1209 PZ de, di dema hikumdariya Melîk Salih ê Ertuqî de, hatine çêkirin.6 Ev her du birc, ku li başûrê sûran cih digirin, ne tenê ji ber mezinahî û saxlemiya xwe, lê herwiha ji ber xemilandina xwe ya bêhempa jî navdar in. Li ser van bircan nivîsên bi tîpên Kûfî û Nesîh ên ku bi hostatiyeke mezin hatine kolan, û herwiha nexşên ajalan ên wekî eyloyê duserî (sembola hêz û serweriyê) û şêr (sembola mêrxasî û padîşahiyê) hene.14 Li gorî kitêbeyan, mîmarê Birca Evlî Beden Îbrahîmê kurê Cafer bû, û mîmarê Birca Heft Biran jî Yahyayê kurê Îbrahîm bû, ku dibe ku kurê heman mîmarî be.20 Hûnera kevirbirînê û xemilandina bircan di serdema Ertuqiyan de digihîje asta herî bilind. Bikaranîna nexşên fîguratîf (ajal û mexlûqên mîtolojîk) li ser avahiyên parastinê yên Îslamî ne tiştekî ji rêzê ye. Ev yek dibe ku bandora kevneşopiyên herêmî yên kevnar ên Mezopotamyayê, an jî têkiliyên çandî yên berfirehtir ên Ertuqiyan bi cîhana Selçûqî û hetta Xiristiyanî re nîşan bide. Hebûna van nexşan li ser sûrên Amedê, ku di hûnera Îslamî ya klasîk de, bi taybetî di warê dînî de, fîgur kêm in, xweseriyeke herêmî û îfadeyeke hêz û statuyê nîşan dide ku ji qalibên hişk ên anîkonîzmê (dij-fîgurbûn) wêdetir diçe. Ev yek, dewlemendî û pirrengiya hûnera Îslamî ya serdema navîn radixe ber çavan.
Serdema Osmanî û Guherînên Dawî:
Bi hatina sedsala 16an re, qonaxeke nû di dîroka Amedê û sûrên wê de dest pê kir. Bajar di sala 1515 PZ de, di dema hikumdariya Yavuz Sultan Selîm de, kete bin destê Împaratoriya Osmanî.6 Osmaniyan, piştî ku di dema şerê bi Safewiyan re beşên sûran bi topan xera kiribûn, neçar man ku van beşan ji nû ve ava bikin.6 Keleha Hundirîn (İçkale) jî di destpêka serdema Osmanî de hate berfirehkirin û hin avahiyên nû lê hatin zêdekirin.6 Lêbelê, tamîrat û lêzêdekirinên Osmaniyan bi gelemperî ji hêla estetîk ve ji karên serdemên berê, bi taybetî yên Ertuqiyan, sade tir bûn û armanca wan a sereke pratîkî û leşkerî bû.6
Di serdema Osmanî de, Amed bû navenda eyaleteke girîng û gelek walî û paşayên navdar li wir xizmet kirin. Wan ne tenê bajêr bi rê ve bir, lê herwiha gelek avahiyên giştî yên wekî mizgeft, medrese, xan û hemam jî lê zêde kirin, ku ev yek jî nîşana girîngiya bajêr ji bo Osmaniyan bû.11 Yek ji karên herî girîng ên vê serdemê, anîna ava Hamravatê ji Çiyayê Karacadağê bo bajêr bû, ku di dema Sultan Silêmanê Qanûnî de pêk hat û pirsgirêka ava vexwarinê ya bajêr bi giranî çareser kir.11
Sûrên Amedê, ku bi sedsalan li hember êrîş û karesatên xwezayî li ber xwe dabûn, di sedsala 20an de rastî destwerdanên modern hatin. Di sala 1930î de, beşek ji sûrê li nêzî Deriyê Xarpêtê (Dağ Kapı) û Deriyê Mêrdînê hate hilweşandin û du vekirinên nû ji bo hêsankirina herikîna trafîka otomobîlan hatin çêkirin.6 Ev yek, nîşana destpêka serdemeke nû bû ku tê de pêdiviyên jiyana modern carinan li pêşiya parastina mîrata dîrokî dihatin girtin.
Di salên dawî de, sûr û keleh rastî zirarên din jî hatine. Pevçûnên ku di sala 2015an de li navçeya Sûrê qewimîn, zirareke mezin dan tevna dîrokî ya bajêr û hin beşên sûran jî di nav de.6 Herwiha, erdheja mezin a Sibata 2023an jî, tevî ku li gorî hin çavkaniyan zirareke pir mezin negihandiye kelehê bi giştî 23, dîsa jî li hin beşên sûran û bircan zirar çêkiriye.18 Ev bûyerên dawî, careke din nîşan didin ku sûrên Amedê ne tenê mîrateyeke dîrokî ya ji serdemên kevnar mane, lê belê beşek ji bajarekî zindî ne û rastî tehdîd û guherînên domdar tên. Balansa di navbera parastina vê mîrata bêhempa û pêdiviyên jiyana modern a bajarekî mezin de, her tim dijwariyeke sereke ye. Ji bo bersivdana van dijwariyan, xebatên restorasyonê yên berfireh ji hêla Wezareta Çand û Turîzmê ya Tirkiyeyê û Walîtiya Amedê ve di bin navê projeya “Vejîna Sûran” (Surların Dirilişi) de têne meşandin.24 Armanca van xebatan ew e ku beşên zirardîtî werin tamîrkirin û keleh û sûr ji bo nifşên pêşerojê werin parastin. Lêbelê, girîng e ku ev restorasyon bi hesasiyeteke mezin û li gorî pîvanên navneteweyî yên parastina mîratê bên kirin, da ku nirxa otantîk û yekitiya dîrokî ya şûnwarê neyê xerakirin.
Tabloya 1: Serdemên Dîrokî û Bandora Wan li ser Keleh û Sûrên Amedê
Serdem
Xanedan/Serwerî
Dem (PZ)
Çalakiyên Avakirinê/Tamîrê yên Sereke
Çavkanî
Romayî
Împaratoriya Romayê
297
Avakirina destpêkê ya sûran
6
Romayî
Konstantînê II
349
Berfirehkirin û nûjenkirina berbiçav a sûran
6
Sasanî
Şapûrê II
359
Dorpêçkirin û zeftkirina Amidayê
12
Romayî/Bîzansî
367-375
Berfirehkirina sûran ji bo bicihkirina koçberên Nisêbînê
14
Bîzansî
Justinianus I
Sedsala 6emîn
Xurtkirin û nûvekirina sûran
6
Îslamî
Xelîfetiya Raşidûn
639
Fetihkirina Amidayê (Amed)
11
Îslamî
Ebasiyan
899
Hilweşandina beşek ji sûran (Deriyê Xarpêtê û Mêrdînê)
6
Îslamî
Ebasiyan
909
Ji nû ve avakirina beşên hilweşandî, destpêka nivîskên Kûfî û nexşên ajalan
6
Merwanî (Kurd)
Ebû Nasir Dewle Ehmed
1056
Avakirina Mizgefta Merwanî li ser Birca Deriyê Çiyê
17
Selçûqî
Melikşah I
Piştî 1085
Ji nû ve avakirina dîwar û bircan (bi taybetî li aliyê rojava), avakirina Birca Nûr û Selçûqî
6
Ertuqî
1206-1207
Ji nû ve avakirina Keleha Hundirîn û Qesra Ertuqiyan
6
Ertuqî
Melîk Salih
1208-1209
Avakirina Birca Evlî Beden û Birca Heft Biran bi nivîsk û nexşên xemilandî
6
Osmanî
Yavuz Sultan Selîm
1515
Zeftkirina Amedê, tamîrkirina beşên bi topan xerabûyî, berfirehkirina Keleha Hundirîn
6
Komara Tirkiyeyê
1930
Hilweşandina beşek ji sûrê ji bo trafîkê
6
Komara Tirkiyeyê
2015- îro
Zirar ji ber pevçûnan û erdhejê, destpêkirina projeyên restorasyonê yên berfireh
6
Mîmariya Keleh û Sûran: Taybetmendî û Hûrgilî
Materyalên Avakirinê û Teknîkên Binyadkirinê:
Taybetmendiya herî berbiçav a sûr û bircên Amedê, materyalê sereke yê avakirina wan e: kevirê bazaltê reş ê volkanîk.6 Ev kevir, ku ji zengîniya jeolojîk a herêma Karacadağê tê peydakirin, ne tenê ji ber hebûna xwe ya zêde li derdorê, lê herwiha ji ber saxlemî û domdariya xwe ya awarte jî hatiye hilbijartin. Bi rastî, yek ji sedemên sereke ku ev avahiyên kevnar bi hezaran salan li hember hêzên xwezayê û destwerdanên mirovan li ber xwe dane, kalîteya vî kevirî ye.6 Sûr bi teknîkên cihêreng ên kevirkirinê hatine çêkirin. Rûyê derve yê sûran, ku rûbirûyê êrîşên potansiyel bû, bi gelemperî bi kevirên bazaltê yên birî (ashlar masonry) yên ku bi hostatiyeke mezin hatine şidandin û li hev hatine bicîhkirin, hatiye lêkirin. Ev yek ne tenê saxlemiyê, lê herwiha dîmenek birêkûpêk û bi heybet jî dide sûran. Berevajî vê, rûyê hundir ê sûran bi gelemperî bi kevirên hûrik (rubble masonry) an jî kevirên kêmtir-karkirî hatiye çêkirin.14 Ev cudahiya di teknîkê de dibe ku ji ber sedemên aborî an jî ji ber ku rûyê hundir kêmtir di bin tehdîda rasterast de bû, hatibe kirin. Xerca (mortar) ku ji bo girêdana keviran hatiye bikaranîn jî ji bo saxlemiya giştî ya avahiyê pir girîng bûye, û tê texmînkirin ku ji malzemeyên herêmî yên bi kalîte hatiye amadekirin.14 Ji bilî kevirê bazaltê, tûxla jî di hin beşan de, bi taybetî di çêkirina qube û kemerên hundirîn ên bircan de, hatiye bikaranîn.14
Bikaranîna berfireh a kevirê bazaltê reş ne tenê ji ber avantajên wê yên pratîkî (hebûn û saxlemî) bû. Rengê reş ê tarî yê vî kevirî, bi xwezayî dîmenek heybet, tirsonek û hetta razdar dide keleh û sûran.6 Ev “estetîka hêzê” dibe ku bi zanebûn ji hêla avakeran ve hatibe armanckirin. Avahiyên parastinê ne tenê ji bo parastina fîzîkî ne, lê di heman demê de ji bo nîşandana hêz, desthilatdarî û statuya siyasî ya kesên ku wan kontrol dikin jî ne. Ji ber vê yekê, rengê reş ê bazaltê, ku bi şev û roj dîmenek dramatîk diafirîne, dibe ku wekî beşek ji stratejiya dîtbarî ya nîşandana hêz û nepenîtiyê hatibe hilbijartin, da ku hem bandoreke psîkolojîk li ser dostan bike (hesta ewlehiyê), hem jî li ser dijminan (hesta tirs û bêhêvîtiyê).
Pîvan, Derî û Bircên Sereke:
Sûrên Amedê, ku bajarê kevnar ê Sûrê dorpêç dikin, xelekek parastinê ya bi heybet pêk tînin. Dirêjahiya giştî ya van sûran dora 5.8 kîlometreyan e.1 Lêbelê, di derbarê bilindahî û stûriya dîwaran de di nav çavkaniyan de hin cudahî hene. Hin çavkanî bilindahiya dîwaran di navbera 10-12 metreyan de 8 û stûriya wan jî di navbera 3-5 metreyan de 8 destnîşan dikin. Çavkaniyên din, bilindahiyê di navbera 15-19 metreyan de 14 û stûriyê jî di navbera 1.5-2.5 metreyan de 14 didin. Ev cudahiyên di pîvanan de dibe ku ji ber pîvandina beşên cuda yên sûrê, ku li gorî erdnîgariyê û pêdiviyên parastinê diguherin, an jî ji ber bikaranîna metodolojiyên pîvandinê yên cuda di lêkolînên cihêreng de bin. Mimkun e ku bilindahî û stûrî li hin noqteyên stratejîk zêdetir be.
Bajarê kevnar ê Amedê bi çar deriyên sereke bi cîhana derve ve dihat girêdan, ku her yek ji wan ber bi aliyekî erdnîgarî yê sereke ve vedibû û navê xwe ji bajar an herêma ku rê ber bi wê ve diçû, digirt:
Deriyê Çiyê (Dağ Kapı) an jî Deriyê Xarpêtê (Harput Kapısı) li bakur.6
Deriyê Rihayê (Urfa Kapı) an jî Deriyê Romê (Rum Kapısı) li rojava.6
Deriyê Mêrdînê (Mardin Kapı) an jî Deriyê Telê (Tel Kapısı) li başûr.6
Deriyê Nû (Yeni Kapı) an jî Deriyê Dîcleyê (Dicle Kapısı) li rojhilat.6 Her yek ji van deriyan xwedî dîrok û taybetmendiyên xwe yên mîmarî ne. Mînak, Deriyê Çiyê (Xarpêtê) bi nivîskên xwe yên ji serdemên Romayî, Bîzansî, Ebasî û Merwanî navdar e, ku qatbûna dîrokî ya bajêr nîşan dide.14
Ji bo xurtkirina parastina sûran, bi giştî 82 birc li seranserê xeta parastinê hatine çêkirin.6 Li gorî lêkolînan, ji van bircan 65 heb li ser sûrên derve (Dişkale) û 18 heb jî li Keleha Hundirîn (İçkale) heta roja îro mane.6 Ev birc ne tenê ji bo armancên leşkerî (wek çavdêrî, tîravêtin) hatine bikaranîn, lê di heman demê de wekî depo, embar û hetta cihên niştecihbûnê jî xizmet kirine.20 Birc bi planên cuda hatine sêwirandin: hin ji wan çargoşe ne, hin gilover (sîlîndirîk) in, û hinên din jî pirgoşeyî ne.22 Tê dîtin ku bircên gilover bi gelemperî li deverên ku herî zêde di bin tehdîda êrîşan de bûne, hatine çêkirin, ji ber ku ev form ji bo parastinê li hember topan û teknîkên dorpêçkirinê yên serdemê guncawtir bûye.28
Keleha Hundirîn (İçkale) û Bircên Navdar:
Keleha Hundirîn, ku bi navê Gira Amidayê (Amida Höyük) jî tê zanîn, wekî beşa herî kevn a niştecihbûnê li Amedê tê qebûlkirin û bi hezaran salan wekî navenda îdarî û leşkerî ya bajêr xizmet kiriye.1 Ev beşa kelehê, ku li ser girekî stratejîk ê ku li Geliyê Dîcleyê dinêre hatiye avakirin, bi serê xwe xwedî sûr û bircên parastinê ye. Di nav Keleha Hundirîn de gelek avahiyên girîng ên ji serdemên cuda mane. Di nav van de Mizgefta Hz. Silêman (ku wekî Mizgefta Kelaheyê an Mizgefta Nasiriyê jî tê nasîn û yek ji kevntirîn mizgeftên Anadoluyê ye), tirbeyên Sehabeyan (hevalên Pêxember Muhammed), Dêra St. George (ku wekî Dêra Kara Papaz jî tê zanîn û paşê bûye beşek ji kompleksa leşkerî), bermahiyên Qesra Ertuqiyan a bi heybet, Kembera Ertuqiyan a navdar, Kaniya Bişêr a dîrokî, û gelek avahiyên îdarî û leşkerî yên ji serdemên Ertuqî, Akkoyunlu, Osmanî û hetta Komarê hene.10
Ji bilî Keleha Hundirîn, li ser sûrên derve jî gelek bircên navdar û bi heybet hene ku her yek ji wan xwedî çîrok û taybetmendiyên xwe yên mîmarî ne:
Birca Evlî Beden (Ulu Beden Burcu): Ev birca sîlîndirîk a bi heybet, ku li başûrê sûran cih digire, di sala 1208 PZ de di dema hikumdariya Melîk Salih ê Ertuqî de, ji hêla mîmarê navdar Îbrahîmê kurê Cafer ve hatiye çêkirin.14 Ew bi nivîskên xwe yên Kûfî û Nesîh ên ku li seranserê bedenê wê dizivirin, û bi nexşên xwe yên sembolîk ên wekî eyloyê duserî û şêrên bibask ên ku hêz û serweriyê temsîl dikin, navdar e.14
Birca Heft Biran (Yedikardeş Burcu): Ev birc jî, ku hema hema hevdem û hevalbenda Birca Evlî Beden e, di sala 1208 PZ de ji hêla mîmar Yahyayê kurê Mîmar Îbrahîm ve (ku dibe ku kurê mîmarê Birca Evlî Beden be) ji bo heman hikumdarê Ertuqî, Melîk Salih, hatiye çêkirin.14 Mîna Birca Evlî Beden, ew jî bi nexşên eyloyê duserî û şêran xemilandî ye û nivîskeke dîrokî ya girîng li ser heye.14 Li ser van her du bircan gelek efsane û çîrokên gelêrî hene ku di nav gel de belav bûne.22
Birca Bizinê (Keçi Burcu): Ev birca mezin û kevnar li rojhilatê Deriyê Mêrdînê cih digire û wekî birca herî kevn û herî mezin a li ser sûrên Amedê tê qebûlkirin.20 Her çend dîroka avakirina wê ya destpêkê ne diyar be jî, li ser wê nivîseke heye ku nîşan dide ku ew di sala 1223 PZ de di serdema Merwaniyan de hatiye tamîrkirin.14 Efsaneyek dibêje ku ev birc berê perestgeheke Zerdeştî bûye, ku ev yek jî îşaretek e ji bo kûrahiya dîrokî û pirçandîtiya bajêr.18
Ji bilî van, bircên din ên navdar ên wekî Birca Nûr (ku bi navê Melîkşah jî tê nasîn û ji serdema Selçûqiyan e), Birca Selçûqî, Birca Findiq, Birca Eqreb (Akrep), Birca Merwanî û Birca Qîza Qiral (Kral Kızı) jî hene ku her yek ji wan xwedî girîngiyeke dîrokî û mîmarî ye.14
Nivîsk, Kitêbe û Nexşên Sembolîk:
Yek ji taybetmendiyên herî balkêş û girîng ên sûr û bircên Amedê, dewlemendiya wan a ji hêla nivîsk (kitêbe) û nexşên sembolîk ve ye. Li seranserê sûr û bircan zêdetirî 63 nivîskên ji serdemên dîrokî yên cuda hatine tespîtkirin.1 Ev nivîsk bi zimanên cihêreng ên wekî Latînî (ji serdema Romayî), Yewnanî (ji serdema Bîzansî), Erebî (bi tîpên Kûfî û Nesîh, ji serdemên Îslamî yên cuda) û Farisî hatine nivîsandin û agahiyên pir biqîmet li ser dîroka bajêr, avakerên sûran, tamîrên ku hatine kirin, û bûyerên girîng ên serdemê didin.14 Nivîsên Kûfî, ku yek ji şêwazên herî kevnar ên kalîgrafiya Erebî ye, ne tenê wekî belgeyên dîrokî girîng in, lê di heman demê de bi xweşikbûn û estetîka xwe ya plastîk heybetek û bedewiyeke taybet didin sûran.16
Ji bilî nivîskan, sûrên Amedê bi gelek nexş û motîfên sembolîk hatine xemilandin, ku wan dikin mîna muzexaneyeke servekirî ya ku çîroka şaristaniyên herêmê vedibêje.16 Van motîfan, ku bi hostatiyeke mezin li ser kevirê bazaltê hatine kolan, ne tenê ji bo armancên xemilandî ne, lê di heman demê de naverokên fikrî, hestyarî, siyasî û dînî yên dewlemend jî hildigirin.16 Di nav van motîfan de yên herî berbiçav ev in:
Motîfên Ajalan: Ev motîfên herî belavbûyî ne û wateyên cihêreng temsîl dikin. Şêr wekî sembola serwerî, hêz, mêrxasî û carinan jî wekî sembola Hz. Elî tê dîtin. Hesp sembola hêz, esilzadeyî, lezgîniyê û carinan jî mirinê ye. Eylo (û bi taybetî eyloyê duserî li ser bircên Ertuqiyan) sembola serwerî, hêza Xwedayê Esmanî û desthilatdariya ducarî ye. Ejdeha bi gelemperî bi jêrzemînê, tarîtiyê û carinan jî bi parastinê ve tê girêdan. Ji bilî van, nexşên bizin, kîvroşk, ga, û teyrên cihêreng jî li ser sûran têne dîtin.14
Motîfên Mirovan: Her çend di hûnera Îslamî de kêmtir be jî, li ser sûrên Amedê motîfa mirovê çarogî rûniştî tê dîtin, ku dibe sembola esilzadeyî, şehrezayî an jî edaletê be.16
Motîfên Riwekan: Motîfa herî girîng a riwekan Dara Jiyanê ye, ku sembola nemirî, gerdûn, zayîn û berdewamiya jiyanê ye.16
Motîfên Geometrîk: Nexşên geometrîk ên wekî meander (ku dibe sembola av û jiyana mirovan be), xeleka di nav xelekê de (dibe sembola yekitî û bêdawîtiyê be), çargoşe, stêrk, û svastîka (xaca gemirî, ku di gelek çandan de sembola bextewarî, bêdawîtî û zivirîna felekê ye) jî bi awayekî berfireh hatine bikaranîn.16
Sembolên Astrolojîk: Hin motîfên ajalan, wek şêr, di heman demê de wekî sembolên astrolojîk jî hatine şîrovekirin.16
Wekî ku hate gotin, ev motîf û nexş ne tenê xemlên rût in; ew di heman demê de peyamên siyasî (wek nîşandana hêza hikumdar) û baweriyên li ser parastinê (wek baweriya ku nexşên hin ajalan dê bajêr ji xirabiyê biparêzin) jî hildigirin.16 Pirrengiya van motîfên sembolîk (ji ajalan bigire heya geometrîk û hetta fîgurên mirovan) û hebûna nivîskên bi zimanên cihêreng, nîşan dide ku sûrên Amedê ne tenê berhema şaristaniyekê ne. Belkî, ew wekî “palimpsestek” çandî ne, ku tê de gelek qatên dîrokî û çandî li ser hev kom bûne û her yekê şopa xwe lê hiştiye. Ev yek dewlemendî û tevliheviya bêhempa ya dîroka herêmê radixe ber çavan. Sûr ne tenê avahiyeke fîzîkî ne, lê di heman demê de “tekstek” çandî ne ku dikarin werin xwendin û şîrovekirin. Ev “xwendin” dikare li ser têkiliyên di navbera şaristaniyên ku li vê axê jiyane de, baweriyên wan ên cihêreng, û îfadeyên wan ên hunerî yên xweser ronahiyeke nû bide.
Tabloya 2: Derî û Bircên Navdar ên Sûra Amedê û Taybetmendiyên Wan
Nav
Cih (Beşa Sûrê)
Serdema Avakirinê/Tamîra Sereke
Taybetmendiyên Mîmarî/Sembolîk yên Sereke
Nivîskên Girîng ên Naskirî
Çavkanî
Deriyê Çiyê (Dağ Kapı / Xarpêtê)
Bakur
Romayî, Bîzansî, Ebasî, Merwanî
Deriyê sereke yê bakur, xwedî gelek qatên dîrokî
Nivîskên Latînî, Yewnanî, Erebî (Kûfî)
6
Deriyê Rihayê (Urfa Kapı / Romê)
Rojava
Ertuqî (Nûredîn Muhammed, 1183 PZ)
Deriyê sereke yê rojava, nexşên eylo û ga, ejdeha
Kitêbeya Nûredîn Muhammed
6
Deriyê Mêrdînê (Mardin Kapı / Telê)
Başûr
Ebasî (El-Muqtedir, 909 PZ)
Deriyê sereke yê başûr
Kitêbeya El-Muqtedir
6
Deriyê Nû (Yeni Kapı / Dîcleyê)
Rojhilat
Înaliyan (Mahmud, 1145 PZ)
Deriyê sereke yê rojhilat
Kitêbeya Înalî (texmînî)
6
Birca Evlî Beden (Ulu Beden)
Başûr
Ertuqî (Melîk Salih, 1208 PZ)
Plana sîlîndirîk, nexşên eyloyê duserî, şêrên bibask, sfinks
Kitêbeya Melîk Salih, Mîmar Îbrahîm Cafer
14
Birca Heft Biran (Yedikardeş)
Başûr
Ertuqî (Melîk Salih, 1208 PZ)
Plana sîlîndirîk, nexşên eyloyê duserî, şêrên bibask bi dûvikê ejdeha
Kitêbeya Melîk Salih, Mîmar Yahya Îbrahîm
14
Birca Bizinê (Keçi Burcu)
Başûr-Rojhilat (nêzî Deriyê Mêrdînê)
Dîroka avakirinê ne diyar e, Merwanî (1223 PZ tamîr)
Birca herî mezin û kevn, 11 kemberî, dibe ku perestgeheke kevnar be
Kitêbeya tamîra Merwaniyan
14
Birca Nûr (Melikşah Burcu)
Rojava
Selçûqî (Melîkşah, 1089 PZ)
Nexşên hespên bezî, şêr, xezal, fîgurên jinan
Kitêbeya Melîkşah, Mîmar Muhammed Selamî
14
Mizgefta Merwanî (di Birca Deriyê Çiyê de)
Bakur (di hundurê bircê de)
Merwanî (Ebû Nasir Dewle Ehmed, 1056 PZ)
Yekane mizgefta di nav kelehê de, nexşên şêr
Kitêbeya Ebû Nasir Dewle Ehmed
17
Girîngiya Çandî û Mîrata Cîhanî
Keleha Amedê wekî Şahidekî Pirçandî:
Keleh û sûrên Amedê ne tenê avahiyên parastinê ne; ew di heman demê de şahidên zindî yên dîrokeke dirêj û pirçandî ne. Li ser van dîwarên kevnar şopên gelek şaristaniyan têne dîtin, di nav de Hûrî, Romayî, Sasanî, Bîzansî, û gelek xanedan û dewletên Îslamî yên wekî Ebasiyan, Merwaniyan, Selçûqiyan, Ertuqiyan, Akkoyunlu û di dawiyê de Osmaniyan.6 Her yek ji van şaristaniyan, bi awayekî an yekî din, mohra xwe li ser vî şûnwarî hiştiye, çi bi avakirinên nû, çi bi tamîratan, çi jî bi nivîsk û nexşên ku îro jî li ser dîwaran têne xwendin. Ji ber vê yekê, bajarê Amedê bi xwe xwedî karakterekî “pir-çandî, pir-zimanî û pir-çandî” ye.6 Ev pirçandîtî û pirrengiya dîrokî, di nivîskên bi zimanên cuda, nexşên sembolîk ên ji baweriyên cihêreng, û şêwazên mîmarî yên ku bandorên cuda nîşan didin de, bi awayekî zelal xuya dike. Sûrên Amedê bi rastî jî wekî “muzexaneyeke servekirî” têne binavkirin, ji ber ku li ser wan gelek nexş, kitêbe û sembolên ji şaristanî û dînên cuda yên ku li vê herêmê jiyane, kom bûne.16
Baxçeyên Hevselê û Peyzaja Çandî ya Entegre:
Girîngiya Keleha Amedê tenê bi sûr û bircên wê sînordar nabe; ew bi awayekî xurt bi peyjazeke çandî ya bêhempa ve girêdayî ye: Baxçeyên Hevselê. Ev baxçeyên berhemdar, ku li deşta alûvyal a di navbera sûrên bajêr û Çemê Dîcleyê de dirêj dibin, bi hezaran sal in ji bo bajêr çavkaniya sereke ya xwarin û avê bûne û bi kelehê re peywendiyeke jiyanî û nayê veqetandin ava kirine.1 Tê texmînkirin ku Baxçeyên Hevselê, ku qadeke bi qasî 700 hektarî digirin, ji 8000 salan zêdetir e ku bi awayekî domdar ji bo çandiniyê hatine bikaranîn, û ev yek wan dike yek ji kevntirîn baxçeyên çandiniyê yên domdar ên cîhanê.3 Ev baxçe ne tenê ji bo nirxa xwe ya çandiniyê girîng in, lê di heman demê de ji bo nirxa xwe ya dîrokî û çandî jî bêhempa ne, ji ber ku şopên zêdetirî 30 şaristaniyên ku li herêmê hikumranî kirine, hildigirin.3 Mînak, di serdema Osmanî de, Baxçeyên Hevselê bi tevahî bi darên tûyan nixumandî bûn û ji bo hilberîna hevrîşimê, ku yek ji hilberên girîng ên bazirganiya herêmê bû, dihatin bikaranîn.18 Îro jî, ev baxçe ji bo hevsengiya ekolojîk a bajarî û wekî qadeke kesk a jiyanî ji bo niştecihên bajêr xwedî roleke krîtîk in.27 Têkiliya di navbera keleha parastî û baxçeyên berhemdar de, nimûneyeke bêhempa ya peyjazeke çandî ya entegre pêk tîne.
Statuya Mîrata Cîhanî ya UNESCOyê: Parastin û Pirsgirêk:
Ji ber nirxa xwe ya dîrokî, mîmarî û çandî ya awarte, “Keleha Amedê û Peyzaja Çandî ya Baxçeyên Hevselê” di 4ê Tîrmeha 2015an de, di Civîna 39emîn a Komîteya Mîrata Cîhanî ya UNESCOyê de ku li bajarê Bonn ê Almanyayê pêk hat, bi awayekî fermî ketin Lîsteya Mîrata Cîhanî.1 Ev yek li ser bingeha krîtera (iv) ya UNESCOyê bû, ku behsa şûnwarên ku “nimûneyên berbiçav ên cureyekî avahîsaziyê, komplekseke mîmarî an teknolojîk an peyjazekê ne ku qonaxeke (an qonaxên) girîng di dîroka mirovahiyê de nîşan dide” dike.1
Lêbelê, tevî vê statuya bi prestîj, şûnwar rastî gelek tehdîd û pirsgirêkên parastinê tê. Di dîroka nêzîk de, di sala 1930î de beşek ji sûran ji bo armancên trafîkê hatiye hilweşandin.1 Karên konservasyonê yên ku di nîv sedsala borî de hatine kirin, carinan bi awayekî nebaş hatine plankirin û meşandin, û ev yek jî zirar daye otantîkbûna şûnwarê.1 Niştecihbûn û karsaziyên bêdestûr ên ku li binê kelehê û li derdora Baxçeyên Hevselê hatine avakirin, pirsgirêkên cidî yên kanalîzasyonê, kêmbûna kalîteya avê û çêkirina bendavan li ser Çemê Dîcleyê, tehdîdeke mezin li ser tenduristiya ekolojîk û domdariya Baxçeyên Hevselê dikin.1
Wekî din, pevçûnên çekdarî yên ku di salên 2015-2016an de li navçeya Sûrê (ku wekî qada tampon a şûnwarê Mîrata Cîhanî tê pênasekirin) qewimîn, û karên avakirinê yên ku piştî wan hatin kirin, zirareke mezin û nayê vegerandin dan tevna dîrokî ya bajarî û çandî ya herêmê.6 Raporeke hevbeş a UNESCO û ICOMOSê (Konseya Navneteweyî ya Abîde û Şûnwaran) piştî serdaneke herêmê diyar kir ku “yekitî, girîngiya çandî û tevna bajarî ya dîrokî ya herêmê di bin tehdîdeke cidî de ye”.21 Herwiha, erdheja mezin a Sibata 2023an jî, tevî ku hîn hemû encamên wê bi temamî nehatine nirxandin, li hin beşên kelehê û bircan zirar çêkiriye.18
Ev hemû tehdîd û pirsgirêk nîşan didin ku statuya Mîrata Cîhanî ya UNESCOyê, tevî ku armanca wê ya sereke parastin e, bi serê xwe nikare şûnwarekî ewqas mezin û tevlihev ji hemû xetereyan biparêze. Pevçûnên siyasî û leşkerî, pêşketina bajarî ya bêplan û bilez, kêmbûna hişmendiya parastinê di nav civakê de, û karesatên xwezayî hemû faktor in ku dikarin bandoreke neyînî û carinan jî wêranker li ser mîratê bikin. Ev yek girîngiya hebûna planeke rêveberiyê ya baş û جامع ji bo şûnwarê, tevlêbûna civaka herêmî di prosesên biryardanê û parastinê de, û hevkariyeke xurt a navneteweyî ji bo piştgiriya teknîkî û aborî ya parastinê radixe ber çavan. Balansa di navbera parastina “nirxa gerdûnî ya berbiçav” a şûnwarê û rastiyên siyasî, civakî û aborî yên herêmî de, divê bi awayekî baldar û bi berpirsiyarî were birêvebirin.
Keleha Amedê di Çarçoveya Dîrok û Çanda Kurdî de
Şopên Dîrokî û Çandî yên Kurdan:
Keleha Amedê û bajarê ku ew diparêze, di dirêjahiya dîrokê de ne tenê ji bo şaristaniyên mezin ên herêmê, lê bi taybetî jî ji bo gelê Kurd xwedî girîngiyeke taybet bûye. Wekî ku di beşên berê de hate destnîşankirin, serdema hikumdariya Dewleta Merwanî, ku xanedaneke Kurd bû, ji bo Keleha Amedê serdemeke girîng a avakirin û xurtkirinê bû. Avakirina Mizgefta Merwanî di hundurê birca sereke ya kelehê de 17 û bikaranîna sembolên wek şêr (ku sembola Merwaniyan bû) li ser avahiyên vê serdemê, nîşanên eşkere yên hebûn, desthilatdarî û bandora çandî ya Kurdan li bajêr in.
Ji bilî şopên dîrokî yên konkret, bajarê Amedê bi gelemperî di nav Kurdan de wekî “paytexta nefermî ya Kurdistanê” tê dîtin û ji bo nasnameya neteweyî û çandî ya Kurdan xwedî girîngiyeke mezin a sembolîk e.30 Keleh û sûrên wê yên bi heybet, ku bi sedsalan li ber bayê dîrokê sekinîne, bûne beşek ji vê nasnameyê û sembola berxwedan, dîrok û kûrahiya çandî ya gelê Kurd. Dîroka bajêr û kelehê bi awayekî xurt û nayê veqetandin bi dîroka gelê Kurd re têkildar e, ji ber ku ev herêm bi hezaran sal in warê Kurdan e û Amed her tim yek ji navendên herî girîng ên jiyana siyasî, civakî û çandî ya Kurdan bûye.
Keleh di Wêje, Folklor û Bîra Kolektîf a Kurdî de:
Sûrên Amedê û keleha ku ew diparêzin, ne tenê avahiyên bêcan ên ji kevir û xercê ne; ew di heman demê de di nav dil û bîra gelê Kurd de jî dijîn. Van sûrên bi heybet di gelek stran, helbest, çîrok û efsaneyên Kurdî de cih girtine û bûne çavkaniya îlhama gelek hunermend, helbestvan û dengbêjan.22 Gotina pêşiyan a navdar, “Kî Amedê ava kir, kî Romê xera kir,” nîşan dide ku keleh û bajar di bîra gel de xwedî cihekî efsaneyî û hetta mîtolojîk e.
Efsaneyên gelêrî yên li ser bircên navdar ên wekî Birca Heft Biran û Birca Evlî Beden (Ben û Sen) 22 beşek ji folklora dewlemend a herêmê ne û bi devkî ji nifşekî derbasî nifşekî din bûne. Mînak, efsaneya Heft Biran behsa çîroka fedakariya heft birayan dike ku ji bo parastina bajêr û birca xwe ji destê dijmin, bi qehremaniyeke mezin canê xwe didin û bi teqandina bircê re hem xwe hem jî dijmin tune dikin.22 Van çîrokan ne tenê nirxên wekî mêrxasî û welatparêziyê derdixin pêş, lê di heman demê de têkiliya kûr a gel bi van avahiyên dîrokî re jî nîşan didin.
Helbestvanên Kurd ên klasîk û modern, wekî Cegerxwîn, Arjen Arî û gelekên din, di helbestên xwe de gelek caran behsa Amed û sûrên wê kirine, û ew wekî sembola berxwedan, dîrok, bedewî û nasnameya Kurdî nîşan dane.38 Helbestvanê Tirk Sezaî Karakoç jî, ku bi eslê xwe ji Amedê ye, her çend bi Tirkî dinivîse jî, Amedê (ku ew bi navê “Diyarbekir” bi kar tîne) bi atmosfereke epîk û mîstîk di helbestên xwe de xêz dike û wê wekî “welatê baskên kevnar” bi nav dike.39 Stranên gelêrî û yên modern ên Kurdî jî gelek caran sûrên Amedê wekî paşxaneya çîrokên evînê, hesretê, xerîbiyê û berxwedanê bikar tînin.32
Tevî ku çavkaniyên akademîk ên rasterast ên ku di nav materyalên lêkolînê de li ser folklora Kurdî ya taybet bi kelehê kêm bin jî, hebûna domdar û berfireh a sûran di stran, helbest û efsaneyan de nîşan dide ku keleh ne tenê avahiyeke fîzîkî ye. Ew di heman demê de “şûnwareke bîrê” (site of memory) ye ji bo civaka Kurd. Ev tê wê wateyê ku keleh bi awayekî çalak di afirandin, domandin û nûjenkirina nasnameya çandî ya gel de rol dilîze. Wateyên ku ji hêla civakê ve jê re tên barkirin (wek sembola berxwedanê, şahidiya dîrokê, çavkaniya îlhama evînê, an jî nîşana nasnameyê) wê dikin tiştekî ku ji kevir û xercê wêdetir e. Ew dibe beşek ji “tevna çîrokê” ya ku civakê bi hev û bi rabirdûya xwe ve girêdide. Ji ber vê yekê, lêkolînkirin û têgihiştina van îfadeyên çandî ji bo têgihiştina têkiliya kûr a di navbera mîrata maddî û nasnameya çandî ya gelê Kurd de pir girîng e.
Encam û Pêşniyarên Akademîk
Kurteya Xalên Sereke:
Keleha Amedê û sûrên wê yên bi heybet, wekî yek ji şûnwarên herî girîng ên mîrata çandî ya cîhanê, xwedî nirxeke gerdûnî ya awarte ne. Ev kompleksa dîrokî ne tenê nimûneyeke berbiçav a mîmariya parastinê ya serdemên cuda ye, lê di heman demê de şahidekî zindî yê qatbûna dîrokî û pirçandîtiya herêma Mezopotamyaya Jorîn e. Ji serdema Romayiyan bigire heta Osmaniyan, û ji Merwaniyan bigire heta Ertuqiyan, her şaristanî û xanedanekê mohra xwe li van dîwarên kevnar xistiye, û ew bi nivîsk, nexş û sembolên xwe yên xweser xemilandiye. Têkiliya wê ya jiyanî bi Baxçeyên Hevselê re, ku bi hezaran sal in çavkaniya jiyanê ji bo bajêr in, nirxa wê ya wekî peyjazeke çandî ya entegre hê zêdetir dike. Keleha Amedê di heman demê de di dîrok û çanda Kurdî de jî xwedî cihekî navendî û sembolîk e, û di bîra kolektîf a gel de wekî şûnwareke bîrê ya girîng dijî.
Pêşniyar ji bo Lêkolînên Pêşerojê yên Akademîk:
Tevî ku gelek lêkolîn li ser Keleha Amedê hatine kirin, hîn jî gelek aliyên wê hene ku hewceyî lêkolînên kûrtir û berfirehtir in:
Lêkolînên Arkeolojîk û Mîmarî: Pêwîstî bi berdewamkirin û kûrkirina lêkolînên arkeolojîk, bi taybetî li Gira Amidayê (Keleha Hundirîn), heye da ku qatên destpêkê yên niştecihbûnê û pêşketina bajêr baştir werin fêmkirin. Herwiha, analîzên mîmarî yên hûrgilî li ser teknîkên avakirinê, materyalên bikarhatî û qonaxên avakirinê yên birc û sûrên ji serdemên cuda dikarin agahiyên nû pêşkêş bikin.
Analîza Nivîsk û Kitêbeyan: Gelek nivîsk û kitêbeyên li ser sûran hene ku hêj bi temamî nehatine deşîfrekirin, wergerandin an weşandin. Lêkolînên epîgrafîk û fîlolojîk ên kûrtir li ser van nivîskan dikarin agahiyên nû û girîng li ser dîroka siyasî, civakî, aborî û hetta dînî ya bajêr û herêmê eşkere bikin.
Lêkolînên Berawirdî: Berawirdkirina mîmariya Keleha Amedê bi keleh û sûrên din ên herêmê (wek yên Mêrdîn, Riha, Heskîf û bajarên din ên Mezopotamyayê) re dikare taybetmendiyên xweser ên mîmariya Amedê, bandorên hevbeş ên herêmî, û têkiliyên çandî yên di navbera navendên cuda de ronî bike.
Belgekirin û Analîzkirina Folklorê: Pêdivî bi xebateke sîstematîk a ji bo berhevkirin, belgekirin û analîzkirina folklor, stran, helbest, efsane û çîrokên gelêrî yên Kurdî heye ku bi Keleha Amedê û sûrên wê ve girêdayî ne. Ev yek dê ji bo têgihiştina nirxa sembolîk a şûnwarê û rola wê di bîra kolektîf û nasnameya çandî ya gelê Kurd de pir girîng be.
Mijarên Parastinê:
Parastina Keleha Amedê û Peyzaja Çandî ya Baxçeyên Hevselê ji bo nifşên pêşerojê berpirsiyariyeke mezin e. Ji bo vê yekê:
Pêdivî bi pêşxistina stratejiyeke parastinê ya جامع û demdirêj heye ku ne tenê Keleh û Sûran, lê herwiha Baxçeyên Hevselê û tevna dîrokî ya Sûriçiyê jî bi awayekî entegre li ber çav bigire.
Divê hewldanên cidî bên kirin ji bo kêmkirina bandorên neyînî yên pêşketina bajarî ya bêplan, qirêjiya jîngehê, û bikaranîna ne-domdar a çavkaniyên xwezayî li derdora şûnwarê. Herwiha, zêdekirina hişmendiya civaka herêmî li ser girîngiya parastina mîratê û tevlêkirina wan di prosesên parastinê de pir girîng e.
Di hemû xebatên restorasyon û konservasyonê de, divê prensîbên navneteweyî yên ku di peyman û rêbernameyên UNESCO û ICOMOSê de hatine destnîşankirin, bi hûrgilî bên şopandin da ku otantîkbûn, yekitî û nirxa dîrokî ya şûnwarê were parastin.
Di dawiyê de, Keleha Amedê û sûrên wê ne tenê kevir û dîwar in; ew çîroka mirovahiyê, şaristaniyê, şer û aştiyê, huner û baweriyê ne ku li ser vê axa kevnar hatine nivîsandin. Parastin û têgihiştina vê mîrata bêhempa, erka me hemûyan e.
Alıntılanan çalışmalar
Diyarbakır Fortress and Hevsel Gardens Cultural Landscape – UNESCO World Heritage Centre, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://whc.unesco.org/en/list/1488/
Diyarbakır Fortress and Hevsel Gardens Cultural Landscape, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, http://www.cometoturkey.com/the-diyarbakir-citadel-is-one-of-the-finest-treasures-of-human-history.html
Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri Kültürel Peyzajı (Diyarbakır), erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://kvmgm.ktb.gov.tr/TR-44403/diyarbakir-kalesi-ve-hevsel-bahceleri-kulturel-peyzaji-diyarbakir.html
Zerzevan Kalesi’nin surları tüm yıl süren kazılarla ortaya çıkarılıyor, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.aa.com.tr/tr/kultur/zerzevan-kalesinin-surlari-tum-yil-suren-kazilarla-ortaya-cikariliyor/3446522
Zerzevan Kalesi – Vikipedi, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://tr.wikipedia.org/wiki/Zerzevan_Kalesi
Fortifications of Diyarbakır – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Fortifications_of_Diyarbak%C4%B1r
“Diyarbakır Surları: Tarih ve Kültürle Buluştuğunuz Eşsiz Bir Deneyim”, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://diyarbakiremekgazetesi.com/haber/diyarbakir_surlari_tarih_ve_kulturle_bulustugunuz_essiz_bir_deneyim-3664.html
DİYARBAKIR SURLARI | Kültür Portalı, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.kulturportali.gov.tr/portal/diyarbakir-surlari
Diyarbakır Surları’na dair – Bianet, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://bianet.org/yazi/diyarbakir-surlari-na-dair-300871
Diyarbakır İç Kale Artuklu Sarayı Kazısı – Dicle Üniversitesi, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.dicle.edu.tr/tr/birimler/arkeolojik-kazilarimiz/sayfalar/diyarbakir-ic-kale-artuklu-sarayi-kazisi-9938
Bir Osmanlı şehri olarak Diyarbakır – Diyarbakır Dergisi, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://diyarbakirdergisi.com/bir-osmanli-s%CC%A7ehri-olarak-diyarbakir/
A city at the crossroads of history – DİYARBAKIR’S MEMORY, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://diyarbakirhafizasi.org/en/a-city-at-the-crossroads-of-history/
Siege of Amida (359) – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Amida_(359)
DİYARBAKIR SURLARI -.:: Dicle Üniversitesi ::., erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://acikerisim.dicle.edu.tr/bitstream/handle/11468/153/diyarbakir-surlari.pdf?sequence=1&isAllowed=y
A fortress of faith: Diyarbakir marks 1386 years since its Islamic conquest – [İLKHA] Ilke News Agency, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.ilkha.com/english/culture-art/a-fortress-of-faith-diyarbakir-marks-1386-years-since-its-islamic-conquest-459214
dergipark.org.tr, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/432158
Kürt devleti tarafından inşa edilen tarihi mescit: Mervani Mescidi, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.kurdistan24.net/tr/story/466234
Diyarbakir Fortress and Hevsel Gardens | For UNESCO World Heritage Travellers, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.worldheritagesite.org/list/Diyarbakir+Fortress+and+Hevsel+Gardens
Artuklular Dönemi | Diyarbakır Valiliği Kültür Turizm Proje Birimi, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://diyarbakirkulturturizm.org/Yapit/Details/MEDENIYETLER/45/Artuklular-Donemi/245
Turizm – Diyarbakır İl Milli Eğitim Müdürlüğü – MEB, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://diyarbakir.meb.gov.tr/www/turizm/icerik/16
Diyarbakır Surları ve Hevsel Bahçeleri tehlike altında mı? – BBC …, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.bbc.com/turkce/articles/c8v53jzgn1go
Sûra Amedê – Wîkîpediya, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://ku.wikipedia.org/wiki/S%C3%BBra_Amed%C3%AA
(PDF) Diyarbakir Fortress – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.researchgate.net/publication/371179499_Diyarbakir_Fortress
Diyarbakır Kalesi’nin 4 kapısı restore ediliyor – Son Dakika Haberleri, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.trthaber.com/haber/kultur-sanat/diyarbakir-kalesinin-4-kapisi-restore-ediliyor-575223.html
Diyarbakır Kalesi’nin 4 kapısı restore ediliyor – YouTube, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.youtube.com/watch?v=q7-xe4RydD8
DİYARBAKIR SURLARI – KİTABE VE KABARTMALAR – Halil Değertekin, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.drhalildegertekin.com/surkitabeler-ne-anlatiyor
dergipark.org.tr, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3455271
İDEM / REYONO – Sayı 13 – Gezi – Suryani Kadim Metropolitligi, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.suryanikadim.org/reyono/default.aspx?s=13&b=14
Diyarbakır Surları ve Hevsel Bahçeleri, 8 yıl önce UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.aa.com.tr/tr/pg/foto-galeri/diyarbakir-surlari-ve-hevsel-bahceleri-8-yil-once-unesco-dunya-mirasi-listesine-alindi/0
Diyarbakır – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Diyarbak%C4%B1r
Geleneksel Kürt Müziğine Genel Bir Bakış – artizan, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.art-izan.org/artizan-arsivi/geleneksel-kurt-muzigine-genel-bir-bakis/
Yukarı Mezopotamya’nın Sesleri – PostSeyyah, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.postseyyah.com/yukari-mezopotamyanin-sesleri/
Dengbêj-stranbêj û muzîsyenên Kurd ên navdar – DESTEYA ÇANDÊ, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://ac-syria.com/c/ku/?p=159
Stran A K – Calaméo, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.calameo.com/books/00507151526a5300a3bfa
Kilamên me: Zêwik – bîrnebûn – kovara kurdên anatolîya navîn, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://birnebun.eu/kilamen-me-zewik/
Seyfi Yerlikaya – Diyarbakır Surları – YouTube, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.youtube.com/watch?v=PBEDaPHJdoI
Hozan Diyar – Te Ne Rojek Te Ne Pirsî: Kürtçe Şarkılar | TikTok, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.tiktok.com/@krd7g/video/7385589070942211334
Kürtçe Şiirler | Kürtçe Bilgi, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://helbest.kurtcebilgi.com/
Sezai Karakoç’un şiirlerinde Diyarbakır “Eski Kanatlar Ülkesi”-5. Sayı, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://diyarbakirdergisi.com/sezai-karakocun-siirlerinde-diyarbakir-eski-kanatlar-ulkesi-5-sayi/, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/432158
Kürt devleti tarafından inşa edilen tarihi mescit: Mervani Mescidi, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.kurdistan24.net/tr/story/466234
Diyarbakir Fortress and Hevsel Gardens | For UNESCO World Heritage Travellers, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.worldheritagesite.org/list/Diyarbakir+Fortress+and+Hevsel+Gardens
Artuklular Dönemi | Diyarbakır Valiliği Kültür Turizm Proje Birimi, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://diyarbakirkulturturizm.org/Yapit/Details/MEDENIYETLER/45/Artuklular-Donemi/245
Turizm – Diyarbakır İl Milli Eğitim Müdürlüğü – MEB, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://diyarbakir.meb.gov.tr/www/turizm/icerik/16
Diyarbakır Surları ve Hevsel Bahçeleri tehlike altında mı? – BBC …, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.bbc.com/turkce/articles/c8v53jzgn1go
Sûra Amedê – Wîkîpediya, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://ku.wikipedia.org/wiki/S%C3%BBra_Amed%C3%AA
(PDF) Diyarbakir Fortress – ResearchGate, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.researchgate.net/publication/371179499_Diyarbakir_Fortress
Diyarbakır Kalesi’nin 4 kapısı restore ediliyor – Son Dakika Haberleri, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.trthaber.com/haber/kultur-sanat/diyarbakir-kalesinin-4-kapisi-restore-ediliyor-575223.html
Diyarbakır Kalesi’nin 4 kapısı restore ediliyor – YouTube, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.youtube.com/watch?v=q7-xe4RydD8
DİYARBAKIR SURLARI – KİTABE VE KABARTMALAR – Halil Değertekin, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.drhalildegertekin.com/surkitabeler-ne-anlatiyor
dergipark.org.tr, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3455271
İDEM / REYONO – Sayı 13 – Gezi – Suryani Kadim Metropolitligi, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.suryanikadim.org/reyono/default.aspx?s=13&b=14
Diyarbakır Surları ve Hevsel Bahçeleri, 8 yıl önce UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.aa.com.tr/tr/pg/foto-galeri/diyarbakir-surlari-ve-hevsel-bahceleri-8-yil-once-unesco-dunya-mirasi-listesine-alindi/0
Diyarbakır – Wikipedia, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Diyarbak%C4%B1r
Geleneksel Kürt Müziğine Genel Bir Bakış – artizan, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.art-izan.org/artizan-arsivi/geleneksel-kurt-muzigine-genel-bir-bakis/
Yukarı Mezopotamya’nın Sesleri – PostSeyyah, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.postseyyah.com/yukari-mezopotamyanin-sesleri/
Dengbêj-stranbêj û muzîsyenên Kurd ên navdar – DESTEYA ÇANDÊ, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://ac-syria.com/c/ku/?p=159
Stran A K – Calaméo, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.calameo.com/books/00507151526a5300a3bfa
Kilamên me: Zêwik – bîrnebûn – kovara kurdên anatolîya navîn, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://birnebun.eu/kilamen-me-zewik/
Seyfi Yerlikaya – Diyarbakır Surları – YouTube, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.youtube.com/watch?v=PBEDaPHJdoI
Hozan Diyar – Te Ne Rojek Te Ne Pirsî: Kürtçe Şarkılar | TikTok, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://www.tiktok.com/@krd7g/video/7385589070942211334
Kürtçe Şiirler | Kürtçe Bilgi, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://helbest.kurtcebilgi.com/
Sezai Karakoç’un şiirlerinde Diyarbakır “Eski Kanatlar Ülkesi”-5. Sayı, erişim tarihi Mayıs 29, 2025, https://diyarbakirdergisi.com/sezai-karakocun-siirlerinde-diyarbakir-eski-kanatlar-ulkesi-5-sayi/

Keleh û Sûrên Amedê: Dîrok, Mîmarî û Girîngiya Çandî

WERGIRTÎ

Bunu paylaş:

Yorum bırakın Cevabı iptal et

Ji nivîsên nû agahdar be!